دهکده چقازرد؛ آشنایی با زندگی، آداب و فرهنگ مردم روستا
دهکده «چقازرد» در بیست و چهار کیلومتری کرمانشاه بر سر راه «شاه آباد» و يك كيلومتر ونیمی آبادی «کلیائی»، در دشت فراخ «ماهیدشت» افتاده است. از دهکده چقازرد، سرتاسر دشت تا بن «کوه سفید» دیده میشود، بهار هنگام، مزارع مانند وصله هائیست که بر قبای پهناور ماهیدشت دوخته شده باشد. زمستان اجاق خانههای آبادی همیشه روشن است و دشت سرد و ساکت مدتها زیر برف و باران میخوابد و کفش روستایی تا نفس سبز فروردین در آستانه در میماند و تابستان آفتاب و بر این منطقه کردنشین با سخاوت میتابد. چنانکه مرد روستائی کشاورزی اواخر خرداد، داس تیز میکند تا گندمزار را درو کند.
دهکده چقازرد پنجاه خانوار دارد که ده خانوارش«خوش نشین» اند . خوش نشینها مانند دیگر مردم ده ، رغبتی به گله و زمین و زراعت ندارند و به کار و پیشه در مکانهای دیگر میپردازند. هر جا که سروصدای کاری باشد، زن و فرزند را به جا میگذارند و خود راهی آنجا میشوند تا پول نان سفره زمستان را فراهم کنند رویهم رفته جمعیت آبادی به دویست و پنجاه نفر میرسد که به «لك» و «لر» و «کلهری» تقسیم میشوند. لکھا پانزده خانوار این آبادی را تشکیل میدهند که بگفته ایشان نزديك به يك قرن و نیم پیش پدرانشان از «طرهان» لرستان کوچ کرده و به این سرزمین آمدهاند و با گذشت ایام و معاشرت و همسایگی با شهر و مردم کرمانشاه و آبادیهای پیرامون آن، زبان لکی را بتدریج فراموش کرده و زبان کردی کرمانشاهی را آموخته اند. بزرگ لكها كه اينك در بگومگوهای آنها ریش سفیدی میکند و میانجی میشود «قاسم محمودی» فرزند«کلبعلی» (کربلائی علی) است که در کارهای آبادانی و ده نیز با کدخدا حرف و سخنی دارد. لرها سیزده، چهارده خانوارند که پیشتر از لکها به چقازرد آمدهاند و روشن نیست که از پیشهوران نهاونداند یا خرم آباد . در این باره بزرگشان «علی اصغر امیری» هم چیزی نمیداند و سرزمین پدرانشان را نیز بخاطر نمیآورد. کلهرها بیش از دیگراناند و تعدادشان به بیست خانوار میرسد و از «گیلان غرب» به دنبال رمه پیش آمده و باین آبادی رسیدهاند. کلهرها از کدخدا «ابراهیم» حرف شنوی دارند که حرف و گلایه و شکایتشان را به فرمانداری کرمانشاه میبرد و حرفش در ادارات دولتی در رو دارد .
کشاورزی
دهکده ، سی وشش «جفت گاو» زمین دارد که بگفتۀ ده نشینها برای کشت و کار میان سه تیره قسمت شده است که در سالهای بارانی و پر برکت به برآورد خود دريك «جفت گاو» زمین سه خروار تخم میپاشند و از آن نزديك به پانزده خروار محصول بر میدارند. زمینهای ده هنوز با همان افزار کهن گاو و خیش شخم زده میشود. هنگام برداشت محصول، زنهای آبادی نیز، دست کاری به حساب میآیند. گاهی که مردان خسته میخواهند نفسی تازه کنند و سیگاری بکشند و داس و «شن» و گاوجفت بیکار میماند، زنها می کوشند که کاردست خسته مردان خود را در مزرعه انجام دهند تا کار نخوابد و بار خرمن زودتر از زمین برداشته شود.
چقازرد خرده مالکی است و حاجی «ملك» نامی، دارا و مالك بزرگ آبادی است تا چند سال پیش، زمینهای آبادی را، بندی از رودخانه «مِرک» (مِرک از فیروزآباد سرچشمه میگیرد و در انتهای ماهیدشت به قرهسو میپیوندد) که به نام «بندزالِک» در بالادست آبادی «رباط ماهیدشت» بسته شده بود، سیراب میکرد. دوروبر بند، کومه و بوستانی بود و مترسکی و دیده بانی که بار باستان میپائید و از برکت آن سفره برزگر مشتی سبزی و قاچی خربزه داشت که نگاه کودکان را میدزدید. بعد کسانی که پای گریزائی به شهر داشتند و «شولای» (قبای) روستایی را از تن درآورده بودند و دستشان راه دهانشان را میشناخت، موتور آبی در سد کار گذاشتند و اجاره گیر آببند شدند و به این علت بخشی از زمینهای پیرامون «بندزالک» باير افتاد یا بکارکشت دیمی جو و گندم گرفته شد.
معمولاً گندم و جورا دیمی کشت میکنند . گندم که درو شد و گاه آن را باد دادند آن را با پیمانه ای چوبین بنام «تَر» که شصت کیلو گندم میگیرد وزن میکنند و ته ماندهاش را با بادیهای که يك كيلو گندم میگیرد تقسیم میکنند و در جوال میریزند گندمها به آسیاب میرود و آرد میشود و برای مصرف سالانه در «تاپو»ی خانه (شکل1) میماند و هر روز زن خانه نان مصرفی خانواده را از آرد تاپو میپزد .
گله داری
آفتاب غروب سه گله بز و گوسفند و گلهای گاو از علفچر به آبادی بر میگردد و مانند تسبیح پاره ای در میان خانههای دهکده از هم میبرد و پخش میشود. هر خانه چند بز و گوسفند به آغل میبرد تا کاسه شیر و دوغ و پنیر سفرهشان را فراهم کند رویهم رفته اگر گاو و گوسفندان گلۀ ده را بشماریم به پانصد سر از كوچك و بزرگ میرسد. شیر گله را زنها میدوشند. چنان به مهربانی از پستان دام شیر میگیرند که حیوان تا وقتی که انگشتهای شیر دوش از نوازش بازماند، آرام میایستد. پائیز که گله از چرا محروم شد، به آغل میرود و شش ماه پائیز و زمستان در آن میماند و شیرش کم و ناچیز میشود. در این وقت زنها به وام دادن و وام گرفتن شیر (شیرواره)(۱) میافتند.
خانوادهها برای شیر قرض دادن به یکدیگر اندازهای دارند که آن را «لَل»(۲) (شکل ۲) مینامند و از درخت میچینند. لل را با دقت و وسواس در شیر کاسه فرو میکنند و شیر را کم و زیاد مینمایند تا این که سطحش به گره یا نشانهای از لل برسد در وقت باز گرفتن شیر باز با همان کاسه و لل خود، آن را باز میستانند. زنها در هنگام «شیرواره» آن دست دلبازی روستائیانه خود را از یاد میبرند .هنگامی که پرنده ها «پوش»(چيز كوچك و ناقابل مانند پرکاه) آشیانه میپرند و بهار کولهبار نیمه فروردین را زمین میگذارد ، رمه از آغل بیرون میآید و بدشت و کوه میزند و پستان آنها به شیر میافتد. آب خوردنى مردم ده از «چال آوقلى» (چاه آب قلى) است كه آب آن را با سطل و طناب بيرون مىكشند. اين چاه را چند سالى پيشتر درخاور ده، قلى نامى كَند تا در شش متری عمق زمین به آب شیرین رسید و از آن پس «چال آوقلی» نامیده شد.

1-«تاپو» وسيله ذخيره آرد گندم ساخته شده از گل به ارتفاع دو متر 2-«لَلَ» وسيلۀ اندازه گيری شير ساخته شده از چوب به درازای ده تا پانزده متر
جامهها
مردان ده تا کلاه پهلوی به بازار نیامده بود، قبای سه چاک وشلوار «جانی» که از دبیت یا گاندی بود بپا میکردند و شال به کمر و شالمه به سر میبستند. بالاپوش زمستانیشان «كَپَنَک» و نیم تنۀ نمدین «فَرَجی» بود (شکل ۳). اینک که دلالهای لباس به آبادی راه باز کرده اند، شلوار و کلاه کپی و فرنجهای ارتشی، بازار گرمی پیدا کرده است. هر روستائی با معامله پایاپای صاحب کتی و کلاهی شده است که میپوشد و قیافۀ شهری میگیرد (شکل۴).

3-يك مرد كرد با شلوار «جانی» و كت 4-دو تن از مردم دهكده چقازرد با كت و كلاه
زنان بر خلاف مردان هنوز لباس محلی میپوشند و در جشنها و میهمانیهائی که جلال و شکوهی دارد کفش پاشنه بلندی هم همراه لباس محلی بپا میکنند و پس از بازگشت از جشن تا جشنی دیگر آن را در صندوق نگاه میدارند. زنان از پارچه های ساده و ارزان قیمت «زیر شووی» (زیر پیراهن) (شکل) و از پارچه های زمینه قرمز یا آبی گلدار «شووی» (پیراهن آستین بلند) (شکل شماره ۳) و «پاپوش» شلواری که مچ آن بسته میشود میدوزند و میپوشند روی همه این تن پوشها «جلیزق » (جلیقه) و روی آن «کمر چین» (شکلهای٦و٧) که از مخمل ساده قرمز یا سبز و آبی و مشکی دوخته میشود، به تن میکنند و از پارچههای ابریشمی رنگین ریشه دار(سربند) به سر میبندند (شکلهای ۹و۸) هنگام سفر به شهر و رفتن به میهمانیها، بجای چادر «بتی» (شکل ۱۰) به سر میاندازند. پارچه بَتِی از چادر شبی مشگی است که زنها آن را از روی الگوی ذهنی میبرند و با سوزن و نخ میدوزند.

5-«شُوُوی» پيراهن زنانه 6-«جليزق» جليقه يراق دوزی شده 7-«كمر چين» 8-يك زن كرد باجامه محلی
ادبیات عامیانه
اهل آبادی روزگاری که دل و دماغی دارند و سفرهشان كره و دوغی و اجاقشان آتش پیگیری دارد بیشتر شبها هر چند خانوار با کودکان خود گرد چراغ خانهای، شبپائی میکنند و نقل مجلسشان «چوچَ» (چیستان) و قصههای شیرین محلی است. ما چیستانی و قصه و متل و مثلی را یادآور میشویم.
«چوچ» چیستان
مِرِغ بال زَرین، ما رِپالَ آو، مِرغ مَخُوى لَ مار، مار مَخوى لَ آو.
جواب «چراخ»
ترجمه : مرغ زرین بال ، مارپا در آب، مرغ میخورد از مار ، مار میخورد از آب .
چراغ.
مالی دیرِم گَچ گَچین، نَ پا دیرِی نَ پاچین
جواب «خا»
ترجمه : خانهئی دارم گچ بری شده، نه پایه دارد و نه پی
|
9- يك زن كرد با زيورهای زنانه |
تخم مرغ
نِی تَركانَ، موَتَرک دار، تاتَرِى نكِى، نکِی کار.
جواب «قَلَم نِی»
ترجمه : نی نازك، مانند مو ترک دار ، تا ترش نکنی نمیکند کار
قلم نی
ضرب المثل
جقازرديها گاهى در بگو مگوهاى خود ضرب المثل مناسبى نيز مىآورند.
بیَدسَ ميم زَرکَ ، هِم شين كِی، هَم الپَرگَ .
ترجمه: شدى خاله «زرگه» هم شيون ميكنى وهم مىرقصى.
اَگِ زِرِنگ بووی، تَریکَ شُوفِرَس.
ترجمه : اگر زرنگ باشى، شب تاريك زياد است.
شا بَخْشى ، شِروانْ نَبَخْشى.
| 10- بَتْیَ |
ترجمه : شاه بخشيد ، «شيروان» نبخشيد.
خُدا لَ سُلْطان مَحْمُود گُوراتِرَ.
ترجمه : خدا از سلطان محمود بزر گتر است.
مَتَل
مادران براى به خواب كردن كود كان خود پاى گهواره ايشان مینشينند ومتلهائى مىخوانند. بيشتر اين متلها خود قصۀ گویائى از آرزوى دور و دراز مادران است.
خُدابِیَى نيازِمْ هَفْت ژِن اَرات بِخُوازِم، يِكی بَگلَر بَگی بُو، يِكى هُسْماى پَری بُو، يِكى نازا رِباوان، يِكى گِلِگَ وَدامان، يِكى خولِ پَتِک رِس، يِكی بِنِ کاسَ لِسْ.
ترجمه : خدا بدهد نيازم را، هفت زن برايت بخواهم، يكى بزرگ بزرگان باشد، يكى همتاى پرى باشد، يكى عزيز دردانه پدر و مادر، يكى نوزادى بدامان، يكى غول پشم ريس، يكى ته كاسه ليس.
بازيها
كود كان آبادى بازيهاى گونا گونى دارند كه براى مثال چندتا از آن نامبرده ميشود.
چَرمِ كَا چَرميِن كَا
بازيكنان گرد هم مىآيند و پس از پشك انداختن، يكى پاهايش را زير شكم جمع میكند و دمرو مىافتد و چشمهايش را مىبندد، بازيكنان ديگر به نوبت با دست به پشت او ضربهاى مىزنند. هركس كه دستى به پشت بازيكن مىزند، ديگرى براى اين كه بازيكن خوابيده او را نشناسد پارهاى از شعر زير (چَرمِ كَا چَرميِن كَا) را ميخواند. اگر بازيكن خوابيده نام صاحب دستى را كه به پشتش ضربه زده است، ببرد، نوبت نامبرده مىرسدكه بجاى او بخوابد.
چَرمِ كَا چَرميِن كَا نِيامِی دَ آو، لَ خیسيیا،كِردِ مِی كِلاش نَدِریا چيم بانِ خان هاتِم خوار دِريا.
ترجمه : چرم گاو، چرمين گاو، گذاشتمش در آب، نخيسيد، كردمش گيوه پاره نشد، رفتم بالاى بام آمدم پائين، پاره شد.
بازى هشوبكى
دختران خردسال دايرهوار مىايستند و دست همديگر را مىگيرند و با تكان هماهنگى دستها را تاب مىدهند و شعر زير را پىدرپى میخوانند و بازى را با خواندن آن ادامه میدهند.
چيَم مالِ بِرارِمْ، چَنْگى روغَنْ دِرارِمْ ، ژِنِ خيزِى بِرارِم، کِردی وَ ژَرِمارم، كوشِيل بارْ، تاهَل كیشِم، ياپو كُوبار تاسُوارْ بُومْ، لَ كُلْ اُرْدِی ديا ربُوم.
ترجمه : رفتم خانه برادرم، چنگى روغن در بياورم، زن خير برادرم، كردش زهر مارم، كفشها را بياور تا پاشنهاش را بكشم، يابوى كبود را بياور تا سوار بشوم، درتمام اردوها پيدا بشوم.
قصه خرس چقازرديها
روز و روزگارى آسيابانى بود كه چرخ آسيابش با گردش روزگار به مراد مىگشت و هرگز زمستان و بهار آسيابش لنگ نميشد. بار، بار، گندم از هرجاى آبادى به آسياب مىرسيد. هميشه اجاق خانهاش دودى و سفرهاش نان و كره و دوغى داشت.اما هربار گندم كه در آسياب ميخوابيد آسيابان پنهان از صاحب مال، پيمانهاى چند از بار خالى میكرد. هرچه بيشتر بازار آسياب ده گرمتر مىشد، آسيابان بيشتر تنگ چشمى و بدنهادى میكرد.
يكشب كه باران مثل گندم از غربال روستائى، برسر آبادى مىريخت و آسيابان در روشنائى پيهسوز، كنار آتش افروخته آسياب، نشسته و نانش را گرم مىكرد، از بيرون صداى قدمهاى شتاب آلودى را شنيد. خوب كه گوش كرد، صداى ضربه دستى را شنيد كه هراسان در آسيابش را مىكوبيد. آسيابان بلند شد و به گوش ايستاد. بيرون، باران يكريز مىباريد و صداى زنى از پشت در مىآمد كه به التجا مىگفت: برادر، در بازكن، غريبهام، راه ابادى نمیشناسم. آسيابان كه پى به حاجت شبپوى گمشده برد، رفت و كلون در را برداشت و پشت در چشمش به زنى زيبا و گيسوبلند افتاد كه از باران بهارى سراپا خيس شده بود. مكارانه خنديد وغريبه را به آسياب راه داد.
زن غريبه ترسان به درون آمد و رفت در گوشهاى نشست. آسيابان كلون در آسياب را انداخت و خود به طمع كنار زن نشست و زبان مكروحيله بكار گرفت. اما هرچه كوشيد، ايمان پارسائى زن نشكست و سرانجام به دژخوئى پرداخت. باران كه بند آمد و روشنائى صبح با تيغ آفتاب، پوستين شب را پاره كرد، زن دلشكسته و پريشان راهى مقصود شد و جزاى بيداد آسيابان را بخدا سپرد. بعداز رفتن غريبه آسيابان برسر سفره چاشت بامدادى نشست تا برخوانى كه نانش را بطرارى فراهم كرده بود، دستى ببرد ولى ناگهان به شكل خرسى درآمد. ساعتى بعد كه گذر مردم ده برآسياب افتاد، آسيابان را خرسى يافتند و به گناهش پىبردند . به قصاص كَناهانش او را كشتند و پوستش را از كاه انباشتند و به گذرگاه آبادى آويختند تا چشم تنگان خيانت پيشه پند گيرند و عبرت آموزند. از آن دوران اين قصه، دهان بهدهان در آبادى مىگردد و اهل ده معتقدند كه در روزگار پيشين پس از اين ماجرا مدتها آسياب را خرس راه مى برده است.
باورهای کهن
آبادى چقازرد با وجودى كه راه گذر شهریها شده ومردمش نیز درهرماه چند بار به بهانه خريد به شهر مىروند باز، هنوز باورهاى كهن در ميانشان به اصالت ديرينه برجاى مانده است. اين باورها در بيشتر نقاط لرستان و كردستان و حتى آذر بايجان هم بااندك تفاوتى ديده ميشود.
آل
اهل آبادى معتقدند، زائو كه بار نه ماههاش را زمين گذاشت و زائيد، آل در كمين مىنشيند تا دل و جگر زائو يا نوزاد او را ببرد. براى پيشگيرى، ماما در چهار ديوار اتاقى كه زائو در آن بسترى است، خطى بنام «كِرِ حضرت سليمان»(خط حضرت سليمان) میكشد. مردم باور دارند كه آل از(خط سليمان) نمىتواند بگذرد. به سر در اتاق نيز دل وجگر مرغى را مىآويزند تا اگر آل به پيرامون اتاق زائو آمد، دل و جگر مرغ را ببرد و زائو آسوده باشد.
سفر
هرگاه كسى از چقازرد بخواهد به سفر دور و درازى برود او را سهبار از زير قرآن میگذرانند ودرميان راه، از توشهاش پنهانى چيزى میدزدند. پس از رفتن او در خانهاش را تا روز ديگر جارو نمىكنند و معتقدند كه با اين كار مسافر پیش از تمام شدن مدت سفر پيروز باز میگردد.
پنج روز پنجه(۳)
چهاردهم ماه فروردين را روز نخستين پنج روز «پنجه» مىشمارند. دراين روز كاسهاى آرد، خمير میكنند وبا پنجه دست به پيشانى دامها و در اتاقها و خانهها ميزنند و اعتقاد دارند كه اين كار بركت كشتوكار و سفره خانه را زياد مىكند و پستان دامها را به شير مىاندازد.
آواز ورقص چقازرديها
چقازرديها در روزهاى خجسته ، مجلسى مىآرايند و در آن به پاىكوبى و دستافشانى میپردازند. در اين بزمها پایكوبى و رقص و آوازشان را، ساز و دهلى و گاهى كمانچه و تنبورى همراهى مىكند (شكل ١١).

«فَتا پاشائى»، «سه جاران»، «شانه شكى»، «چپى»، «خان ميرى»، «اَلپرگ» كه رقصهاى معروف و محلى چقازرديهاست و آنها را با ساز و دهل، نوبت بهنوبت مىرقصند.آوازهاى محلى آنان نيز با عوض كردن يكى دو كوك ساز همراه مىشود، مانند: «كِز»، «گورانى» و «هور».
ترانهها
ترانههائى كه دراين دهكده خوانده مىشود، اغلب تك بيتهائيست كه تا دورترين مرزهاى كردنشين با اندكى تغيير و تبديل واژهها دهان به دهان مىگردد. اين ترانههاى عاشقانه را بيشتر جوانان درآبادى، هنگامى كه دود افشان شب، شبح روستا را، چون غول قصههاى مادرانه درخم دره يا رواق افق برافراشته، با آواى خوش محلى مىخوانند.
خُدا داى لَ دَسِ ديَتِی اُو مالَ كِلِک چُو بلور چو وِيلْ چُو پيالَ
ترجمه :خدايا داد از دست دختر آن خانه انگشت چون بلور، چشمها مانند پياله.
چو وِیلِ مَسِدْ بى سُرمَ مَسِ خُدا مَزانى خُونى چَن كَسَ
ترجمه: چشمهاى مستت بى سرمه مست است خدا مىداند، خونى چه كسانى است.
|
دو نوازنده محلی با ساز و دهل |
دَمَگَتْ باوَرْ بِنْيالَ دَمِمْ بَلْكِم ساكِتْ بوگ ذَرِیْ لَ غَمِمْ
ترجمه: دهانت را نزديك بياور بگذار به دهانم شايد ساكت شود، ذرهاى از غمهايم
دِنانْ طِلاكَتْ روشْناىْ گِلارِم تو تَقْصيْر نِيْرى خُوم سيىَ چارِمْ
ترجمه: دندان طلائيت روشنائى چشمهايم تو گناهى ندارى خود من سياه بختم
رقصها
رقصهاى محلى از گذشتههاى دور تاكنون اصالت خود را با اندك تغيير و تحولى حفظ كرده و پابهپا از پدر به فرزند رسيده است. آنچه كه تمدن نتوانسته تأثيرى در تغيير آن بدهد همين پاى كوبیها و دستافشانیهاى محلى است كه بىهيچ ترديد، نشانهاى ازتمدن مردم روزگار كهن ماست.
نویسنده و پژوهشگر: بيژن كلكی از انتشارات ادارۀ فرهنگ عامه
پاورقی:
۱- شیرواره چون شیر دامها در پائیز کم میشود، هرچند خانوار شیر روزانه خود را به يك خانواده قرض میدهند تا آن خانواده بتواند با شیرهایی که وام گرفته است فرآوردههای شیری که لازم دارد تهیه کند و برای این شیر دادنها یا «شیرواره» حساب و کتابی دارند.
۲- لل : ترکه ای چوبی است به طول ده دوازده سانتیمتر که برای اندازه گیری شیر بکار میرود.
۳- پنجه دزديده. آن پنج روزى باشد كه درآخر تقويمها نويسند و وجه تسميه بدزديده از آن باشد كه وزير يكى از پادشاهان عجم حاصل اين پنج روز را از تمام ممالك او هميشه ازميان ميبرده و بحساب درنمىآورده است - برهان قاطع .