مردم ترکمن اینچه‌برون؛ آداب‌ورسوم، باورها و زندگی سنتی

معصومه پورافشار
زندگی مردم ترکمن در مورد مراسم مذهبی، مراسم تدفین، تقسیم ارث و زیارت اهل قبور و معتقدات عامیانه مردم توصیفی کوتاه قرار گرفته است

درمقالۀ «تر كمنهاى ايران» كه درشمارۀ چهل ودوم مجلۀ «هنرومردم» به طبع رسيده بود ، ازدهكدۀ اينچه برون Ince burun نيز كه در «دشت گرگان» (تركمن صحرا) و كنار رودخانه (اترك) قرار دارد توصيفى شده بود. اینک درمقالۀ حاضر پس ازمقدمه اى دربارۀ دين و مذهب مردم اينچه برون وطلبه هاى دينى ومساجد آن، موضو ع هاى زيرهم به ترتيب توصيف خواهد شد :

مراسم مذهبى - مراسم تدفين وسوگوارى - تقسيم ارث و تملك طايفه بر زمين - زيارت اهل قبور ، قبرستان و سنگ قبرها - امامزاده و معتقدات عاميانه .

اينچه برونيها نيز مانند تركمنهاى ديگر ايران، مسلمان وحنفى مذهبند. در دهشان يك «آخوند» و هشت ده طلبه علوم دينى و سه مسجد دارند. يكى از مسجدها را كه در وسط آبادى است، مسجد يُلمه- Yolme می نامند. زيرا، مردم طايفه يلمه كه يكى از نه طايفۀ اينچه برون اند آنرا ساخته‌اند(١). اين مسجد، در كنار قديمى ترين مسجد اينچه برون كه كوچك بود و اينك خرابه است ساخته شده. قسمتى از اين مسجد خرابه را يكى از دكاندارهاى ده با كمى مرمت به انبار اشياء دكان خود تبديل كرده است.

پيشنماز مسجد يلمه، «ملا نظر» است و از همان طايفه يلمه. او پيش از مرگ يكی از آخوندهاى قديمى تا مدتى در مكتبش درس مى خوانده است. ولى بعد از مرگ آن آخوند و پيش از آن كه خود به مرحله آخوندى برسد، از درس و دفتر چشم پوشيده و به همان مقام ملائى قناعت كرده است(٢).

«قارلى ملا» ى اينچه برون

راست : رجب آخوند وخانو اده اش                                                                                                          چپ : «قارلى ملا» ى اينچه برون

هشت ده طلبه كم سن وسال اينچه برونى، يا درمدرسه هاى دينى « گنبد كاووس» درس می‌خوانند و يا در «گوميشان - gomishan »(٣). در گنبدكاووس و گوميشان و در چند مركز جمعيت دیگر تركمنهاى ايران، براى جوانان تركمنى كه طالب علوم دينى هستند، مدرسه هاى دينى دائر است. مدت تحصيل دراين مدرسه‌ها به استعداد و كوشش طلبه ها بستگى دارد و ممكن است از پنج شش سال تا پیش از ده سال هم طول بكشد. هريك يا چند طلبه، وقتى كه از مدرسه فارغ التحصيل مى شوند، ضمن اخذ اجازه نامۀ آخوندى، جشن مفصلى برگزار مى كنند كه همراه با سرور و شادمانى عمومى مردم بسى پر شور و هيجان مى‌شود. طلبه‌هاى كوچكتر اينچه برونى كه دست والدينشان از گنبدكاووس يا گوميشان كوتاه است و توانائى پرداخت حتى هزينه مختصر تحصيل در مدرسه‌های دينى آنجاها را ندارند، دراينچه برون و در نزد يگانه آخوند ده درس مى‌خوانند كه «رجب آخوند» نام دارد و پنجاه و هفت هشت ساله است، با ريش و دستارى سفيد. «رجب آخوند» ضمناً يكى از پيشنمازان دهكده است كه كشت و زر هم مى‌كند و دكان كوچكى هم دارد. پیش از آن كه دبستان دولتى اينچه برون دائر بشود(٤)؛ كار رجب آخوند پررونق بود. او به خردسالان و جوانان دهكده مبانى و احكام دين و قرائت قرآن و زبان عربى مى آموخت. ولى بعداز تأسيس دبستان دولتى، مكتبخانه را به دكان تبديل كرد.

 دور نمای یکی از مساجد اینچه برون               سجاده گلیم بافت، درازا بیشتر از یک متر

راست: دور نمای یکی از مساجد اینچه برون                                                                                 چپ: سجاده گلیم بافت، درازا بیشتر از یک متر

«رجب آخوند»، روزگارى كه خودش طلبه بود، درنزد «گوك آخوند – gwk axund» درس می‌خواند كه نزديك به سى سال پيش مرد. «گوك آخوند» كه در همين اينچه برون آخوندى مى‌كرد عزت و احترامش زياد بود. او در يكى از مدرسه‌هاى دينى «خيوه»(٥) درس خوانده و از آنجا اجازه نامه آخوندى گرفته بود. اينچه برونيها، علاوه بر « رجب آخوند »، « قارلى ملا » هم دارند كه در مجالس سوگوارى برايشان قرآن قرائت مى‌كند. تركمنها، هركس را كه از مدارس دينى براى قرائت قرآن اجازه نامه گرفته باشد «قارلى - qarli »(قاری، قرآن خوان) مى‌نامند. قارلى ملاى اینچه برون، پيرمرد وارسته‌ئى است كه كمتر كارى به كار دنيا دارد. اوضمناً پيشنماز يكى ازمسجدهاى اینچه برون است كه مردم دو طايفۀ دیگر اینچه برون آن را ساخته‌اند. ولى چون قارلى ملا خيلى پير شده است و نمى تواند مرتباًبراى نماز درمسجد حاضر بشود، دو نفر ازملاهاى كم سن و سال ده كه هنوز پر باز نكرده اند به جاى او در آن مسجد پيشنماز مى‌شوند، گاهی اين و گاهی آن.

یكى دیگر از سه مسجد اینچه برون، درانتهاى غربى آبادى است كه فقط ماه هاى رمضان در آن جمع مى‌شوند و نماز مى‌گزارند. زيرا پيشنماز آن مسجد و قسمت عمده‌ئى از خانوارهاى دور و بر آن، ده دوازده سال پیش، به علت كم آبى رودخانه «اترك» به دهكده‌هاى دیگر و يا به «گنبد كاووس» مهاجرت كردند(٦) و اينك مردانى كه خانه ها يا آلاچيق هايشان در حول و حوش آن مسجد است، نماز ماه‌هاى غير از رمضان را در خانه و يا در مسجد يُلمه مى‌خوانند. اینچه برونيها، هر سه مسجد خود را با گليمها و سجاده‌هاى نمدى پوشانده‌اند. اين سجاده‌ها راكه فقط به منظور نماز گزاردن ساخته می شود «نمازلق - namâzlag » مى‌نامند. بعضی ها درخانه هايشان سجاده‌هاى قالى بافت هم دارند كه از قاليچه‌هاى كوچك تركمنى هم كوچكتر است و به‌آسانى جمع مى‌شود و البته محصول كار زنان و دختران قاليباف اینچه برونى است.

 سجاده نمدى ، درازا درحدود يك متر                        سجاده قالى بافت ، درازا درحدود يك متر

راست : سجاده نمدى ، درازا درحدود يك متر .                                                                                            چپ : سجاده قالى بافت ، درازا درحدود يك متر .

اینچه برونيها نمازصبح را كه «ارتى نماز - erti namâz » مى نامند، چهار ركعت مى خوانند، دو ركعت فرض و دو ركعت سنت. به نماز ظهر‌شان كه آنرا « ال نماز -wla namâz» مى‌نامند، علاوه بر چهار ركعت كه فرض است، شش ركعت سنت نيز مى‌افزايند. نماز عصر را «ايكيِّنى نماز - ikkinni namaz » می‌نامند كه همان چهار ركعت است، مگر اينكه بخواهند ركعتهائی هم «نافله» بخوانند. نماز نافله را كه البته واجب نمی‌دانند، هرچند ركعت كه بخواهند به هريك از نماز هاى پنجگانه مى‌افزايند. نماز مغرب را « آقشام نماز –aqsham namaz» می‌نامند كه پنج ركعت است، سه ركعت فرض و دو ركعت سنت.

براى تسليت گوئى و دلجوئى صاحبان عزا و براى قرآن خوانى درجلو خانه ای كه مرده در آن زندگى ميكرده است گرد آمده اند                سنگ قبر از قبرستان اینچه برون با طرح مهم از نقش شاخ قوچ به ارتفاع تقريبى نيم متر

راست : براى تسليت گوئى و دلجوئى صاحبان عزا و براى قرآن خوانى درجلو خانه ای كه مرده در آن زندگى ميكرده است گرد آمده اند.

چپ : سنگ قبر از قبرستان اینچه برون با طرح مهم از نقش شاخ قوچ به ارتفاع تقريبى نيم متر.

در نماز عشا كه آنرا «ياستى نماز - yasti namaz » مى‌نامند، علاوه برچهار ركعت كه فرض است، دو ركعت سنت و سه ركعت نماز « وِتر» هم مى‌خوانند كه رويهم نه ركعت مى‌شود. درماههاى رمضان، به نماز عشا، علاوه بر اين نه ركعت كه معمولشان است، بيست ركعت نماز «تراويح» هم اضافه مى‌كنندكه البته در فاصله هر چهار ركعت از اين بيست ركعت، دعاى «سبحان الملكوت،سبحان ذى العزة و العظمتة و القدرة و ... » را الى آخر مى خوانند. براى برگزارى نماز عيد فطر و نماز عيد قربان معمولا به مساجد «گنبدكاووس» و يا «گوميشان» می‌روند.

بعضى از تركمنها شاخ قوچ را عيناً بر روى قبر مى گذارند به مفهوم اينكه صاحب قبر مقتدر و دارا بوده است      بعضى از تركمنها شاخ قوچ را عيناً بر روى قبر مى گذارند به مفهوم اينكه صاحب قبر مقتدر و دارا بوده است

بعضى از تركمنها شاخ قوچ را عيناً بر روى قبر مى گذارند به مفهوم اينكه صاحب قبر مقتدر و دارا بوده است.

مراسم مذهبى

ماه رمضان را اینچه برونيها باروحانيت مخصوصى مى‌گذرانند. دراين ماه كه بايد روزه بگيرند، معمولا بیشتر از هر وقت دیگر به مسائل و موضوعهاى دينى متوجه مى‌شوند. مثلا سعى مى‌كنند كه همه نمازها را با جماعت در مسجدها بخوانند.

چند روز پیش ازماه رمضان، هريك از خانواده‌هائى كه بالنسبه مرفه‌اند، بز يا گوسفندى را براى خيرات سر می‌برند و جمعى از همسايگان و خويشان خود را به آبگوشت دعوت مى‌كنند. دراين موارد، معمولا فقط مردها دعوت مى‌شوند و براى زنان و كودكان هرخانواده‌ئى مقدارى آبگوشت جداگانه مى‌فرستند. بعضى ازمردان، گاهی دريك روز به چند خانه كه در آنجاها خيرات شده است دعوت مى‌شوند و هر جا در كنار جمعى از مردان دیگر به دور نان و آبگوشت جمع مى‌شوند و هر چند نفر از يك ظرف و با يكى دو قاشق چوبى كه دست بدست مى‌گردد غذا می‌خورند. اینچه برونيها، خيرات ومبِّرات را «اللّه يُلى - alla yoli » (در راه خدا) مى‌نامند و در ماه رمضان بیشتر از هر وقت دیگر «الله يُلى» مى‌دهند و به همين علت در شبهاى ماه رمضان معمولا بعد از صرف افطار هر ده يازده نفر درخانه كه درآنجا خيرات شده است براى آبگوشت خورى و مصاحبت جمع مى‌شوند. دراين شب نشينی‌ها هر يك چنانكه معمولا عادت دارند براى استراحت بیشتر به پشتی‌ها تكيه مى‌دهند و پاها را به راحتى دراز مى‌كنند و آنها كه به «ناس- nas»(مخلوطى از «برگ تنباكو» و «زرنيخ») معتادند درحين صحبت از قوطيهاى مخصوص «ناس» كه همواره با خود دارند اندکی «ناس» به زير زبانشان مى‌ريزند. درشب بيست و هفتم ماه رمضان كه آن را «شب قدر» يا «قَدَر گيجَ - qadar gija » مى‌دانند تا سحر به شب نشينى و دعاخوانى و شيرينى خورى مى‌گذرانند و فقط بعد از سحرى خوردن و نماز خواندن به بستر مى‌روند.

 هرخانواده‌ئى فطريه سرانه خود را درخلال ماه رمضان به مستمندان مى‌دهد فطريه هر نفر پنج « گروان» (گیروان - gervân معادل چهارصد گرم) گندم و ده گروان جو و يا پولى معادل آن است. چنانچه خانواده‌هائى نتوانند در طى ماه رمضان فطريه خود را بدهند، در روز عيد فطر خواهند داد. د رعيد فطر، بعضى خانواده ها، آبگوشت مى‌پزند و خيرات مى‌كنند. اینچه برونيها، عيد قربان را كه پر رونق‌ترين عيد مسلمانان است، سه روز جشن ميگيرند روزهاى دهم و يازدهم و دوازدهم ماه ذيحجه - وخيرات مى‌كنند. پيش از ظهر اولين روز عيدقربان، برخى ازخانواده هاى اینچه برونى گوسفند قربانى می‌كنند و گوشتش را براى خانواده هاى دیگر مى‌فرستند. ولى هيچيك ازاینچه برونيها تاكنون نتوانسته‌اند به حج مشرف شوند. پیش از رسيدن عيد قربان، همه خانواده هاى اینچه برونى، خانه ها و آلاچيقهايشان را روفت روب مى كنند. همه سعى دارند كه خانه و اشياء زندگى شان تميز بشود و جامه‌هاى نو و پاكيزه بپوشند و در خانه خود مقدارى نقل و نبات و شيرينى بگذارند تا از كسانى كه به ديدن آنها مى‌آيند پذيرائى كنند(٧). در ديد و بازديدهاى عيدقربان، البته آنها كه كم سالترند ابتدا به ديدن سالمندان مى‌روند و بهم تبريك مى‌گويند و آرزو مى‌كنند كه سال خوش و پر بركتى داشته باشند. در همين ديد و بازديدها، چنانكه معمول است، نقار و كدورتها را هم از ميان مى برند و بد و خوب رفتارشان را به هم مى بخشند.

سنگ قبر ملهم از شاخ قوچ، از قبرستان دهكده «كورنگ - كالپوش» واقع درمغرب «بجنورد» كه روزگارى معبر تركهاى «گرايلى»(يكى ازاقوام ترك آسياى ميانه) بوده است         نقش شاخ قوچ بر سر ستون يكى از خانه‌هاى تركمنى

راست : سنگ قبر ملهم از شاخ قوچ، از قبرستان دهكده «كورنگ - كالپوش» واقع درمغرب «بجنورد» كه روزگارى معبر تركهاى «گرايلى»(يكى ازاقوام ترك آسياى ميانه) بوده است .     چپ : نقش شاخ قوچ بر سر ستون يكى از خانه‌هاى تركمنى .

درسه روز عيد قربان، پسران و دختران اینچه برونى، هر روز درجائى دورتر از خانه ها و آلاچيقهاى ده، باجامه هاى نو و پاكيزه‌اى كه مى پوشند، به شادمانى جمع مى‌شوند و با چند تير چوب و قطعه‌ئى ريسمان تاب درست مى‌كنند و تاب مى‌خورند و پسران در اين جمع با دختران آميخته‌اند. گويا اين جشن كوچك نوجوانان، نشانه‌ئى از يك جشن بزرگ و قديمى طايفه‌هاى تركمن باشد كه منع يا منسوخ شده است. ولى شكل مسخ شده آن بصورت تاب بازى و جمع شدن پسران و دختران، درپناه عيد مذهبى قربان دوام آورده است. اینچه برونیها نیز مانند ترکمنهای دیگر وقتی که به سن شصت و سه سال برسند(سن پیغمبر ص) جشن می‌گیرند و آبگوشتی می‌پزند و جمعی را به آن دعوت می‌کنند. یا گوشت و بزغاله‌ئى را كه ممكن است به اين مناسبت قربانى كرده باشند ، درميان چند خانوار دیگر تقسيم مى‌كنند.

نقش شاخ قوچ بر روى يك نمدتركمنى كه درحدود دو متر درازا دارد

                            نقش شاخ قوچ بر روى يك نمدتركمنى كه درحدود دو متر درازا دارد.   

مراسم تدفين و سوگوارى

مرده را درخانه يا آلاچيق مى شويند. مرده شوى خانه و مرده شوى ندارند. هركس ممكن است پیش بيايد و از سر خير و در راه خدا مرده را بشويد. بعد هم، با نظارت آخوند يا پيشنمازان، مرده راكفن مى‌پوشانند و با نرده‌بان و يا با هر وسيله دیگرى كه بتوان مرده را با آن حمل كرد، او را به جاى گشاده‌اى مى‌برند و روى به قبله - تقريباً در جهت شرقى غربى – می‌گذارند و برايش نماز ميت مى‌خوانند. يكى از خويشان مرده، يا يكى از پيشنمازان، يا آخوند دهكده، پيشنماز می‌شود و دیگران در سه صف يا با هفت صف پشت سر او نماز می‌گزارند. و بعد، همه با هم«الله رحمت . .. اللّه رحمت .. » مى‌فرستند. آنوقت، ده دوازده نفر ازميان -اين جماعت مرده را بلند می‌كنند و به قبرستان می‌برند و بقيه هم به خانه يا آلاچيقى كه مرده در آن زندگى می‌كرده است باز می‌گردند. آنجا، در درون يا بيرون خانه، برروى نمدها و گليمهاى گسترده می‌نشينند و با «قارلى ملا» براى مرده قرآن می‌خوانند. آن عده‌اى كه مرده را به قبرستان می‌رسانند، باكمك همدیگر، قبرى برايش می‌كنند و او را روى به قبله درون قبر می‌خوابانند.

آخوند يا يكى از ملاها سورۀ « انشراح » را بر تكه كاغذى می‌نويسد(٨)، و پیش از آن كه قبر را بپوشانند، آن كاغذ را در برابر چهرۀ مرده به ديوار قبر می‌آويزند. به اين نيت كه وقتى مرده براى سئوال و جواب بيدار می‌شود، پیش از هر چيز چشمش به اين سورۀ مباركه بيفتد. بعدهم، روى قبر را با نى می‌چينند و روى نی‌ها را با خار و بوته ها می‌پوشانند تا خاك هایى را كه بر روى قبر می‌ريزند به سر و روى مرده نريزد. در همه اين احوال، سالمندان، به عزيزان و بستگان مرده كه در اين مصيبت بی‌تابى می‌كنند، تسليت می‌دهند و از آنها دلجویى می‌كنند تا صبر و تحمل بيابند : «. . . بعله اين آخر و عاقبت همه ماست . . . . همه رفتنى هستيم . . .» و از اين حرفها . . ..

وقتى كه آن ده دوازده نفر از بخاك سپردن مرده فارغ شدند، به دور قبر می‌نشينند و دعا می‌خوانند و در آخر دستى به روى و ريش خود مى‌كشند و «الله ر حمت . . . الله رحمت» گويان قبر را رها می‌كنند و به نزد جماعتى باز می‌گردند كه درخانه به قرائت قرآن مشغولند. همان روز چند نفر از خويشان مرده كسانی را به آباديهاى اطراف مى‌فرستند تا خبر مرگ او را به بستگان و افراد طايفه برسانند. صبح فرداى آن روز، از هرسو جماعتى پياده يا سواره به «اینچه برون» مى‌آيند و هر كدام با هدايایى از قبيل: كله قند، چند متر پارچه، بز و گوسفند يا بّره‌اى كه با خود آورده اند به خانه‌اى كه مرده در آن زندگى می‌كرد می‌روند و مجلس قرآن خوانى و دعاخوانى ترتيب می‌دهند. هريك ازمهمانان كه از راه دور يا نزديك براى تسليت‌گوئى و دلجوئى صاحبان عزا آمده‌اند، و همچنين اینچه برونيهایى كه در اين مجلس حاضر شده‌اند، درحين قرآن خوانى با قورى چاى و پياله‌اى جداگانه پذيرائى می‌شوند(٩). نزديك ظهر، بساط ناهار را برايشان آماده می‌كنند .

ساختمان امامزاده دانشمند

ساختمان امامزاده دانشمند

زنان نازا و هر زنيكه نذر و نيازى داشته باشد، تريشه پارچه ئی را به درخت كوچك كنار امامزاده دخيل مى بندد. گاهى از يك قطعه ترکه و یك تكه نخ، كمانى می سازند و به شاخه آن درخت می آویزند    زنان اینچه برونى هم به جامه ها و كلاه كودكان خود دعا و علائمی می دوزند

راست : زنان نازا و هر زنيكه نذر و نيازى داشته باشد، تريشه پارچه ئی را به درخت كوچك كنار امامزاده دخيل مى بندد. گاهى از يك قطعه ترکه و یك تكه نخ، كمانى می سازند و به شاخه آن درخت می آویزند.

چپ : زنان اینچه برونى هم به جامه ها و كلاه كودكان خود دعا و علائمی می دوزند .

درهر سينى و سفره مقدارى نان و ظرفى آبگوشت می‌گذارند و هر چند نفر دور يك سينى می‌نشينند و از يك ظرف با قاشقهاى چوبى كه معمولا هر قاشقى در دست چند نفر می‌گردد غذا می‌خورند. بعد هم، هرچند نفر با هم و با «الله رحمت . . . الله رحمت» گفتنها از خانه بيرون می‌روند. آنها كه از دهكده هاى اطراف آمده بودند از اینچه برون به راه می‌افتند تا زودتر به خانه ها و آلاچيقهايشان برسند(١٠). اگر خانواده‌هاى عزادار توانائى داشته باشند، در روز سوم و روز پنجم مرگ، بزى ذبح می‌كنند و آبگوشتى «الله يُلى» می‌دهند. در روزهاى: هفتم، سی‌ام، چهلم، شصتم، نودم، صدم، صد و بيستم، صد و پنجاهم، صد و هشتادم ، دويست و دهم، دويست و چهلم، دويست و هفتادم و در سالروز مرگ هم خيرات می‌كنند. آنهاكه دست گشاده ترى دارند تا هر چند سال كه بخواهند در سالروز مرگ خيرات خواهند كرد.

تقسيم ارث وتملك طايفه برزمين

اموال مرده را در روز هفتم مرگ او بين وراث تقسيم می‌كنند. وسيله‌هاى زندگى و خانه يا آلاچيق و دامها، همانطور كه در شرع اسلام تعيين شده است تقسيم می‌شود: يك هشتم به زن می‌رسد و بقيه هم به اولادان، هر اولاد ذكور دو برابر هريك از اناث. ولى زمين كشت شده او را، تا برداشت محصول، فرزندان خانواده و يا يكى از بستگان مرده نگهدارى می‌كند و بعد هم مطابق معمول خودشان زمين را به طايفه باز می‌گردانند. زيرا، اراضى اینچه برون و چند دهكدۀ دیگر اطراف آن را نه طايفه‌اى كه افرادشان در اینچه برون و در آن چند دهكده دیگر بسر می‌برند متعلق به خود می‌دانند. در اين شيوۀ تملك، زمين متعلق به طايفه است و همه اعضاء طايفه با حقوق برابر از آن بهره‌مند می‌شوند و حتى قطعه‌اى از اراضی را به عنوان يك ملك شخصى به كسى نمی‌دهند. از اين روى، مزارع به قطعات برابر از جانب طايفه براى يك يا چند سال معين بافراد طايفه واگذار می‌شود. باين سبب است كه هيچوقت از پدرى به فرزندانش زمين به ارث نمی‌رسد و هر فرزندى -پسر- وقتى كه مستقل از پدر به معيشت پرداخت، به اندازۀ هرفرد دیگر طايفه اش چند قطعه زمين براى كشت و ورز از طايفه می‌گيرد.

زيارت اهل قبور ، قبرستان و سنگ قبرها

اینچه برونيها، روزهاى جمعه، در قبرستان، به زيارت اهل قبور می روند و براى شادى و رستگارى روح مردگان خود فاتحه می‌خوانند و خيرات و مبِّرات می‌كنند. قبرستان را در شمال غربى آبادى قرار داده اند. كمى دورتر از خانه ها و آلاچيقها، درانزوا. بعضى از قبرهاى قديمى سنگ نوشته دارد و بعضی ها با تكه آجر يا تكه چوبى نشان شده و بقيه بی‌نشانه است. بر سنگها، نام صاحب قبر، نام پدر و نام طايفه و تاريخ مرگ را نوشته اند: «هذالحجر ناز بردى بن منگلانى طايفۀ كسرقه - ١٣٣٧ – ١٣٣٦» ، «صاحب هذالحجر توق بنت يكانقليچ طايفۀ كسرقه - ١٣١٣ - ١٣٣٧ - ١٣٣٦ - تاريخ» و . . .

سنگ قبرها ، به طرحى تراشيده شده كه گويا از شكل شاخ «قوچ» ملهم شده باشد. البته درچند نقطۀ دیگر «تركمن صحرا» ديده شده كه شاخ قوچ را عيناً بر روى قبر گذارده بودند. حتى در يكى دو قبر به يك شاخ قوچ اكتفا نشده بود و چند شاخ را با هم بر روى قبر چيده بودند. به مفهوم اينكه صاحب قبر خيلى مقتدر و دارا بوده است. درواقع ، «قوچ» و «شاخ قوچ» درميان همه تركمنها و در قسمتهاى وسيعى از آسياى ميانه «سمبل - symbole» (نشانه وكنايه) قدرت شناخته شده است. اين نقش در نمدهاى تركمنى و در بافته ها و در سرستون چوبى خانه‌ها هم تكرار شده است. مخصوصاً در نقش نمدها «شاخ قوچ» را به اشكال مختلف و بسيار زيبا طرح كرده اند. اینچه برونيها از كم و كيف سنگ قبر هاى ده خود كمتر اطلاع دارند. همينقدر می‌دانند كه اين سنگ قبر ها را سابقاً از « گوميشان» مى آوردند و سنگتراش درآنجا بوده است. درسالهاى اخير، روى قبرها را سنگ نمی‌گذاردند وبه همان تودۀ خاك انباشته بر روى قبر قناعت می‌كنند.

امامزاده و معتقدات عاميانه

اینچه برونيها در مواردى كه نذر و نياز داشته باشند به زيارت « امامزاده دانشمند » می‌روند كه در همسايگى اینچه برون و در كنار دهكدۀ كوچكى است كه به همين مناسبت «دانشمند» ناميده شده است. نام امامزاده را مى گويند «ملا على» بوده و علاوه بر فضل و دانش سرشارى كه داشته، نسبش هم به اولاد واحفاد يكى از «چهار يار»‌‌ (خلفاى اربعه) می‌رسيده است. اینچه برونيها ميگويند كه «ملا على دانشمند» در همان محلى كه اينك مقبرۀ اوست شهيد شده و تا مدتى قبرش بى‌حفاظ و بنا بوده است. تا اينكه شصت هفتاد سال پیش، « ابدى - abdi » نامى از اهالى اینچه برون بنا و گنبد فعلى امامزاده را ساخته و خادمى هم برايش در نظر گرفته است. خادم –كه خودشان «مُجاور» می‌نامند- مقبره و اطاقهائى را كه در كنار امامزاده ساخته شده است تميز نگه می‌دارد و بعلاوه به زائرينى كه به امامزاده می آيند توجه و رسيدگى می‌كند. زائرين هم نذرهائى به او مى دهند تا امور زندگی‌اش بگذرد.

زنان اینچه برونى بیشتر از مردها به امامزاده متوسل می شوند. مخصوصاً، زنان نازا، بز يا بزغاله ئى نذر می‌كنند و تريشه پارچه‌ای را به شاخه هاى درخت كوچك كنار امامزاده دخيل می‌بندند و تریشه پارچه ئى هم از آن می‌گشايند. گاهی، ازيك قطعه تركه و يك تكه نخ، كمانى مى سازند و به شاخه درخت می‌آويزند. زنان اینچه برون دعا و علائمى به جامه‌هاى كودكان خود می‌دوزند و طلسم‌هائى به آنها می‌آويزند: بنظر می‌رسد كه در اینچه برون هم رواج عقايد عاميانه در زنان بیشتر از مردان است.

آنها معتقدند كه :

اگر عنكبوتى از تار خود آويزان شود، مهمان يا مسافرى كه چشم براهش هستند خواهد رسيد. بعلاوه، بعضی ها به عنكبوتى كه جلوشان از تار آويزان شده باشد، مى گويند : «اگر خبرت خوب است پائين بيا و اگر خبر بد دارى بالا برو».

هر گاه كف دست شخصى بخارد، خبر خوبى بزودى خواهد شنيد و خوشحال خواهد شد.

اگر در هنگام خمير كردن آرد و پختن نان، تكه‌اى از خمير بجهد، مهمان خواهد رسيد.

اگر چيزى شكستنى مانند پياله، قورى، يا بشقاب چينى و . . . از دست بزمين بيفتد و بشكند رفع بلا خواهد شد.

چنانچه ننوى كودك را در وقتيكه خالى است تكان بدهند، گوش يا سر كودك دردخواهد گرفت. چنانچه شخصى در هنگام شب از روى كپِّه خاكستر بگذرد، جن او را اذيت خواهد كرد.

اگر شخصى خواب ببيند كه جوراب يا كفشش را گم كرده است، بعداز بيدار شدن بايد همان كفش يا همان جوراب را به كودك يتيمى ببخشد. درغيراينصورت، يكى از بستگانش خواهد مرد. اگر شخصى درخواب گريه كند، خبر خوشى به او خواهد رسيد. ولى اگر درخواب بخندد، روز بد و تلخى خواهد داشت.

مردم يكى ازطايفه هاى اینچه برون -طايفه يُلمه- روز يازدهم هر ماه را بديمن ميدانند و دراين روز مسافرت نمی‌كنند. مردم طايفه‌اى دیگر -طايفۀ كسرقه- روز سوم هرماه را بد می‌دانند. ولى همه اینچه برونيها معتقدند كه روزهاى چهارده، بيست وسه، و بيست و هفتم هرماه براى مسافرت و معامله و نو بريدن روزهاى خوبى است .

پاورقی:

١- نام هشت طايفۀ ديگر به اين شرح است« گز ممدلى- goz mamadli»، « شير ممدلى-shir mamadli»، « گوک- gwk»، «سقوی- saqavi»، «حبیب لی- habibli»، « ممدآلق- mamad aleq»، « دونچی- dovnchi» و « کسرقه- kasarqe». این نه طایفه در اینچه برون رویهم صد و هفتاد و پنج خانوارند.

٢- تركمنها، آن عده از طلبه هاى علوم دينى را كه هنوز اجازه نامه آخوندى نگرفته اند «ملا» می‌نامند.

٣- شهر كوچك «گوميشان»، يكى از قديمى ترين مراكز جمعيت تركمنهاى ايران است. اين شهر در ساحل شرقى درياى خزر (درتركمن صحرا) و كنار تپه باستانى «گوميش تپه»(جزيره سابق «آبسگون») قرار دارد. تركمنها به علت سكه هاى نقره‌ئى كه سابقاً درآنجا يافته می شد، آنرا «گوميش تپه» ناميده اند و نام شهر كوچك «گوميشان» را هم از كلمه «گوميش  gomish» (نقره) اخذ کرده‌اند.

٤- دبستان اينچه برون، شش كلاس و چهل و چند دانش آموز پسر دارد و دو آموزگار اين شاگردان را در دو اطاق درس مى‌دهند.

٥- «خيوه - xive » كه آن را «خيوق » هم مى‌ناميدند، يكى ازشهر هاى تاريخى حوزه رودخانه جيحون است. اين شهر درقرن هشتم و نهم مهمترين مركز كاروانى و داد و ستد «خوارزم» بود. زيرا، قافله‌هائى كه از آسياى شرقى به اين شهر وارد مى‌شدند، مال التجاره‌هاى چينى و هندى خود را در آنجا به كاروانيانى می‌فروختند كه از خوارزم به حواشى «ولگا» می‌رفتند و آن مال التجاره‌ها را با تجار «ونيز» كه به آن حوالى مى‌آمدند معامله مى‌كردند.

٦- در ميان اینچه برونيهائى كه در آن سالها از اینچه برون مهاجرت كرده بودند، هفت هشت ملا و چند آخوند هم بودند. ازجمله («قليشجان آخوند - qolishjân axund » كه بعدها «حاجى قلشجان آخوند» شد و حالا در گنبد كاووس است. و « اوستا آخوند - xundة ostà » كه در دهكده «بی بى شروان» واقع درحومۀ « گنبد كاووس» آخوندى مى‌كند.

٧- در سالهاى اخير معمول شده است كه درعيد قربان به تقليد ازعيد، نوروزى كه ابداً نمى‌شناختند نقل و شيرينى جلو مهمانان بگذارند. زيرا تا ده پانزده سال پیش با كباب و آبگوشت ازمهمانان پذيرائى مى‌كردند.

٨- اين سوره را از « بسم الله الَّرحمن الَّرحيم الَمْ نَشرَحْ لَك صَدْرَكَ وَ وضَعنا عَنكَ وزْركْ ...» الى آخر مى نويسند.

٩- در چنين مواقعى، خانواده‌هاى دیگر اینچه برون، كه هريك هفت هشت قورى و پياله در خانه دارند، قوریها و پياله‌هاى خودرا به صاحب عزا عاريه مى‌دهند. بعلاوه زنان همسايه در تهيه چاى و پختن نان و غذا به زنان خانواده عزادار كمك ميكنند.

١٠- زنها هم در مر اسم سوگوارى مرده، جدا از مردها، مجلس قرآن خوانى و دعاخوانى ترتيب ميدهند.

 

بازخوردها
    ارسال بازخورد
    • - نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.
    • - لطفا دیدگاهتان تا حد امکان مربوط به مطلب باشد.
    • - لطفا فارسی بنویسید.
    • - میخواهید عکس خودتان کنار نظرتان باشد؟ به gravatar.com بروید و عکستان را اضافه کنید.
    • - نظرات شما بعد از تایید مدیریت منتشر خواهد شد
     
     
     
    (بعد از تائید مدیر منتشر خواهد شد)