گنبد قابوس؛ شاهکار معماری ایران در دوران آل زیار
در سرزمین جرجان قدیم كه شامل جنگلهای انبوه و نقاط كوهستانی و دشت وسیع میباشد آثار زیادی از تمدن دو الی سه هزار سال پیش از میلاد (كاوشهای تورنگ تپه- تپۀ قرقاول- تخماق تپه و غیره) و ادوار تاریخی و اسلام دیده میشود كه كم و بیش مركب از تپههای باستانی و دژهای حصین و حصارهای گلی و آجری سد اسكندر و باروی آجری (كه نمونۀ عظیمی از آن بارو در زمینهای دشت و گنبد قابوس كنونی از زیر خاك بیرون آورده شده است و آجرهای آن هنوز مورد استفاده تركمانان و ساكنین دشت برای تهیه منازل مسكونی میباشد) و پلهای متعددی است كه برای برقراری ارتباط در روی رودخانهها ساخته شده است(1) و اكنون آثاری از بقایای پایه های آجری و طرح قوس طاقهای آن كه در نهایت استادی و زیبایی زده شده است دیده می شود.
ضمن كاوشهایی كه برای بررسی و شناسایی پیشینۀ تاریخی زمینهای گرگان و دشت تركمان به عمل آمده است بایستی در مرتبۀ اول نام كاوشهای علمی تخماق تپه و تورنگ تپه را برد، این دو تپۀ تاریخی كه اولی در سیوسه كیلومتری شمال استرآباد (گرگان) و دومی در هیجده كیلومتری شمال شرقی آن واقع شده است در سال 1310 خورشیدی توسط دكتر ویلسن امریكایی نماینده دانشگاه پنسیلوانی و موزه شهر كان سیتی مورد كاوش علمی قرارگرفت. طولی نكشید كه در نتیجۀ خاكبرداری، قبرستان قدیمی و قبور زیادی ( در تورنگ تپه و نقاره تپه كه در قسمت غربی تپۀ اصلی تورنگ تپه واقع شده است) كشف گردید. بیشتر این قبور دارای اشیاء سفالی رنگین، استخوانی و فلزی و مهرههای گلی بوده كه بنا به بررسی دانشمند نامبرده متعلق به سه تا دو هزار سال پیش از میلاد میباشد و اكنون بخشی از آن آثار در موزه ایران باستان ضمن مجموعۀ اشیاء پیش از تاریخ به معرض نمایش گذارده شده است. معلوم میشود كه زمینهای حوالی تورنگ تپه و تخماقتپه یكی از مراكز آبادی كهن سال ایران باستان به شمار می رود(2).

راست: چوب بست گنبد بمنظور تعمیر آن چپ: کتیبۀ قابوس
اهمیت شهر جرجان از دوره زمامداری شهریاران ساسانی آغاز میشود و در زمان همین سلسله است كه فیروز ساسانی برای حفظ گرگان به ساختمان باروی آجری كه دارای برج و حصار و پشتیبانهای معظم است اقدام نمود. بطوریكه در بالا اشاره شده آثار آن بارو اكنون در برخی از نقاط جرجان در روی زمین و یا در زیرزمین به نام سداسكندر یا قزلآلنگ كه به معنی دیوار سرخ باشد دیده میشود. جرجان در آغاز اسلام محل تاخت و تاز و وقوع یك رشته جنگهای خونین ما بین آل بویه و سامانیان شده بود بدین جهت در نتیجه همین ترکتازی تا حدی از اعتبار و اهمیت و پیشرفت آن كاسته شد تا آنكه در دوره آل زیار (قرن چهارم هجری) و زمان شمس المعالی قابوس بن وشمگیر این شهر مركز یكی از بزرگترین دارالعلمهای اسلامی و مجمع ارباب علوم و هنر گردید(3) و از آثار برجسته همین دوره مقبره قابوس بن وشمگیر است كه در شهر گنبد قابوس كنونی پایدار مانده و در زمره بزرگترین اندوخته های صنعتی و تاریخ معماری ایران بشمار میرود.
خرابی و انهدام جرجان ظاهراً به آغاز فتنه مغول مربوط است. حمد الله مستوفی در قرن هشتم هجری آن را به كلی ویران و بدون سكنه توصیف میكند. از اینرو معلوم میشود شهر جرجان كه در قرن سوم هجری از بزرگترین مراكز آبادی بشمار میرفته است در سالهای بعد به كلی منهدم گردیده و اثری از آبادیهای قدیمی اسلامی آن بنظر نمیرسد تنها امروز علایم جرجان قدیم را بایستی از مشتی از تودههای خاك و حصارهای گلی و بارو و پلهای آجری و ارگ قدیم و آثار زیر خاكی و آلات و ادواتی كه در نتیجه كاوش و كمانه بدست آمده و یا از راه تصادف بدست می آید تشخیص داد. از یادگارهای برجسته این شهر اسلامی همان آرامگاه شمس المعالی پادشاه آل زیار است كه گذشته از جنبه صنعتی و تاریخی یادگار بس گرانبهایی از دوران آبادی و شوكت و جلال آن سرزمین و دودمان آل زیار میباشد. بنای عظیم گنبد قابوس كه از قدیمترین آثار موجود اسلامی و متعلق به آرامگاه شمس المعالی قابوس وشمگیر آل زیار است (366-403 هـ.ق.) از بزرگترین مفاخر صنعتی و عظیمترین ساختمانهای با شكوه اسلامی آل زیار بشمار میرود كه در شمال شهر كنونی گنبد قابوس بر فراز تپه بزرگ دستی كه قریب پانزده متر از زمینهای اطراف بلندی دارد در تاریخ سال 397 قمری (375 شمسی) به امر شمس المعالی ساخته و پرداخته شده است(4).
گنبد قابوس شامل برج استوانهای شكل بلند آجری میباشد كه بر روی صفه دایرهای قرار داده شده است، بدنه برج را از خارج با ده بریدگی یا (پشت بند) زینت دادهاند كه از پایین در میان صفحهای كه از سطح اصلی زمین دو متر و هفتاد و پنج سانتیمتر بلندی دارد جوش داده شده، و از بالا بطرهای كه سقف روی آن ساخته شده اتصال یافته است، و چنانكه از طرح بنا برمیآید از نقطه آغاز پشت بندها محیط دایرهای شروع می شود به قطر نه متر و هفتاد سانتیمتر كه محوطه دورنی برج را به محیط دیگری به قطر چهارده متر و شصت و شش سانتیمتر محدود میكند، و دیوار برج از خارج به محیط سومی به قطر هفده متر و هشت سانتیمتر منتهی میشود و از مجموع پنج مربعی كه بدین ترتیب تشكیل میشود ده پشت بند یا بریدگی كه دهانه هر كدام آنها یك متر و شصت پهنا دارد پدید میآید و از آن نیز دهانه دیگری تشكیل مییابد كه یك متر و سی و چهار سانتیمتر پهنا داشته و در نتیجه مدخل بنا بوجود میآید بدین طریق زوایای پشت بند مستقیم بوده و همین مستقیم بودن پشت بندها موجب استحكام و تسهیل كار ساختمان برج را فراهم ساخته است. از طرف دیگر محیطی كه چهارده متر و شصت و شش سانتیمتر قطر دارد در زوایای درونی پشت بندها بدنههای عریضی را كه دارای خطوط منحنی هستند تشكیل میدهد.
در روی بدنههای دهگانه آجری برج به بلندی سه متر از طرف پایین و فاصله دو متر و شصت و پنج سانتیمتر از زیر طره قاعده مخروط رأس دو رشته كتیبه آجری به خط كوفی ساده در میان قابهای آجری به درازای دو متر و پهنای هشتاد سانتیمتر نصب شده است این دو رشته كتیبه كه از نظر متن و كلمات عیناً مانند یك دیگرند و در هر بدنه مكرر شده شامل نام بانی و تاریخ ساختمان و منظور بانی بنا میباشد، سادگی این كتیبه كه عاری از هر گونه پیرایه و تزئیناتی است میرساند كه تنها منظور بانی استحكام بنا و عظمت پیكره آن بوده است و توجهی به تزیین و آرایش آن نشده است. خطوط كتیبه با آجر ساده قرمز كه روی آن سائیده شده بدون هیچگونه روكشی در درون قابهای آجری كه با آجر نیمگرد ساختهاند جای گرفته است، خطوط كوفی ساده این كتیبه دارای برجستگی بوده و در عین حال دارای یك نوع ظرافت تراش و زیبایی متناسبی میباشد كه از هر جهت با هئیت ساختمان عظیم آرامگاه متناسب بوده و مقیاسی كه برای تراش كلمات كتیبه بكار بردهاند دارای تناسب كامل با عظمت ساختمان است، گذشته از سادگی كتیبه در هنگام نصب خطوط و قاب سازی آن این نكته مراعات شده است كه از هر جهت وسایل مستحكم ساختن خطوط را در بدنه برج فراهم سازند از این رو هر كدام از كلمات آجری كتیبه و آجرهای قاب اطراف آن دارای ریشه های بلندی است كه در درون بنا جوش داده شده و حتی از جوش دادن و جفت نمودن سر خطوط به یكدیگر بوسیله ملاط مخصوصی كه از سنگ محكمتر است كوتاهی نشده به همین جهات و به علت پختگی آجر قرمز و استحكام آن هنوز پس از هزار سال كه از تاریخ ساختمان و نصب این كتیبه میگذرد خرابی و خدشه ای به تاریخ و خطوط كتیبه آن وارد نشده جز آنكه مقداری از خطوط و كلمات آن به علت اصابت گلوله محو و بعضی از كلمات آن ریخته شده بود، لیكن تكرار كتیبه در زیر طره سبب شده كه پس از خرابی یك بند كتیبه از بند مكرر آن استفاده شود و بدین ترتیب برای همیشه متن كتیبه تاریخی به پاس مكرر بودن آن حفظ و مصون میباشد.
برخی از باستان شناسان كه بنای گنبد قابوس را مورد بررسی قرار دادهاند تصور نمودهاند كه كتیبه كنونی متعلق به زمان اصلی ساختمان آرامگاه نمیباشد و عده ای بر این تصور این نكته را هم اضافه نمودهاند كه كتیبه تاریخی ده پشت بند آرامگاه دارای روكش ساروجی بوده كه به مرور زمان ریخته و فاسد شده است و یا هنوز هم در روی بعضی از كلمات كتیبه كه كمتر در مقابل باران و آفتاب واقع شده ساروجی وجود دارد لیكن با دقت و بررسی كافی و ممتدی كه درباره این بنا شده است خالی از حقیقت بودن دو تصور بالا ثابت گردیده، در مرتبه اول كتیبه كنونی متعلق به زمان بنا بوده است و بعلاوه دارای هیچگونه روكش ساروجی و یا روكش دیگری كه موجب حفظ آن گردد نبوده و حتی علائمی هم در این زمینه دیده نمیشود. اینك متن و ترجمه كتیبه كوفی دهگانه كه در بدنه گنبد مكرر میباشد بند به بند چنین است:
1-بسم الله الرحمن الرحیم
2- هذه القصر العالی
3-الامیر شمس المعالی
4- الامیر ابن الامیر
5-امَرَ به بنائه فی حیاته
6- قابوس ابن وشمگیر
7-سنه سبع و تسعین
8- و ثلثمائه قمریه
9-و سنه خمس و سبعین
10- و ثلثمائه شمسیه
ترجمه كتیبه دهگانه بدین قرار است:
به نام خداوند بخشنده بخشایشگر. این است كاخ عالی، امیر شمس المعالی، امیر فرزند امیر، قابوس فرزند وشمگیر، فرمان داد به بنای آن در زندگی خویش، سال سیصد و نود و هفت قمری و سال سیصد و هفتاد و پنج شمسی.
| منظره شرقی گنبد قابوس |
از این كتیبه معلوم می شود كه بنای كنونی كه به نام آرامگاه شمس المعالی قابوس نامیده میشود و شهرت دارد در اصل شامل ساختمان كاخ بلندی بوده است كه سپس به محل آرامگاه پادشاه مشهور آل زیار تخصیص داده شده است. از آغاز ساختمان و پایان سال بنای آن و اینكه آیا به گفته و وصیت قابوس این كاخ را به آرامگاه قابوس تخصیص دادهاند اطلاعی در دست نیست همین قدر از تاریخهای قمری و شمسی كتیبه به دست میآید كه قابوس در زمان زندگی خویش به سال 397 قمری و سال 375 شمسی به ساختمان این كاخ رفیع فرمان داده است.
بدنه برج گنبد قابوس سراسر از آجر پخته قرمز بدون روكش ساخته شده است آجرهای سخت این بنا كه در نهایت پختگی و استحكام میباشند به علت تابش آفتاب سوزان دشت و بارانهای فراوان به مرور زمان به رنگ زرد طلایی در آمدهاند، كهن سالی این بنا و رطوبت هوا و موقعیت طبیعی مكان آن موجب شده كه گذشته از تغییرات كه در ظاهر بنا پدیدار است، خزه و سبزی طبیعی شفاف طلایی رنگی بر روی آجرهای بدنه آن بوجود آمد و از بركت عمر دراز به یك نوع تزیین طبیعی كه نماینده آن كهولت بنا است مزین شود.این آجرها بیشتر به شكل مربع 0/25×0/25 و 6×6 سانتیمتر و گاهی اضلاع آنها از بیست و سه تابیست و پنج و قطر آن از پنج الی شش سانتیمتر متفاوت و زیاد و كم می شود و از نظر همواری و صافی و رنگ تماماً یكسان و مهارت متصدیان كار را میرساند.
قطر ملاط بندكشی بدنه آجری برج از دو تا سه الی چهار سانتیمتر است كه در تمام فواصل آجرها بدون باقی گذاردن گودی بندكشی ظریفی شده است، در باب تركیب اجزاء بندكشی آن كه شباهت كامل به یك قسم ساروج محكم و بینظیری را دارد عقاید مختلفی رایج است به هر حال ملاط گنبد كه به رنگ خاكستری و دارای تركیبی از شن و ماسه میباشد از نظر استحكام مورد حیرت و تعجب تمام كارشناسان و اهل فن معماری و بنایی است و به گفته برخی از محققین یكی از جهات پایداری و استواری این بنای نادره زمان تركیب اجزاء غیرقابل انفاك ملاط گنبد قابوس است.
در باب طرز ساختمان بدنه استوانهای گنبد كه در نهایت سادگی و ظرافت ساخته و پرداخته شده است اشكالی از نظر فنی و معماری دیده نمیشود تنها اشكالی كه به نظر میرسد در جفت كردن و تطبیق زوایای آجری است كه از اضلاع پشت بندها و دیوار برج به وجود میآید و در همین قسمت است كه معمار بنا استعداد و مهارت خود را در ضمن انشاء یكی از اندوخته های صنعتی اسلامی به معرض عمل قرار داده است . بطور كلی اتصال زوایای آجری اعم از افقی و عمودی در نهایت زیبایی صورت گرفته است و تنها ایرادی كه از نظر معماری بر این بنا و طرز آجر چینی آن شده یكی این است كه در هر قدم آجری پس از بیست زاویه فضایی خالی به شكل منشور پدید آمده ، دیگر برآمدگی و حدب محقری است كه در روی بدنه ( پشتبندها ) برج به تدریج پیدا شده و همین حدب محقر كه منتهای آن در وسط بدنه به بلندی هفده متر از كف زمین دیده میشود بر زیبایی و لطف دورنمای جذاب آن افزوده است. اعجاز صنعتی و معماری این شاهكار قرن چهارم هجری در ساختمان سقف مخروطی حیرتآور و شگفت آن میباشد كه در حقیقت به قدری در ساختن و ظرافت پوشش مخروط مهارت به كار رفته است كه اهمیت و شكوه ساختمان گنبد آن تأثیر بلندی بدنه برج را به كلی از نظر بینندگان انداخته و محو میکند ، كارگر بنا سطح مخروطی سقف را به جای آنكه با آجر معمولی بسازد با یك نوع آجر ریشه دار كه تنها تا كنون در این بنا و برج رادكان جرجان ( كُرْدكوی ) كه از آثار همین قرن است پوشش نموده و بدین ترتیب در شكلبندی
ساختمان گنبد كه بایستی هرموار شود تغییری داده شده و بصورت مخروط كنونی جلوه نموده است، مخروط كنونی كه شاهكار صنعتی این برج نامی بشمار میرود به اندازه ای صاف و هموار ساخته شده كه پرندگان را جرأت نشست و برخاست بر روی آن نمیباشد و هنوز نتوانستهاند پنجه ای بر آن افكنده و جای پایی برای خود بیابند، تنها گلوله بارانهایی كه بر پیكر این بنا شده موجب گردیده است كه بر چند نقطه بدنه هموار مخروط كه روی آجرهای آن را ساییده و سیقلی نموده اند پست و بلندیهایی ایجاد گردد و این خرابیها بیشتر متوجه سمت غربی مخروط و مشرف به جاده و شهر گنبد بوده و پس از قسمت غربی خرابی به سمت شرقی گنبد متوجه شده است و تنها قسمت شمالی مسجد و جنوبی آن سالمتر مانده و كمتر آسیب و زیان دیده بود، در جهت شرقی گنبد مخروطی شكل روزنهای كه موجب تابش اشعه آفتاب به درون گنبد و سقف بنا است تعبیه شده، این روزنه كه طاق آن از دو طرف (خارجی و داخلی) با آجرهای مخصوص قالبی كه برای زدن طاق چشمه ساخته شده است به درازای دو متر تمام و پهنای 0/74 و 0/78 و 0/80 میباشد (هر قدر از پایین روبه بالا میرود از پهنای روزنه كاسته میشود) كف آن با آجر ساده بزرگ فرش شده و روی بدنه دیوارهای روزنه و بر روی سقف آن اندودی ازگچ و خاك كه شاید به رنگ آبی تزیین شده به قطر یك الی شش سانتیمتر ( اندود چشمه طاق ) موجود است ضمنا از فاصله مابین تیزه عقب روزنه ( وصل به بدنه داخلی گنبد ) و تیزه خارجی گنبد كه دو متر و ده تا دو متر و پنجاه و پنج از بالا تا پایین قطر دارد می توان به ضخامت و قطر قسمت سفلی و علیای گنبد مخروطی پی برد و تنها از همین روزنه شرقی است كه روشنایی درون گنبد تأمین میشود.
آجرهای بدنه مخروط دارای قالب و شكل مخصوص میباشند كه با اصطلاح محلی به آجر بازودار و یا ریشهدار نامیده میشود، این آجرها به تفاوت دارای ریشههای مختلف نامیده میشود، این آجرها به تفاوت دارای ریشه های مختلف و بدنههای متفاوت است و هر قدر از پایین رو به بالا میرود به نسبت خاصی از زیادی ریشه و پهنا و درازای آن بدنه كسر میشود تا اینكه به فرار مخروط میرسد. ریشه آجرهای بالای طره و شروع قاعده مخروط پنجاه الی چهل و هشت سانتیمتر میباشد، بدنه آجر آنها كه روی مخروط را پوشانیده به درازای سی و پنج سانتی متر و پهنای بیست و پنج سانتیمتر است، به همین ترتیب در اواسط بدنه مخروط ریشه آجرها به چهل و سیوشش و بیستونه سانتیمتر تخفیف پیدا نموده است، بدنه آنها هم كه قسمت وسطی مخروط را پوشانیده به صورت مربع در آمده و هر كدام به اضلاع 25×30 سانتیمتر میرسد، سپس از ارتفاع سه الی دو متر و نیم مانده به فرار مخروط از ریشه و اندازه بدنههای آجری مخروط كسر شده به طوری كه طول ریشه آجرهای رأس مخروط به بیست و هشت الی بیست سانتیمتر رسیده، درازا و پهنای آجرهای روی مخروط به نوزده الی ده سانتیمتر منتهی میشود، تا آنكه در فراز گنبد به یك آجر نوك تیز پایان مییابد. بدین ترتیب چون نوع پوشش مخروط سقف با آجرهای مخصوص ریشهدار میباشند، در طرز ساختمان زیر بدنه مخروط و آجر چینی آن دقت مخصوصی بكار رفته است كه در زیر گلویی هر كدام از ریشه آجر بازو دار پنج الی شش عدد آجر كه پهنا و درازا و قطر آن 25×25 و 6×6 سانتیمتر است قرار داده شده، این آجرها بر روی هم به واسطه ملاط گچ متصل گردیده است، بعداً آجر ریشهدار را بر روی آن استوار ساختهاند، ضمناً برای آنكه لبه آجرهای روی مخروط به یكدیگر متصل گردند آنها را طوری با آجر تراش داده و به یكدیگر قفل و بست نمودهاند كه ناظر و بیننده گنبد تصور مینمایند كه سطح مخروط بنا تماماً از یك قطعه آجر مخروطی شكل ساخته شده است و این خطای باصره تنها از جهت مهارت در طرز اتصال و پوشش سقف تولید میشود، از این رو در طرز اتصال و قرار دادن ریشههای آجر در بدنه مخروط مراقبت كافی شده دیگر احتیاج به بندكشی پیدا نمیشود زیرا فاصلهای در این بین تولید نمیگردد و گذشته از آن سراشیبی تند بام مخروطی هم مانع ایستادگی آب باران بر روی بام گنبد شده و همین سراشیبی و همواری بام از علل موثر استحكام و صیانت مخروط گنبد بشمار است.
کتیبۀ کوفی مکرر گنبد قابوس
درون بنای گنبد قابوس از لحاظ سادگی مانند خارج آن می باشند و بطوریكه از دقت برروی دیوار و جدار داخلی آن بدست میآید، در زمان ساختمان بنا روكش گچی رنگین و یا اندودی از گچ به قطر یك سانتیمتر تا پنج الی شش سانتیمتر بر روی دیواره آجری برج قرار داده بودند كه اكنون آثار آن از بلندی هفت الی هشت متری كف درونی برج تا رأس داخلی مخروط دیده میشود، تنها اشكال ملاحظه دقیق آن تیرگی و دودزدگی درون گنبد است كه یكسره داخل بنا را سیاه و تیره ساخته است.
از تزیینات خارجی این بنای عظیم گذشته از كتیبهها بایستی دو رشته مقرنس آجری كه نیم گنبد میان دو طاق سر در بر روی آنها ساخته شده است نام برده شود، این دو مقرنس ساده زیبا و دو مقرنس دیگر به همان شكل كه در زیر آنها ساخته شده است و گچبری صفحه جدولی زیر تیزه طاق سر در ورودی و آثار كلاف بندی قطارهای گچی كه در كاسه سر در مشاهده میگردد و اكنون خراب و شبح طرحی از آن باقی است اگر چه در كمال سادگی میباشد، لیكن از این جهت كه نمونه ابتدایی از هنر تزیینی به شمار میرود قابل شناسایی و سزاوار حفظ و نگاهداری است. در باب ارتفاع حقیقی این برج نظریات مختلف بود تا آنكه نگارنده كه در سال هزار و سیصد و هیجده خورشیدی مأمور تعمیر و مرمت آن گردید، موفق شد كه با كمال دقت بلندی برج را پس از تعمیر و اتمام ساختمان مخروط رأس اندازه گیری نماید و مشخصات حقیقی آن بدین قرار است:

راست: دورنمای برج رادکان کردکوی چپ: کتیبۀ کوفی برج رادکان
بلندی بدنه برج از كف زمین تا زیر قاعده مخروط رأس سی و هفت متر تمام است.
بلندی كتیبه مخروط از كف قاعده تا رأس آن هیجده متر تمام است كه روی هم رفته بلندی كلیه برج به استثنای تپهای كه بر روی آن ساخته شده پنجاه و پنج متر است. اگر پانزده متر بلندی تپه دستی كه گنبد بر روی آن ساخته شده بر ارتفاع گنبد بیفزاییم مجموع بلندی گنبد قابوس به هفتاد متر میرسد از این جهت میتوانیم بنای گنبد قابوس را از بلندترین آثار تاریخی دنیا به شمار آوریم. گذشته از اهمیت صنعتی و تاریخی برج در عالم معماری اسلامی پایداری آن در دشت تركمان موجب راهنمایی مسافرین و مردمان و ساكنین دشت میباشد زیرا قامت رعنای گور در عین اینكه نماینده عظمت و جلال جرجان دوران آل زیار و یادگار فرمانروایی شمس المعالی میباشد خود هادی و راهبر مسافرین است. بنای گنبد در نتیجه بیمبالاتی و تجاوزی كه با آن شده بود به منظره رقت آوری در آمده بود پایه بنا و اطراف سر در ورودی و صفه و خروجی های آجری آن صدمات زیاد دیده بود و در بعضی قسمتهای پایه بنا حفرههایی به عمق دو الی دو مترونیم تولید شده بود، آجرهای آنرا كنده و برده بودند و در حقیقت چیزی نمانده بود كه پی بنا از كشیدن بار سنگین آرامگاه شانه خالی كند، گذشته از خرابی پی و پایه بنا گنبد مخروطی آن بالاخص در سمت شرقی و غربی خرابی و لطمه های فراوان دیده و قریب هزار و پانصد عدد از آجرهای ریشه دار آن شكسته و از جای خود در اثر اصابت گلوله در آمده بود، اطراف روزنه شرقی به كلی خراب و آجرهای طره و قسمتی از تیزههای مابین پشت بند (قسمت جنوب شرقی) و خطوط كتیبه بند «الامیر ابن الامیر و قابوس ابن وشمگیر» مكرر زیر و بالا ریخته و محو شده بود، درون بنا هم نیازمند به تعمیرات و اصلاحاتی بود، تا آنكه در سال 1304 خورشیدی برای نخستین مرتبه به تعمیر پایه بنا بر طبق اسلوب قدیمی آن اقدام شد و به هر ترتیبی صفه آن ساخته و پرداخته شد، قسمت مهم تعمیر آن كه مرمت گنبد مخروطی و پوشش بام گنبد بود موكول به سال 1318 خورشیدی گردید سپس در خلال سال 1317 به تهیه چوب بست معظم آن در بدنه وسطی غربی ورودی گنبد مخروطی اقدام شد و پس از یك سال كه چوب بست آن پایان پذیرفت و نرده بام سی و سه پله آن به اتمام رسید، از شهریور ماه 1318 خورشیدی شروع به تهیه آجر مخصوص بام و ساختن پالِكی دوار و نصب جرواثقال و سایر وسایل فنی تعمیر گردید، در طی سه ماه كلیه مرمت گنبد مخروطی و تعمیر كتیبه و صفه قاعده و اصلاحات درونی آن به پایان رسید، به طوری كه برای همیشه این شاهكار صنعتی عالم اسلامی كه با شكوه ترین ابنیه قرن چهارم هجری است از خطر خرابی و هر نوع گزند و آسیبی محفوظ و مصون گشت. در این جا بیمناسبت نیست كه نامی از بنای برج رادگان جرجان هم كه از نظر معماری و ساختمان بیشباهت به گنبد قابوس نیست برده شود.
برج رادگان كه در جنوب جرجان و آبادی رادگان به تقلید از بنای گنبد قابوس با آجر ساخته شده است، آرامگاه یكی از اسپهبدان آل باوند و فرمانروایان محلی است كه بر طبق كتیبه متعلق به آغاز قرن پنجم (سال 407ـ411) هجری است و به طوری كه از متن كتیبه كوفی آن بر میآید، ساختمان بنای نامبرده در سال 407 هجری توسط اسپهبد ابو جعفر آغاز و تا سال 411 هجری اتمام آن به طول انجامید.
این بنا كه به صورت برج مدوری ساخته شده دارای گنبد مخروطی آجری است كه آجرهای آن مانند آجر پوشش گنبد مخروطی گنبد قابوس میباشد با این تفاوت كه آجر ریشهدار پوشش گنبد برج رادگان به مقیاس كوچكتری تهیه شده لیكن از جهات پختگی و رنگ و استحكام نظیر آجرهای گنبد قابوس است، تفاوت دیگر آن با بنای گنبد قابوس در این است كه روزنه این برج برخلاف روزنه شرقی گنبد قابوس كه در بدنه مخروط ساخته شده ، در بدنه مدور برج احداث گشته است و ضمناً از نظر آثار تزیینی هم بر گنبد قابوس رجحان دارد، زیرا در این بنا تزیین گچ بری هم علاوه بر تزیین آجری موجود است. این برج كه در محل بنام قلعه كبری هم نامیده میشود و بر فراز تپهای قرار گرفته است دارای موقعیت طبیعی مخصوصی است، به طوری كه اطراف آنرا مناظر زیبایی احاطه نموده است و چون تا اندازهای از گزند و تجاوز محفوظ مانده چندان دچار خرابی نشده است، شاهكار صنعتی این بنا نیز ساختمان گنبد مخروطی صیقلی و هموار آن میباشد، قاعده مخروط و طره زیرین و دو رشته تزیین و كتیبه كوفی گچی آن جز تزیینات جالب توجه قرن پنجم هجری بشمار میرود، و همچنین ساختمان سردر آن از نظر فن معماری بیاهمیت نمیباشد، بدین جهت بنای رادگان را عده ای تقلید صرف از ساختمان عظیم گنبد قابوس میدانند، و این نظریه با بررسی و تطبیق شكل ساختمان و طرز آجر چینی و به ویژه ساختمان مخروط گنبد تا اندازهای صحیح و قریب به یقین است، و می توان معتقد شد كه اگر چه معمار بنا صرفاً در ساختمان برج رادگان از گنبد قابوس تقلید و متابعت ننموده است، لیكن تا حدی معماری گنبد در طرز ساختمان و معماری رادگان موثر شده است و كارگران بنا نتوانستهاند از تقلید آن صرف نظر نمایند بدین رو بایستی ساختمان گنبد قابوس را به منزله سرمشق بناء برج رادگان و سایر ابنیه تاریخی مازندران بدانیم.
پایان
نویسنده و محقق: نصرت الله مشکوتی- عضو شورای عالی باستان شناسی
پاورقی:
1 – شهر گرگان را كه در كرانه رود گرگان واقع شده از قدیم به دو قسمت تقسیم نمودهاند یكی شهرستان و دیگر بَكرآباد و به وسیله پلی به هم متصل میشده است. جغرافی ابن حوقل صفحه 273 .
2 – برای بررسی بیشتری در اطراف اهمیت تاریخی تپههای نامبرده رجوع شود به گزارش حفریات تورنگ تپه نزدیك استرآباد تالیف دكتر ویلسن چاپ نیویورك. كتابخانه موزه ایران باستان.
3 – چون وشمگیر در سال 356 هجری در شكار گراز وحشی كشته شد پسرش قابوس مشهورترین پادشاه آل زیار در تخت نشست قابوس مشهورترین پادشاه آل زیار است به گفته یاقوت وی هم جنگجویی قهار و هم ادیبی فاضل بود نظامی سمرقندی او را به عنوان «مردی بزرگ و فاضل و دوست ارباب دانش» توصیف نموده و ابن سینا و البیرونی از جمله كسانی هستند كه از حمایت او برخوردار بودند و بیرونی كتاب مشهور خود را از به نام «آلاثار الباقیه عن القرون الخالیه» بنام او توشیح كرده است. ایران شهر ج 1 ص 397.
4 – قابوس امیری بیرحم بود و همین خصلت باعث شد كه وی 18 سال در زندان بماند ولی بعداً آزادی یافت و تاج و تخت خود بازگرفت و بار دیگر بیرحمی را شروع كرد و در نتیجه او را به نفع پسرش منوچهر خلع و در قلعه چینشك نزدیك استرآباد زندانی كردند و در آنجا از شدت سرما هلاك شد تابوت محتوی جسد او را سپس در گنبد قابوس واقع در 60 میلی شمال شرقی استرآباد (گرگان حالیه) كه برجی به ارتفاع 167 فوت و مخصوص آرامگاه اوست جای دادند. كتاب ایرانشهر ج 1 ص 397.
