آیینها و رسمهای چهارشنبهسوری؛ از بوتهافروزی تا قاشقزنی
بوته افروزی ، قاشق زنی ، فالگوش نشینی ، بخت گشایی و … در شب آخرین چهارشنبه سال
بخش كردن ماه به چهار هفته در ایران، از اسلام است و شنبه و یكشنبه و دوشنبه و … نامیدن روزهای هفته ، از زمان رواج آن. شنبه واژهای است سامی و درآمده به زبان فارسی و در اصل شَنْبَدْ (1).
منوچهری دامغانی گوید:
به فال نیك به روز مبارك شنید نبید گیر و مده روزگار خویش به بد
در ایران باستان ، سال دوازده ماه بود و ماه سی روز. یك سال 360 روز داشت و هر سال 5 روز و اندی كمتر از یك سال خورشیدی درست. این پنج روز در پایان سال افزوده میشد و اندی آن پس از گذشتن هر یك صد و بیست سال، بصورت یك ماه در آخر دوازده ماه سال. یعنی پس از هر صد و بیست سال، یك بار سال سیزده ماه داشت. پنج روز « اندرگاه » یا « وَهیجَك » یا « گاه » خوانده می شد (2) و بعد در فارسی به « پنجۀ دزدیده » و در عربی به « خمسۀ مسترقه » معروف شد.
هر ماه ایرانی نامی از ایزدان و فرشتگان داشت و هر روز از هر ماه هم نامی ویژه خود. فروردین و اردیبهشت و خرداد و امرداد و … نام ماهها بود. هرمزد و بهمن و اردیبهشت و… به ترتیب نام روزها (3). روزی كه نام آن با نام ماهش برابر می افتاد آن روز، روز جشن بود و شادمانی. فروردگان، اردیبهشتگان، خردادگان، تیرگان، امردادگان، شهریورگان، مهرگان، آبانگان، آذرجشن، دی جشن، بهمنگان و مردگیران یا مژده گیران جشنهای دوازدهگانه سال بود از جهت برابر افتادن نام ماه با روز. نوروز ، سده ، جشن نیلوفر، خرم روز، آبریزگان و گاهنبارها و … هم جشنهای دیگری از گاه شماری كهن بود.
به جز فروردگان ـ روز فروردین از ماه فروردین(4) جشن دیگری نیز به همین نام، به مدت ده روز از بیست و پنجم اسفند ماه تا پایان پنج روز « اندرگاه» گرفته میشد. ایرانیان در این فروردگان جامههای نو میپوشیدند و آتش میافروختند و به دخمههای مردگان و آتشگاها میرفتند و خدای بزرگ، اهورمزدا، را نیایش میكردند و میپنداشتند كه در این دهه، فروردها (فروهرهای) درگذشتگان از آسمان به زمین فرود میآیند و به خانههای خود میروند.(5)
در دوره اسلامی بیشتر جشنهای باستانی ایران فراموش شد و جشنهایی دیگر جای آنها را گرفت. جشنهایی هم كه از دوره باستان بازماند، با گرویدن ایرانیان به دین اسلام و دگرگونی ذوق و اندیشه ایشان، آیین آنها كمابیش رنگ برگرداند و دگرگونیهایی یافت و با آیینهای غیر ایرانی آمیخت و به صورتی دیگر و گاه زیرنامهایی دیگر آشكار شد.
یكی از این گونه جشنها، جشنی است كه در شب چهارشنبه آخر سال، پیش از فرا رسیدن نوروز و بهار، با مراسمی خاص برگزار میشود و به نام « شب چهارشنبه سوری » معروف است.
واژه « سور» و « سوری» در ادبیات فارسی به معنای « مهمانی » و « جشن » و رنگ « سرخ » و … بكار رفته است. ناصر خسرو می گوید:
در سور جهان شدم و لیكن بس لاغر بازگشتم از سور
زین سور ز من بسی بتر رفت اسكندر و اردشیر و شاپور
گر تو سوی سور میروی رو روزت خوش باد و سعی مشكور
مسعود سعد می گوید:
وقت گل سوری خیز ای نگار بر گل سوری می سوری بیار
« سور » در شعر ناصر خسرو، مهمانی و « سوری » در شعر مسعود سعد، سرخ معنی میدهد. در گویش امروزی تهران « سور» به معنای « جشن » و « مهمانی » بكار میرود. به معنای جشن در « ختنه سوران » و به معنای مهمانی در « سور دادن ». در برخی از گویشهای ایرانی نیز چون كردی، « سور» معنی سرخ میدهد. پس به اعتباری میتوان گفت كه چون در شب چهارشنبه آخر سال آتش میافروزند و با بوتههای آتشزده، دل تیره و تار شب را روشن و سرخ فام میكنند، از اینرو آن شب را « سور» نامیدهاند. یعنی شب چهارشنبه سرخگین و آتشین. یا اگر « سور » را به معنی جشن بگیریم یعنی چهارشنبهای كه با جشن و شادی همراه است. از دورترین زمان برگزاری این جشن و چگونگی آیین و شیوۀ قدیمی آن آگاهی بسیار درستی در دست نیست. تنها نوشتۀ كهنی كه از این جشن به اشاره نام میبرد و پیشینۀ آنرا مینماید، كتاب « تاریخ بخارا » است (6).
این كتاب آنجا كه سخن از « خانه های پادشاهان كه به بخارا بوده » به میان می آورد، اشاره به « شب سوری » میكند و میگوید: «چون امیر رشید (عبدالملك بن نوح بن نصر احمد بن اسماعیل سامانی) از ستور بیفتاد و بمرد، در شب غلامان به سرا اندر آمدند و به غارت مشغول شدند. خاصگان و كنیزان منازعت كردند و سرای را آتش زدند تا همه بسوخت در وی هر چه ظرایف بود از زرینه و سیمینه همه ناچیز شد، و چنان شد كه از بناها اثری نماند. و چون امیر سدید منصور بن نوح به ملك بنشست، اندر ماه شوال سال به سیصد و پنجاه به جوی مولیان، فرمود آن سرایهها را دیگر بار عمارت كردند و هر چه هلاك و ضایع شده بود بهتر از آن به حاصل كردند. آنگاه امیر سدید به سرای بنشست. هنوز سال تمام نشده بود كه چون شب سوری چنانكه عادت قدیم است آتشی عظیم افروختند، پاره ای آتش بجست و سقف سرای در گرفت، و دیگر باره جمله سرای بسوخت و امیر سدید هم در شب به جوی مولیان رفت تا هم در آن شب خزینه و دفینه همه را بیرون ببرد »(7) از نوشتۀ تاریخ بخارا چنین برمیآید كه در سده چهارم هجری قمری، در ایران جشنی معمول بوده كه « شب سوری » نامیده میشده و با آتش افروزی و آتش بازی و شادمانی همراه بوده است ونیز « از عادات قدیم » ایرانیان میبوده. بنظر میرسد كه جشنی كه هم اكنون در شب آخرین شب چهارشنبه سال به نام « شب چهارشنبه سوری» برپا میشود دنبالۀ همان جشنی میباشد كه مؤلف كتاب تاریخ بخارا از آن به « شب سوری » یاد نموده.
علت برگزاری این جشن در شب چهارشنبه
عربها روز چهارشنبه هر هفته را مانند روز سیزده هر ماه نحس و بد شگون میدانستند. جاحظ در كتاب « المحاسن و الاضداد » به تنگی و نحسی آن اشاره كرده و مینویسد: « و الاربعاء یوم ضنك و نحس »(8) این اعتقاد عربی در زمان حكومت تازیان در ایران، در اندیشۀ ایرانیان راه یافت و از آن روزگار تاكنون ایرانیان هم مانند عربها چهارشنبه را بدشگون و شوم پنداشته و از آن و بلاهای آن سخت پرهیختهاند و رو به جشن و شادمانی و پایكوبی آورده اند. منوچهری دامغانی می گوید:
چهارشنبه كه روز بلاست باده بخور به ساتگین می خور تا به عافیت گذرد
از اینرو میتوان دریافت كه ایرانیان نو مسلمان صدر اسلام، برای این كه شومی و نحسی چهارشنبه آخر سال را ـ كه از هر چهارشنبه دیگر بدشگونتر بوده است ـ از خود دور كنند، شب پیش از آن را جشن میگرفتند و آتش میافروختند و به آیین و رسمهای باستانی و ایرانی خود به ترانهخوانی و پایكوبی و دست افشانی میپرداختند. شاید هم برای از میان نرفتن و فراموش نشدن آیین « فروردگان » ( جشن ده روزه پایان سال ) آنرا در چنین شبی با مراسم خاص و زیبایی برگزار می كردند.(9)
آیین شب چهارشنبهسوری
در این روزگار آیین شب چهارشنبهسوری در سراسر خاك ایران با شور و شكوهی فراوان و كم و بیش با رسم و شیوه ای خاص و یكسان گرفته میشود. در این گفتار جالبترین رسمهای مخصوص این شب را كه پارهای از آنها دیگر ترك یا فراموش شده یاد خواهیم كرد:
بوتهافروزی
پیش از پریدن آفتاب از لب بام خانهها، هر خانواده بوتههای خار و گزنی را كه از پیش فراهم كردهاند روی بام یا زمین حیاط خانه، در سه یا پنج یا هفت «گُله» كُپه میكنند. با پریدن آفتاب و نیم تاریك شدن آسمان، زن و مرد و پیر و جوان گرد هم جمع میآیند و بوتهها را آتش میزنند. در این هنگام از بزرگ تا كوچك هر كدام سهبار از روی بوتههای افروخته میپرند و در هر بار چنین میخوانند: « زردی من از تو ـ سرخی تو از من ».
بوته ها كه سوخت و خاكستر شد ، زنی خاكستر آن را در « خاك انداز » جمع میكند و آنرا از خانه بیرون میبرد و در سر چهار راه میریزد. در بازگشت به خانه، در خانه را سخت میكوبد. كسی از درون خانه میپرسد: كیه؟
او میگوید: منم
می پرسد: از كجا آمدهای؟
میگوید: از عروسی
می پرسد: چی آوردهای؟
میگوید: تندرستی.
در این هنگام در خانه را به رویش میگشایند و همراه او تندرستی را برای یك سال به درون خانۀ خود می آورند.
فالگوش نشینی
آسمان كه تاریك شد و شناسایی مردم دشوار. زنان و دخترانی كه آروزی شوهر كردن دارند، یا آرزوی زیارت و چیزهای دیگر، نیت میكنند و از خانه بیرون میروند و در سر راه و گذر مردم یا سر چهار سو میایستند یا مینشیند و بی آن كه شناخته شوند گوش به سخنان رهگذران میسپارند. نیك و بد سخن رهگذران برای فالگوش نشینان فال است. اگر نخستین رهگذرانی كه از برابر آنها میگذرند ، سخنان دلنشین و شاد بگویند، برآمدن حاجت و آرزوی خود را حتم میدانند. اگر سخنان تلخ و اندوهزا بگویند، رسیدن به مراد و آرزوی خود را ممكن نخواهد دانست.
قاشق زنی
زنان و دختران آرزومند و حاجتدار، قاشقی با كاسهای مسین بر میدارند و شب هنگام در كوچه و « پس كوچه » به راه میافتند. در برابر در هفت خانه خاموش و بیسخن، قاشق را پی در پی بر كاسه میزنند صاحبخانه كه با چنین رسمی آشناست و میداند « قاشق زنان » چه میخواهند، چیزی در كاسۀ آنان میگذارند. این چیز ممكن است پول باشد یا شیرینی و آجیل و برنج و بنشن یا چیزهای دیگر. « قاشق زنان» اگر در قاشقزنی چیزی بدست نیاوردند از برآمدن آرزو و حاجت خود ناامید خواهند شد.
بخت گشایی
تهرانیها برای گشودن بخت دختران « در خانه مانده » « بخت بسته»، درشب چهارشنبه آخر سال كارهایی میكردند كه سخت به سودمندبودن آنها باور داشتند. مثلاً:
_ پس از بوته افروزی، زنی « نیم سوزی » از زیر دیگ پلوی شب چهارشنبه برمیداشت و با آن در پی دختر « در خانه مانده » میكرد و او را از خانه بیرون میراند.
_ پیش از « آفتاب غروب » زنی به دباغخانه میرفت و جامی از آب آن برمیداشت و به خانه میبرد و آن را در « تنگ غروب » روی سر دختر « ترشیده » میریخت.
_ زنی پیشِ دامنِ پیراهنِ دختر بختبسته را بر میچید و با چاك پایین یقهاش با قفلی میبست. شب هنگام او را به سر چهار راه میبرد و میایستادند. دختر خاموش میایستاد و زنی كه همراه او بود كلید قفل را به یكی از مردان رهگذر – البته بیشتر مردان جوان – میداد و از او میخواست تا قفل بستۀ جامۀ دختر را باز كند. جوان اگر در خواست زن را میپذیرفت و قفل جامۀ دختر را میگشود، به عقیده ایشان بخت دختر باز میشد و بختِ « گشایندۀ قفل » بسته.
_ تا چندین سال پیش، زنان سیاهبخت و دختران بختبسته برای سفید بختی و گشایش بخت خود به میدان ارك تهران، كه در آن توپی بنام « توپ مروارید »(10)گذاشته شده بود، میرفتند و نیت میكردند و روی توپ مینشستند یا از زیر لوله آن میگذشتند. گاهی هم زنان حاجتمند برای رسیدن به مراد و برآمدن آرزو ، تكه پارچه ای را به توپ « دخیل » میبستند.
_ دختر یا زنِ بخت بسته برای گشایش بخت خود، گوشهای از چادر یا دامن یا پیراهن یا چهار قد خود را گره میزد و به سر چهارسو یا گذر میرفت و میایستاد و از نخستین رهگذری كه از برابرش میگذشت، درخواست میكرد تا گره جامهاش را بگشاید.
_ تنگِ غروب شب چهارشنبهسوری دختر یا زنِ كاربسته و « سیاهبخت »، برای خریدن « كُندر» و « وِشا » و اسپند به سه دكان رو به قبله میرفت. از دكان اول و دوم این سه چیز را تقاضا میكرد ولی تا فروشنده سرگرم آماده كردن آنها میشد، از دكان بیرون میرفت و میگریخت. سرانجام كندر و وشا و اسپند را از دكان سوم میخرید و به خانه میبرد و برای گشودن بخت و كار خود دود میكرد.
كوزه شكنی
تا چندین سال پیش كه در میدان ارك تهران نقارهخانهای بود، زنان تهرانی به آنجا میرفتند و كوزۀ نو و آب ندیدهای را از بالای سر در نقارهخانه به زمین میافكندند و میشكاندند. زنانی هم كه نمیتوانستند به میدان ارك بروند كوزه را از سر بامِ خانۀ خود به زمین میانداختند این زنان چنین میپنداشتند كه قضا و بلایی را كه در كوزه كردهاند با دور انداختن و شكاندن آن از میان خواهند برد و برای مدت یك سال قضا و بلا را از خانواده خود دور خواهند كرد.
فال گرفتن با كوزه
زنان و دختران جوان گردهم فراهم میآمدند و كوزۀ دهانگشادۀ كوچكی را در میان خود میگذاشتند و هر یك چیزی را بنام خود نشان میگذاشتند و در كوزه میانداختند. زنی هم چند تكه كاغذ « تا شده » را كه به روی هر یك از آنها غزلی از حافظ نوشته شده بود در كوزه میافكند. آنگاه دختر نابالغی دست در كوزه میكرد و كاغذی را با یكی از نشانهها بیرون میآورد. در این هنگام زنی از میان آنها كاغذ را باز میكرد و غزل آن را میخواند. معنای این شعر پاسخ نیت و فال دختر یا زنی بود كه نشانهاش با كاغذ از كوزه بیرون آمده بود.
باطل كردن سحر و جادو
برای باطل كردن سحر و جادو از خانه و گشایش كار « قلیاب » یا « قلیاب سركه »(11) درست میكردند و آن را در چهار كُنج خانه و اتاق و سر در كوچه میپاشیدند و میگفتند:
هر كس كرده جادو عادل – من می كنم جادو باطل.
پختن آش ابودردا و آش بیمار
خانوادههایی كه بیمار یا حاجتی داشتند برای برآمدن حاجت و بهبود یافتن بیمارشان نذر میكردند و در شب چهارشنبه آخر سال « آش ابودردا »(12) و آش بیمار (13) میپختند و آن را اندكی به بیمار میخوراندند و بقیه را هم درمیان فقرا پخش میكردند.
گذراندن كودك نحس از زیر نقارخانه
برای بریده شدن « غَش » و « ریسه » كودك شیر خوار و از میان بردن « نحسی »اش، او را به میدان ارك میبردند و سهبار از زیر نقارهخانه و لولۀ توپ مروارید میگذراندند. همچنین در كوزهای گندم میریختند و آن را بر زمین میزدند و میشكاندند تا گندمش روی زمین پخش بشود و پرندگان آن را بخورند.
تقسیم آجیل چهارشنبهسوری
زنانی كه نذر و نیازی كرده بودند در شب چهارشنبۀ آخر سال، آجیلی هفت مغز(14) بنام « آجیل چهارشنبهسوری » از دكان رو به قبله میخریدند و پاك میكردند و میان خویش و آشنا پخش میكردند و میخوردند.
نویسنده: علی بلوكباشی
1 – آقای دكتر محمد مقدم واژه « شنبه » را فارسی و به معنای « نیم شب » دانسته است. برای آگاهی بیشتر نگاه شود به مقالۀ ایشان تحت عنوان « چهارشنبه سوری » در مجله دانشكدۀ ادبیات ، شماره 3، سال 5.
2 – نام هر یك از روزهای «اندرگاه» به ترتیب چنین است: اَهُنَد ْ، اَشْنَد ْ، اسفندارمذ ، اَخْشَتَرْ ، َوِهشْت و شت.
3 – نام سی روز ماه ایرانی به ترتیب چنین است: هرمز، بهمن، اردیبهشت، شهریور، اسفندارمذ، خرداد، امردا ، دی به آذر، آذر، آبان، خور، ماه، تیر، جوش، دی به مهر، مهر، سروش، رشن، فروردین، بهرام، رام، باد، دی به دین، دین، ارد، اشتاد، آسمان، زامیاد، مار اسفند، انیران.
4 – نوزدهمین روز از فروردین ماه .
5 – تهرانیها عقیده دارند كه در شبهای جمعه مردگان آزادند ، و روح هر یك از آنها به خانه های خود باز میگردند. از این رو در شبهای جمعه چراغ خانه را زودتر از شبهای دیگر و پیش از « آفتاب زردی » روشن میكنند. همچنین درمیان روستاییان و كوه نشینان پارهای از نقاط مختلف مازندران جشنی به نام « بیستِ شش » در شب و روز بیست و ششم « نوروز ماه » ( چهارمین ماه از گاه شماری ویژۀ مازندرانی ها كه به نام « فُرس قدیم » خوانده می شود. ) برگزار می شود كه بازماندۀ جشن باستانی « فروردگان » است. از رسمهای معروف شب بیست و شش یكی « سو» نهادن ( سو: چوبی است كه بر یك سر آن « جُل » آغشته به نفت یا هر مواد سوختنی دیگر بسته و افروختهاند ) بر سر مزار درگذشتگان و بر سر چشمهها و سقاخانه و مسجد و تكیه و درگاهِ خانههاست. دیگر پختن شیر برنج یا خوراكهای دیگر و پخش كردن آن درمیان مردم برای آمرزش روان مردگان است. از مراسم روز بیست و شش، رفتن به زیارتگاه و جشن گرفتن و شادی كردن و خیرات برای آمرزش اموات است. برای اطلاع از تقویم مخصوص و جشنهای باستانی مازندرانیها نگاه كنید به مقاله ای از این نویسنده زیر عنوان یادداشتی دربارۀ: « گاه شمار ی و چند جشن در مازندران » مجله پیام نوین شماره 7- سال 1345.
6 – این كتاب را ابوبكر محمد بن جعفر نرشخی (348-276) در نیمۀ نخست سده چهارم هجری قمری به زبان عربی و به نام امیر حمید ابو محمد نوح بن نصر سامانی (پادشاهی او 343- 331) نوشته است. كتاب نرشخی را یك بار ابو نصر احمد قبادی در آغاز سده ششم هجری با برداشتن پاره ای از مطالب آن و افزودن مطالبی دیگر بر آن به فارسی برگرداند و بار دیگر محمد بن زفر بن عمر این كتاب برگردانده شده را در سال 574 كوتاه و فشرده كرد و به صورت كتابی در آورد كه اكنون در دست است.
7 – تاریخ بخارا ، تصحیح مدرس رضوی ، چاپ تهران ، سال 1317، صفحه 32.
8 – المحاسن و الاضداد ، چاپ مصر ، صفحه 277.
9 – بعضی از مردم شهرها و دهات ایران جشن چهارشنبه آخر سال را به مختار ثقفی نسبت میدهند و میگویند چون در یك چنین روزی مختار بر دشمنان خاندان حسین بن علی پیروز آمد و همه آنها را كشت و آن را جشن گرفتند و از آن پس مسلمانان ایران همه ساله شب چهارشنبه آخر سال را به بزرگداشت آن روز جشن میگیرند و شادی می كنند و آتش میافروزند.
10 - « توپ مروارید » توپی بود كه در سال 1233 هجری قمری به زمان پادشاهی فتحعلیشاه قاجار، بوسیله « اسماعیل اصفهانی» ساخته شده بود. این توپ میان مردم تهران به « توپ نادری » هم مشهور بود.
11 – برای درست كردن قلیاب یا قلیاب سركه ، تكهای از قلیای خشك را در هاون برنجین میانداختند و هفت دختر نابالغ همسایه را فرامیخواندند تا آن را بكوبند و با آب یا سركه بسایند و در هم آمیزند . این هفت دختر در هنگام كوبیدن قلیاب دستهای خود را از میان دو پا در می آوردند.
12 - « آش ابودردا» را مانند آش رشته می پختند و تكهای از خمیر را به ریخت مرد و زنی (یعنی ابودردا و زنش) درست می كردند و در آش می انداختند.
13-« آش بیمار » یا «آش امام زین العابدین » مانند آش های معمولی ولی از بار و بنشی كه از قاشق زنی به دست آمده، یا از موادی كه از پول به دست آمده از قاشق زنی فراهم شده بود درست میكردند.
14- هفت مغز : پسته ، فندق ، بادام ، توت خشك ، خرما ، نخودچی و كشمش.