کتاب هندسه و تزیین در معماری اسلامی (طومار توپقاپی) (نشر روزنه)

کتاب هندسه و تزیین در معماری اسلامی اثر گل رونجیب اوغلو

در دل کتابخانه‌ی کاخ توپ‌کاپی استانبول، طوماری مرموز و بی‌ نظیر به درازای سی‌متر نگهداری می‌شود. این طومار که از حدود ۱۱۴ نقش‌های هندسی مجزا شکل گرفته، نه کتیبه‌ای دارد و نه توضیحی؛ تنها شبکه‌ای است از خطوط درهم‌تنیده که گویی راز دیرینه‌ی معماری اسلامی را در خود پنهان کرده است. کتاب «هندسه و تزیین در معماری اسلامی»، اثر ارزشمند گل‌روجیب اوغلو، تلاشی است برای رمزگشایی از این راز و روایت داستانی که قرن‌ها در پس‌زمینه‌ی تاریخ معماری جهان اسلام پنهان مانده بود.

طومار توپ‌کاپی که به دوره‌ی تیموری (اواخر قرن پانزدهم و اوایل قرن شانزدهم میلادی) تعلق دارد، نه یک نقشه‌ی معماری به معنای متداول، بلکه گنجینه‌ای از الگوهای «گره» است. معماران و استادکارانِ مسلمان، برخلاف سنت غربی، رساله‌های نظریِ چندانی برای معماری خود به یادگار نگذاشته‌اند. این طومار که امروزه به عنوان نسخه‌ی خطی در کتابخانه‌ی کاخ توپ‌کاپی نگهداری می‌شود، یکی از معدود اسناد باقی‌مانده‌ای است که می‌تواند نگاهی اجمالی به فرآیند خلاقانه و دانشِ پنهانِ این هنرمندان بی‌ نظیر بیندازد.

گل‌روجیب اوغلو در این کتاب که با ترجمه‌ی روانِ مهرداد قیومی بیدهندی و توسط انتشارات روزنه در اختیار مخاطب فارسی‌زبان قرار گرفته است، با نگاهی موشکافانه، هر یک از این ۱۱۴ نقش را تحلیل کرده و رابطه‌ی آن‌ها را با بناهای برجای‌مانده، به ویژه در ایرانِ عصر تیموری، بررسی کرده است. این اثر، همچون گره‌چینی، مقرنس، الگوی هندسی و هویت بصری، نه تنها واژگانی تخصصی، بلکه پنجره‌هایی به سوی جهان‌بینیِ هنرمند مسلمان هستند. اوغلو نشان می‌دهد که این نقوش هندسی، صرفاً تزیینی نیستند، بلکه کارکردی عمیق‌تر به عنوان «نشانه‌هایی از هویتِ سلسله‌های حاکم» داشته‌اند و با دانش روزِ ریاضیات، فلسفه و زیبایی‌شناسیِ قرون وسطی در هم‌تنیده بوده‌اند.

این کتابِ ۴۸۶ صفحه‌ای که در قطع خشتیِ متوسط و با جلد شومیز منتشر شده است، نه فقط برای معماران و هنرمندان، که برای هر خواننده‌ای که به دنبال فهمِ لایه‌های پنهانِ زیبایی در هنر اسلامی است، سفری است به اعماق دانشی که در پسِ نقوشِ هندسیِ بناهای کهن نهفته است. اوغلو با تکیه بر تحلیل علمی، این طومار را از یک سند تاریخیِ صرف، به روایتی شگفت‌انگیز از پیوند میان «هندسه» و «زیبایی» در فرهنگ اسلامی تبدیل می‌کند.