هنر جلدسازی ایرانی؛ شکوه تزیین جلد کتاب در مکتب هرات

معصومه پورافشار

در زمینه تزیین جلد كتاب آن چه بدست هنرمندان ایرانی فراهم آمده است در جهان بی همتاست

قرن هشتم و نهم هجری 

دوران طلائی

قرن هشتم و نهم هجری را می توان دوران طلائی هنر صحافی و جلد سازی به شمار آورد. در این دو قرن بر اثر حمایت بی‌دریغ شاهان و شاهزادگان با ذوق و هنرپرور و در سایه نبوغ هنرمندان برجسته كه از سراسر کشور در كارگاه‌های هنری سلطنتی گرد آمده  بودند فن صحافی و هنر تزیین جلد كتاب به منتهای كمال رسید و از این رهگذر زیباترین آثار خطی و شاهكارهای خوش نویسی، تذهیب و مینیاتور در میان جلدهائی باشكوه در این دو سده پا به عرصه وجود نهاد و در این زمینه نفایس گرانبهائی پدیدار گشت كه مانند آن را در هیچ یك از سده های بعد و در هیچ نقطه جهان نمی‌توان یافت.

در میان این ایام طلائی، دوران سلطنت چهل و دو ساله شاهرخ میرزا فرزند هنر دوست امیرتیمور درخشندگی خاصی دارد. در هنگام فرمانرانی او هرات یكی از مراكز مهم فرهنگ و هنر ایران گردید و شاهزاده بایسنقرمیرزا كه در عین حال سمت وزارت پدر را نیز دارا بود به سبب علاقه‌مندی فراوانی كه به كتاب داشت با تأسیس كتابخانه سلطنتی هرات دوران نوینی را در زمینه پیشرفت فن تجدید و صحافی ایران آغاز نمود. دورانی بس در خشان و پرثمر.

هنرمندان گمنام و روشهای نوین

متأسفانه در نوشته‏هائی كه از آن دوران به جای مانده است فقط به نام برخی از خطاطان، تذهیب كاران و مینیاتور سازان مكتب هرات اشاره رفته است و از نام هنرمندان صحاف و جلد ساز كه بدون تردید در محیط آن روز موقعیتی ممتاز داشته‌اند اطلاعی در دست نیست، جز آن كه در بعضی از كتاب‌ها از هنرمندی بنام استاد قوام‌الدین كه در تزیین جلد كتاب دستی توانا داشته است و بنا به دعوت بایسنقرمیرزا از تبریز  به هرات عزیمت نمود یاد شده است. به هر حال هنرمندان ممتازی كه تا كنون ناشناخته مانده‌اند در طی دو قرن هشتم و نهم در هنر تزیین جلد كتاب طرح هائی نو افكندند و شاهكارهائی پدید آوردند كه هم اكنون در موزه‌های گوشه و كنار جهان موزه ملی پاریس، موزه هنرهای زیبای دوسلدورف  و تعدادی از موزه‌های شهر استانبول موجب اعجاب و تحسین بینندگان است و ما در زیر خوانندگان گرامی را با تعدادی از نمونه های موجود  در موزه های استانبول آشنا خواهیم ساخت .

نقوش حیوانات

یكی از ابتكارات جالب توجه هنرمندان مكتب هرات استفاده از حیوانات واقعی و افسانه‌ای در آرایش جلد كتاب است و هم در این دوره هنرمندان نقش‌هائی از صحنه‌های نزاع انسان با حیوانات واقعی و افسانه‌ای را برای تزیین به كار برده‌اند و این عمل با كمك قطعات كوچك و بزرگ فلزی و مهره‌های متعدد و با استفاده از روش كوبیدن و منبت كاری انجام می‌یافته است. در واقع باید گفت كه استفاده تزینی از نقش انسان كه بعدها توسط هنرمندان صفوی برای آراستن جلدهای رنگ و روغنی اشاعه یافت از ابداعات مكتب هرات به شمار می‌رود.

از میان جلدهائی كه بروش فوق تزیین شده است می توان بیك جلد بسیار زیبا كه در كتابخانه قصر شاهی توپ قاپوسرای استانبول موجود است اشاره نمود این جلد از مقوا با پوشش چرم قهوه‌ای تیره ساخته شده است سطح خارجی روی جلد (عكس شماره یك) به وسیله چهار نوار باریك كه خود از خطوط مارپیچ تشكیل یافته است به چهار مستطیل تقسیم می‌گردد و مستطیل میانی كه به وسیله یك دورنما تزیین یافته است در بالا و پایین به وسیله دو حاشیه پهن كه در آن دو قطعه دعا در حق صاحب كتاب نوشته شده است محدود گردیده است. در قسمت پایین و راست دورنمای وسط جلد اژدهائی در حال نبرد با یك عنقا ملاحظه می‌شود و در قسمت بالای دور نما مرد جوانی در حال مبارزه با یك حیوان افسانه‌ای به چشم می‌خورد. سطح خارجی پشت جلد (شكل شماره 2) را یك ترنج زیبا آراسته است و در میان ترنج نقشی از مبارزه دو عنقا در آسمان به زیبائی هرچه تمام‌تر قرار گرفته است. این جلد مربوط به یك دیوان مثنوی است و گویا در اصل به كتابخانه شیخ صفی الدین اردبیل تعلق داشته است.

                    

                             1                                                                     2                                                             3

نقوش اسلیمی

هنرمندان این دو قرن در تزیین برخی از جلدها منحصراً از خطوط هندسی و نقوش اسلیمی استفاده كرده‌اند. شكل 3 سطح داخلی پشت جلد یكی از كتاب‌های خطی متعلق به كتابخانه شاهرخ میرزا  را نشان میدهد كه به وسیله یك ترنج زیبا كه طرح ظریف یك صلیب را در بر گرفته است آرایش یافته است.این جلد از مقوا با پوششی از چرم قهوه‌ای ساخته شده است و برای كوبیدن نقوش هندسی و اسلیمی آن دهها هزار بار از مهرهای مختلف استفاده شده است. قسمتی از نقوش این جلد طلا كوب است و اصل جلد در موزه اسلام و ترك استانبول نگهداری می‌شود.

طرح های ترنج

استفاده از طرح های ترنجی برای تزیین جلد كتاب  یكی دیگر از روش های تزیینی هنرمندان این دوران بوده است. در این جا ترنج را در وسط قرار داده سپس در هر گوشه مستطیل جلد قسمتی از نقش ترنج وسط را تجدید می‌نموده‌اند این روش تزیینی بعدها توسط هنرمندان صفوی مورد استفاده بیشتری قرارگرفته است. از میان جلد‌هائی كه با این روش آرایش می‌یافته است می‌توان به جلد مربوط به یك جُنگ شعر كه به كتابخانه شاهزاده ابراهیم سلطان حكمران حوالی فارس تعلق داشته است و فعلاً در موزه ترك و اسلام شهر استانبول نگهداری می‌شود اشاره نمود. این جلد از مقوا با پوشش چرم قهوه‌ای تیره ساخته شده است. تزیینات سطح خارجی پشت جلد شامل یك ترنج است كه در وسط قرار گرفته و چهار ربع ترنج كه در چهار گوشه مستطیل جلد نقش شده است و هریك از ربع ترنجها نقش مرغی در  حال پرواز را در میان گرفته است . شكل 5 سطح داخلی پشت همین جلد را نشان می دهد.

                          

                              4                                                                           5                                                                                    6

رنگ و روغن

باید توجه داشت كه به كار بردن نقاشی رنگ و روغن برای تزیین جلد كتاب در همین دوره آغاز یافت و برای نمونه می توان به یك جلد مربوط به نسخه خطی مثنوی و متعلق به موزه اسلام وترک شهر استانبول اشاره نمود ( شكل 6). سطح جلد ابتدا از یك ورق گچ پوشانده شده است و آنگاه بر روی یك زمینه از رنگ و روغن سیاه تصویر صدها شكوفه زیبا را با دقت و ظرافت تمام نقش نموده‌اند.

برودری دوزی

یكی دیگر از نمونه های برجسته آثار هنری هنرمندان ایران جلد ساز این دوران كه در (شكل7) ملاحظه می‌گردد یك جلد ساخته شده از چرم سیاه مربوط به دیوان شعر امیرعلی شیرنوائی وزیر سلطان‌حسین بایقرا است.

در آرایش این جلد كه اكنون در اختیار كتابخانه دانشگاه استانبول است از روش برودری‌دوزی و رشته های ابریشم و طلا استفاده شده است.

بی رقیب

نمونه های بالا و آثار دیگری از هنرمندان جلد ساز قرن هشتم و نهم هرات و دیگر شهرهای ایران آن روز كه در جریان نابسامانی مختلف از گزند حوادث جان سالم بدر برده است حاكی از نبوغ خلاق و قدرت تصویر بیكران هنرمندان ایرانی است تا آنجا كه بدون تردید می‌توان گفت در هنر آراستن جلد كتاب از نظر رعایت دقایق فنی و ظرائف تزئینی هرگز هنرمندان هیچ كشوری از جهان به پای هنرمندان ایرانی نرسیده‌اند.

7
بازخوردها
    ارسال بازخورد
    • - نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.
    • - لطفا دیدگاهتان تا حد امکان مربوط به مطلب باشد.
    • - لطفا فارسی بنویسید.
    • - میخواهید عکس خودتان کنار نظرتان باشد؟ به gravatar.com بروید و عکستان را اضافه کنید.
    • - نظرات شما بعد از تایید مدیریت منتشر خواهد شد
     
     
     
    (بعد از تائید مدیر منتشر خواهد شد)