کتاب نقوش تزئینی ایران در هنر کاشی کاری (انتشارات یساولی)

کتاب نقوش تزئینی ایران در هنر کاشی کاری اثر اکبر پور شیروی

در این کتاب به هزاررنگِ آسمان بر زمین مساجد هرگاه به گناه فیروزه‌ای اصفهان یا مناره‌های لاجوردی سلطانیه خیره می‌شویم، گویی قطعه‌ای از آسمان را بر زمین نشانده‌ایم. کاشی‌کاری ایرانی، این هنرِ آب و خاک و آتش، قرن‌هاست که با نقش‌های اسلیمی، ختایی، هندسی و کتیبه‌های جان‌دار، به معماری ایران جان و نور بخشیده است.

اما این نقش‌های تزئینی چگونه شکل گرفته‌اند؟ ریشه در کدام سنت‌های هنری دارند و چگونه می‌توان از آن‌ها برای خلق آثار نو الهام گرفت؟ کتاب پیش رو، با عنوان «نقوش تزئینی ایران در هنر کاشی‌کاری»، پاسخی است مصور و مستند به این پرسش‌ها. این اثر ارزشمند، تألیف اکبر پور شیروی، پژوهشگر و علاقمند به هنرهای سنتی ایران، با ترجمهٔ بابک دیهیم نیا (که نشان از تلاش برای دسترسی مخاطبان غیرفارسی‌زبان نیز دارد هرچند کتاب فقط به فارسی منتشر شده، اما مترجم در ارتقای کیفی متن نقش داشته)، در ۱۳۲ صفحه منتشر شده است.

کتاب با قطع خشتی، جلد شومیز و کاغذ گلاسه، اثری قابل حمل و در عین حال نفیس است. آنچه این کتاب را از سایر منابع مشابه متمایز می‌کند، تمرکز صِرف بر «نقوش تزئینی» و نه صرفاً تاریخچه یا تکنیک ساخت کاشی است. مؤلف به طبقه‌بندی و نمایش نظام‌مند انواع نقوشی می‌پردازد که روی کاشی‌های هفت‌رنگ، معرق، زرین‌فام، و لعابی مساجد، مدارس، آرامگاه‌ها و کاخ‌های ایران نقش بسته‌اند.

این طبقه‌بندی شامل موارد زیر است:

۱. نقوش اسلیمی: انواع خمیده، مارپیچ، دوطرفه و ترکیبی که در حاشیه‌ها و لچکی‌های کاشی‌کاری به کار رفته‌اند.

۲. نقوش ختایی: گل‌های شاه‌عباسی، نیلوفر، لاله، نرگس و برگ‌های دندانه‌دار در کاشی‌کاری دوران صفوی و قاجار.

۳. نقوش هندسی: انواع گره‌چینی، ستاره‌های هشتپر، شمسه‌های هندسی که در کاشی‌کاری سلجوقی و تیموری بسیار دیده می‌شود.

۴. کتیبه‌های تزئینی: خط ثلث، کوفی بنایی، نستعلیق و خطوط معقلی بر روی کاشی‌های مساجد تاریخی.

۵. نقوش ترکیبی (انسان، حیوان، گیاه): تک‌نقش‌های شیر و خورشید، اژدها، سیمرغ و صحنه‌های شکار که روی کاشی‌های قاجار و صفوی دیده می‌شود.

استفاده از کاغذ گلاسه در این کتاب، انتخابی کاملاً ضروری است. کاشی‌های ایرانی غالباً دارای لعاب براق، بازتاب نور و رنگ‌های زنده (فیروزه‌ای، لاجوردی، زرد، سبز، قرمز و سفید) هستند. کاغذ تحریر معمولی نمی‌تواند درخشش و عمق رنگ‌های یک کاشی هفت‌رنگ را به درستی منتقل کند. اما کاغذ گلاسه با کیفیت بالا، هر تصویر را چنان زنده نشان می‌دهد که گویی قطعه‌ای از مسجد شیخ لطف‌الله در دستان شماست.

قطع خشتی کتاب نیز مزیت دیگری است. برخلاف کتاب‌های رحلی بزرگ که در بازدید از اماکن تاریخی حمل آن‌ها دشوار است، این کتاب را به راحتی می‌توان در سفر به اصفهان، شیراز، یزد، مشهد و کرمان همراه برد و نقوش مساجد مختلف را با نمونه‌های کتاب مقایسه کرد. این کتاب برای چه کسانی نوشته شده است؟ برای هنرجویان و طراحان تذهیب، فرش، نگارگری و هنرهای سنتی که به دنبال منبعی از نقوش اصیل کاشی‌کاری برای الهام و تمرین هستند، برای معماران و مرمت‌گران آثار تاریخی که نیاز به آشنایی دقیق با نقوش تزئینی ابنیه تاریخی دارند، برای پژوهشگران تاریخ هنر اسلامی، برای علاقمندان به سفر و معماری ایرانی که می‌خواهند پیش از بازدید، چشمی آموزش‌دیده برای دیدن نقوش داشته باشند، و برای هر کسی که معتقد است «یک کاشی فیروزه‌ای، شعرِ خاموشِ معماری ایران است».

«نقوش تزئینی ایران در هنر کاشی‌کاری» را باز کن. بگذار این رنگ‌ها، این اسلیمی‌ها، این کتیبه‌های جان‌دار، تو را به صحن مساجد تاریخی ببرند، حتی اگر در خانه‌ات نشسته‌ای. و دفعه بعد که به یک گنابدالامان خیره شدی، بدان که هر نقش روی آن، قصه‌ای دارد که این کتاب، بخشی از آن را برایت روایت کرده است .