کتاب معماری اسلامی (شکل، کارکرد و معنی) (نشر روزنه)

کتاب معماری اسلامی اثر روبرت هیلن برند

آیا تا به حال از خود پرسیده‌اید که چرا مسجد شیخ لطف‌الله در اصفهان، با آن گنبد فیروزه‌ای و کاشی‌کاری‌های بی‌نظیرش، چنان شگفتی در دل هر بیننده‌ای می‌آفریند و قرن‌هاست که نه فقط به عنوان مکانی برای عبادت، بلکه به عنوان یک اثر هنریِ ماندگار، زبانزد جهانیان است؟ کتاب «معماری اسلامی (شکل، کارکرد و معنا)»، اثر مرجع و تحسین‌شده‌ی رابرت هیلن‌برند، تلاشی است برای رمزگشایی از این راز دیرینه و پاسخ به این پرسش که چگونه معماری اسلامی، از اسپانیا تا افغانستان و از قرن هفتم تا هفدهم میلادی، توانسته است چنین شاهکارهای بی‌زمانی را بیافریند.

هیلن‌برند، که از برجسته‌ترین استادان هنر اسلامی در جهان به شمار می‌رود و سال‌ها در دانشگاه ادینبورگ به تدریس پرداخته است، در این کتابِ وزین، برخلاف اغلب آثار مشابه که به روایتِ خطی و تاریخیِ معماریِ اسلامی بسنده می‌کنند، رویکردی موضوعی و کارکردگرایانه را در پیش گرفته است. او با تکیه بر دانشی عمیق و تسلطی شگفت‌انگیز بر بناهای گوناگون جهان اسلام، هر یک از بناهای اصلی را در قالب یک گونه‌ی ساختمانیِ مستقل (مسجد، گلدسته، مدرسه، آرامگاه، کاروانسرا و کاخ) مورد بررسی قرار می‌دهد و با زبانی شیوا و تحلیلی، پیوند ناگسستنی میان «فرم» و «کارکرد» را آشکار می‌سازد.

به عبارت دیگر، هیلن‌برند نه تنها به «چیستی» و «چگونگی» این بناها، بلکه به «چرایی» شکل‌گیری آن‌ها در بسترِ فرهنگ و جامعه‌ی اسلامی نیز می‌پردازد. این اثرِ شش‌صد و سی‌وشش صفحه‌ای، که با ترجمه‌ی استادانه‌ی باقر آیت‌الله‌زاده شیرازی و توسط انتشارات روزنه در اختیار مخاطب فارسی‌زبان قرار گرفته است، بازتاب‌دهنده‌ی این نگاه عمیق است؛ مفاهیمی چون گونه‌شناسی، همنشینی فرم و کارکرد، هویت‌سازی و کاربرد اجتماعی که هر یک، دریچه‌ای به سوی جهان‌بینیِ هنرمند مسلمان و جامعه‌ای است که این بناها را پدید آورده است. هیلن‌برند با بهره‌گیری از بیش از ۱۵۰۰ تصویر و نقشه‌ی تحلیلی، که بسیاری از آن‌ها ترسیم‌های سه‌بعدیِ بدیعی از فضاهای معماری هستند، این سفرِ پژوهشی را برای خواننده‌ی امروزین، به تجربه‌ای بصری و ملموس تبدیل می‌کند.

معماری اسلامی، فراتر از یک کتاب مرجعِ صرفاً دانشگاهی، بیانیه‌ای است برای درکِ عمیق‌تر از هنری که نه فقط به عنوان پناهگاهی برای انسان‌ها، بلکه به عنوان جلوه‌ای از ایمان، قدرت و فرهنگِ جامعه‌ی اسلامی، در طول اعصار پا بر جا مانده است. این اثرِ ارزشمند که تاکنون جوایز معتبری از جمله مدالِ «آلیس دیویس هیچکاک» را از آنِ خود کرده و به زبان‌های گوناگونی ترجمه شده است، دریچه‌ای است به سوی دنیایی که در آن، خشت و گل، با هنر و اندیشه‌ای جاودان، به سخن می‌آیند.