رنسانس در اروپا؛ خاستگاه، تحولات و تأثیر آن بر هنر
مقدمهای بر رنسانس
کلمه «رنسانس» برای اولین بار در سال ۱۵۵۰ میلادی در کتاب جورجو وازاری، نقاش، معمار و مورخ ایتالیایی (۱۵۱۱–۱۵۷۴)، بهصورت گسترده در توصیف تجدید حیات هنر به کار رفت. این اصطلاح از آن زمان تاکنون برای مشخص ساختن جنبش وسیعی به کار میرود که ابتدا در ایتالیا و سپس در سراسر اروپا گسترش یافت و از سده چهاردهم تا سده شانزدهم و در برخی مناطق تا اوایل سده هفدهم ادامه داشت.
فلورانس، خاستگاه رنسانس
سال ۱۵۰۴، به علت اقامت سه شخصیت برجسته و مهم هنری در شهر فلورانس، یک تاریخ سمبلیک به حساب میآید. میکلآنژ اولین نقاشی است که در زمان حیاتش آثار و زندگیاش مورد مطالعه قرار میگیرد. عشق به تجربه و نبوغ علمی لئوناردو، آنچنان رضایت خاطری برای وی فراهم میآورد که تقریباً همه کارهایش را ناتمام میگذارد.
پایهگذاران رنسانس اولیه
این جنبش و روحیه جدید با آثار هنرمندانی چون برونلسکی (۱۴۴۶–۱۳۷۷)، معمار معروف ایتالیایی متولد فلورانس و سازنده گنبد کلیسای بزرگ فلورانس به نام سانتا ماریا دل فیوره که ساخت آن بین سالهای ۱۴۲۰ تا ۱۴۳۶ انجام شد، و هنرمندی چون دوناتلو، مجسمهساز متولد فلورانس (۱۴۶۶–۱۳۸۶)، که مجسمه معروف گاتاملاتا در شهر پادوا، واقع در غرب ونیز، یکی از کارهای اوست، فلسفه و دیدی از گرایش بهسوی طبیعت را ارائه مینمایند و پایههای مکتب ناتورالیستی را بنا مینهند. در این مکتب است که واقعیت بهطور شایسته و متناسبی ظاهر میشود و یکی از عوامل این تناسب، برقراری قانون مناظر و مرایا است.
لئون باتیستا آلبرتی و اوج ناتورالیسم
یکی دیگر از هنرمندانی که بهحق بر جایگاه برونلسکی تکیه زد، لئون باتیستا آلبرتی (۱۴۰۴–۱۴۷۲)، معمار، نقاش، مجسمهساز و موسیقیدان معروف ایتالیایی است. کارهای معماری او به همان اندازه هنرمندانه است که آثار نقاشی و مجسمهسازیاش. او توانست از تلفیق هنرهای خویش، جنبش ناتورالیسم را به اوج جلوه خود در اواسط قرن پانزدهم برساند.
ماساچو و انقلاب در نقاشی
انقلابی که در هنر معماری توسط دو هنرمند برجسته، دوناتلو و برونلسکی، پیریزی شده بود، به همت نقاش باارزشی چون ماساچو (۱۴۰۱–۱۴۲۸) در نقاشی پدید آمد. وی که هنرمندی از اهالی ایتالیا بود، عمر کوتاه خویش را (در سن ۲۷ سالگی وفات یافت) وقف ظهور و پیدایش سبک جدید نقاشی نمود. فرم در نقاشی او نقش بس شگرفی را داراست. او از حرکات طبیعت، فضاهای عمیق و متحرکی میسازد که گویی هر پرتوی از حرکت فرم آنچنان بهجاست که تغییر آن ناممکن است. یکی از فرسکوهای پر از فرم او در کلیسای سانتا ماریا دل کارمینه در شهر فلورانس قرار دارد که در سالهای ۱۴۲۶ تا ۱۴۲۸ اجرا شده است. از قدرت بیحد او در ایجاد فرم همین بس که یک قرن بعد، کارهای او نمونه و سرمشقی برای میکلآنژ میشوند.
تأثیر گوتیک بینالمللی
با اینکه اولاد و احفاد نقاشان برای تماشای آثار ماساچو در کلیسای سانتا ماریا دل کارمینه از اکناف جهان به فلورانس روی میآورند، معهذا با ظهور جنبش جدید «گوتیک بینالمللی»، نفوذ این هنرمند رو به کاهش میگذارد. در چشمانداز جدید (گوتیک بینالمللی)، آشکار ساختن ناراحتیهای زمانه در قبال ارزشمندی و شکوفایی هنر زمان گذشته مشکل چندانی را ایجاد نمینماید. هرچند که بنوزو گوتزولی، نقاش فلورانسی (۱۴۲۰–۱۴۹۷)، و حتی فرا آنجلیکو (حدود ۱۳۹۵/۱۴۰۰–۱۴۵۵)، که تخصص او در کشیدن تصویرهای مسیح بود، همچنین وروکیو (۱۴۳۵–۱۴۸۸)، نقاش، مجسمهساز و زرگر، که مجسمه سوارکار (کولهاونی) در ونیز از کارهای قابل ستایش اوست، تا حدودی نسبت به سبک و مکتب پیش، از جهت توجه به تنوع و سرشاری رنگها، وابسته باقی ماندند. معهذا همین نقاشان و دیگران، از جمله پائولو اوچلو (۱۳۹۷–۱۴۷۵)، نقاش، حکاک و طراح موزاییک، که به پیشرفت علم پرسپکتیو هم افزود، و آندرهآ دل کاستانیو (حدود ۱۴۲۱–۱۴۵۷)، نقاش ایتالیایی، که یکی از درهای باپتیستری در فلورانس از کارهای مهم اوست، کوشش کردند که آثار ماساچو را بهعنوان سرمشق خویش قرار دهند. برخورد با علم مناظر و مرایا، حجم و برجستگیهای اشیا، پیوسته مورد توجه آنان بود و در راه برطرف ساختن این نوع موانع در کارهای هنری، تلاش فراوانی نمودند.
برادران پولایولو و اومانیسم
برادران پولایولو (۱۴۳۲–۱۴۹۸)، نقاش، مجسمهساز، زرگر و گراورساز ایتالیایی متولد فلورانس، همچون بانیان علم آناتومی از طریق تصویر و ترسیم، از پایهگذاران نقطه دید «پرسپکتیو از دید یک پرنده» میباشند. موفقیت شایان توجهی که کارگاه گیرلاندایو، نقاش متولد فلورانس (۱۴۴۸–۱۴۹۴)، و یا کارهای فیلیپو لیپی، نقاش فلورانسی (۱۴۰۶–۱۴۶۹)، استاد بوتیچلی معروف، در نیمه دوم قرن به دست آوردند، پیروزی جنبش اومانیسم را بهطور قاطع به سرمنزل مقصود رساندند. ضمناً در ایجاد و ترکیب فرمهای جدید، کوششهای مفیدی در آن زمان به عمل آوردند.
ساندرو بوتیچلی و موضوعات غیرمذهبی
ساندرو بوتیچلی، نقاش فلورانسی متولد (۱۴۴۵–۱۵۱۰)، اولین نقاشی است که موضوعات افسانهای و غیرمذهبی را مصور ساخت. «تولد ونوس» حدود سال ۱۴۸۶، که هماکنون در گالری اوفیتزی فلورانس قرار دارد، از آثار اوست. بوتیچلی تابلویی دارد که در آن کوشش نمود اپل، نقاش یونانی اواخر قرن چهارم و اوایل قرن سوم پیش از میلاد، را که صورت اسکندر کبیر را نقاشی کرده است و قرنها این نقاش ناشناخته مانده بود، به کمک نوشتهای که از یک نویسنده قدیمی به نام لوسیان ساموساتی به دست آورد، زنده سازد. این مطلب گواه روشنی از تفکرات و اندیشههای آگاه نقاشانی است که دور و بر لورنتسو دِ مدیچی، معروف به لورنتسو باشکوه (۱۴۴۹–۱۴۹۲)، جمع میشدند.
نقاشان شمالی و تحولات رنسانس
اما در همان حال، گروهی از هنرمندان شهرهای شمالی، نقاشان انجیل فلورانسی، بودند و اتحاد باارزشی در پادوا، ایتالیا، در سالهای ۱۴۳۱ تا ۱۵۰۶ ایجاد نمودند. نقاش مذکور علاوه بر خلق آثار هنری، یکی از باستانشناسانی است که آثارش بهعنوان سند معتبری مورد استفاده علاقهمندان قرار دارد. علاوه بر اینها، وی یکی از استادان بیچونوچرای علم پرسپکتیو است که پایههای واقعی این علم را با اسلوب صحیح بنیان نهاد. برپا ساختن حجلهگاه در قصر دوکنشینی مانتوا باعث خطای باصره حیرتآوری شد که دکوراتورهای منیریست و بعد از آنها باروک آن را فراموش نخواهند کرد.
نقاشان فرارا و پیرو دلا فرانچسکا
گروه نقاشان فرارا باز هم بیشتر به اهمیت و قدرت طرح و حجم بر رنگ توجه دارند، بهطوریکه آخرالامر کارهای آنها معمولاً به رنگهای سربی و نوع نقاشی آنها شبیه به مجسمه یا لااقل نقاشیای است که قابل حجاری است. باید اقرار کرد که پیرو دلا فرانچسکا، نقاش ایتالیایی متولد بورگو (حدود ۱۴۱۵–۱۴۹۲)، که در اوج عصر فلورانس میزیست، بهحق جنبشی را که بهوسیله ماساچو آغاز شده بود، تعقیب کرد و به جنبش کواتروچنتو حیاتی که درخور مبتکران آن بود بخشید. جلال و شکوه فرسکوهای وی در آرزو، یکی از شهرهای کوچک ناحیه توسکانی ایتالیا، که فرسکوهای کلیسای سان فرانچسکو مورد نظر ماست و در سالهای ۱۴۵۲ تا ۱۴۵۹ توسط نقاش مذکور اجرا شده است، ضمن هماهنگی رنگ و فرم، در یک هارمونی نامتوازن محو میگردند؛ در عین حال، درک و بینش مغرورانه و مبتکرانه هنرمند را در جامعه خویش منعکس میسازد. کارهای این نقاش بهطور آمرانه و استادانهای تحول فاتحانه جنبش رنسانس را محدود مینماید و خبر از واقعیتهای بزرگ مربوط به اوایل قرن شانزدهم را میدهد.
ظهور نقاشی رنگوروغنی
ظهور نقاشی رنگوروغنی در ایتالیا حوالی سالهای ۱۴۶۰، نقاشانی چون وان آیک را در فلاندر به وجود آورد که بهطور جدی راه و روش هنرمندانی را که نسل آنها فقط عادت به نقاشی فرسکو و تمپرا (رنگی که با سریشم یا سفیده تخممرغ درست میشود) کرده بودند، تغییر داد. آنتونلو دا مسینا، علاوه بر اینکه روش فلاماندی را با نیازهای مکانی سازگار ساخت، درباره علل و عواملی که فرمها را محدود میسازد کاوش نمود و راه ارتباط فرمها را به دست آورد. از اینجا وی با یک روحیه تحلیلگرایانه بر جنبش کواتروچنتو تسلط یافت و طریقه ترکیب و امتزاج همه عوامل تصویری را که بهوسیله جووانی بلینی آغاز شده بود، پیدا کرد و بدینوسیله کمک شایانی به نقاشان ونیزی نمود.
اوج رنسانس و سه نابغه
پیدایش مکتب اومبریا در نقاشی، یکی از جریانهای فکری مهم و تقریباً همزمان است که توسعه مییابد و به نتیجه میرسد. سالهای بین افول فلورانس و شکوفایی رم در دوره حکومت ژولیوس دوم، هنرمندانی چون سینیورلی و پروجینو، جلوی صحنه تابلو را با تصاویر اشخاص پر مینمایند. در کارهای اولی نیروی احساسات هیجانآور و در کارهای دیگری آرامش وسیع و متوازن فضا به چشم میخورد. هر دوی این جریانهای بزرگ، اوج رنسانس را فرا میگیرند. همه این جریانات مسبب شکوفایی و اوج هنر ایتالیا میشوند. در حالی که تا این زمان در ناحیههای مختلف، سبکهای مخصوصی اجرا میشد، قرن شانزدهم یا بهتر بگوییم لااقل اوایل این قرن، موفقیت کلی از تلفیق عالی روشهای مختلف به دست میآید.
سال ۱۵۰۴ به علت اقامت سه شخصیت برجسته و مهم هنری در شهر فلورانس، یک تاریخ سمبلیک به حساب میآید. این سه شخصیت عبارتند از: لئوناردو داوینچی، میکلآنژ و رافائل. شناخت رنسانس بدون شناخت کامل هر یک از سه شخصیت فوق کامل نمیشود. چنین به نظر میرسد که آثار آنها در همه زمینهها هدفی جز اثبات نمونهای از یک انسان جدید نداشتهاند.
لئوناردو، میکلآنژ و رافائل
هر سه راه رسیدن هنرمند را به مقام و ارزش والایی بیان میدارند. لئوناردو دوران فروتنی هنرمند را پایانیافته تلقی مینماید و برابری و تساوی را در مقابل بزرگان اعلام میدارد. میکلآنژ اولین نقاشی است که در زمان حیاتش آثار و زندگیاش مورد مطالعه قرار میگیرد و پس از مرگش از او تشییع جنازه ملی به عمل میآید. در مورد رافائل، پاپی که از مشاهده کارهایش در واتیکان حیرتزده شده است، میگوید فقدانش شهری را ماتمزده و گریان خواهد ساخت. از بین این سه نابغه، رافائل مطمئناً یکی از کسانی است که عقاید و اصول رنسانس را مجسم میسازد. آثارش در اوج زیبایی و در قله آرزوها قرار دارند و بدون زحمت، این تلفیق را که عبارت از فلسفه طبیعی قدما و طرز تفکر مسیحیت است و باعث ظهور جنبش قرن پانزدهم (۱۴۰۰) شده بود، به وجود آورد. فرسکوهای وی در اطاقی به نام استنزا دلا سنیاتورا که در سالهای ۱۵۰۹ تا ۱۵۱۱ در واتیکان اجرا شده، محصول برخورد عمیقترین عروج افکار باطنی و شدت شور و اشتیاق زاهدانه مرد نابغهای است که رحمت الهی شامل او شده است.
تأثیرات لئوناردو و میکلآنژ
این تعادل و آرامش سعادتبخش نه در نزد لئوناردو داوینچی یافت میشود و نه در پیش میکلآنژ. عشق به تجربه و نبوغ عملی لئوناردو آنچنان رضایت خاطری برای وی فراهم میآورد که تقریباً همه کارهایش را ناتمام میگذارد و هر لحظه به سوی کار تازهای روی میآورد و اثر جدیدی خلق مینماید. به همین روال است که کارهای او نوعی از سبک مدرن را ارائه میدهند. هنگامی که لئوناردو تابلوی معروف خود را که برداشت دیگری میباشد خلق مینماید، گویی بهوسیله نقاشی، تحول و عمق زندگی درونی و معنوی را طلب مینماید.
و اما درباره میکلآنژ، گرچه بسیاری از هنرمندان قرن پانزدهم، طرفداران اجرای فرسکو، به طرح بیش از رنگ توجه داشتند، میکلآنژ علیرغم آنان بیشتر به جنبههای حزنآور سرنوشت بشری توجه دارد که نتیجتاً باعث دگرگونی معیارهای خلاقیتهای هنری میگردد و توازن بین زیبایی و بیان اکسپرسیون را به هم میزند و باعث فراهم ساختن مقدمات سبک باروک میگردد.
افول رنسانس و ظهور منیریسم
قتل و غارت شهر رم بهوسیله سپاهیان امپراتور شارل پنجم در سال ۱۵۲۷، هنرمندان را پراکنده میسازد و فعالیتهای عمده هنری شبهجزیره (مقصود ایتالیا است) را متوقف مینماید. ولی آنطور که از نوشتههای وازاری در سی سال بعد پیداست، این پراکندگی نمیتواند نقطه پایانی برای اسطوره رنسانس باشد. اما زمانه تغییر کرده است. با اینکه نفوذ مسلط میکلآنژ همچنان ادامه دارد، نابسامانی شدیدی در نقاشی پدیدار میشود و سبب از هم پاشیدگی این مکتب میگردد. این پراکندگی فرم و تغییر سلیقه و ذوق درباره بهکار بردن رنگ، مکتب جدیدی را بنا مینماید که همان منیریسم (شیوهای هنری میان رنسانس و باروک) میباشد. مکتب مذکور از منابع مختلف تغذیه نموده و با مکتبهای مختلف محلی تلفیق و سازش مییابد. این شیوه جدید بیشتر پاسخگوی یک روش نامحدود و گستردهای است تا یک آیین و شیوه مرتبط و بههمپیوسته.
رنسانس متأخر و تأثیرات دینی
در اواخر دوره رنسانس ایتالیا، که تا آستانه قرن هفدهم ادامه دارد، جریانهای مهم و پیدرپی مشاهده میشود و آنها رویای ناب علم زیباییشناسی است که گاهی نشانهای از توجه به افکار دینی و گاهی توجه به لذت و خوشی کفرآمیز دارد. کلیسا بهتدریج قانونی را که تحت عنوان «ضد اصلاحات» شناخته میشد، تدوین کرد و بر هنر تحمیل نمود و بدینوسیله این مکتب تا زمان باروک بیانقطاع به حیات خود ادامه میدهد. گرچه تغییراتی ناشی از پیدایش مکتب منیریسم در معماری چندان چشمگیر نیست، در عوض در نقاشی بسیار قابل ملاحظه میباشد. و نیز هنر مالیخولیایی و بیمارگونه سودوما، جووانی آنتونیو بازی، نقاش ایتالیایی متولد ورچلی در لومباردی (۱۴۷۷–۱۵۴۹)، زیبایی سرد و بیروح آثار برونزینو (آنیولو توری، نقاش ایتالیایی متولد مونتیچلی حوالی فلورانس، ۱۵۰۳–۱۵۷۲) یا ذوق و استعداد دلبسته به لذات جسمانی آثار پارمیجانینو (فرانچسکو ماتزولا، معروف به ایل پارمیجانینو، نقاش ایتالیایی متولد پارما، ۱۵۰۳–۱۵۴۰، که در مکتب کورجو پرورش یافته بود)، انسان را به شک و تردید وامیدارد.
نقاشان ونیزی و تأثیرات احساسی
در همین حال، جولیو رومانو که به جولیو پیپی و ژول رومن نیز معروف است، در سال ۱۴۹۹ در رم به دنیا آمد و در سال ۱۵۴۶ درگذشت. وی نقاش، معمار و دکوراتور مشهور عصر خویش و از شاگردان قدیمی کارگاه رافائل بود و در اجرای تابلوهایی از جمله تزئین اطاقهایی در واتیکان و بهخصوص در اطاق آتشسوزی بورگو و اطاق کنستانتین شرکت داشت. او در محل اقامتش، مانتوا، کارهایی به شیوه میکلآنژ اجرا نمود که از جمله آنها میتوان به تابلوی «ترابیلیته» اشاره نمود. در این زمان گسترش نقاشی در ونیز، بدون آنکه از استقلال کاملی برخوردار باشد، ادامه داشت. آثار این دوره ونیز پیشتر به جنبههای احساسی توجه دارند تا عقلانی؛ به همین جهت نقاشیهای ونیز در مقابل عظمت آثار رومیها نامحسوس میمانند.
جوجونه و تیسین
مطالعه و بررسی مجدد درباره زاویه دید، این بار توسط یکی از اعضای خانواده مشهور هنری ونیز، یعنی خانواده بلینی، صورت پذیرفت. جووانی بلینی (حدود ۱۴۳۰–۱۵۱۶)، مهمترین نقاش خانواده و یکی از استادان بزرگ رنسانس ایتالیاست و شاگردانی چون جورجونه، تیسین، پالما وکیو و سباستیانو را پرورش داده است. جوجونه باربارلی (حدود ۱۴۷۷–۱۵۱۰)، نقاش ونیزی، مقدمات نوعی نقاشی را فراهم نمود که در آن فرم در مقابل رنگهای سحرآمیز، ارجحیت خود را از دست میدهد؛ بهطوریکه فضای بسته و بخارآلود جانشین صحت و دقت پرسپکتیو میگردد و بازیهای متغیر نور را مانند آینه بر تابلو منعکس میسازد. توجیهکننده این روش هنرمندانه، هنرمند نابغهای است به نام تیسین (تیزیانو وچلیو)، نقاش ایتالیایی متولد شهرک پیوهدی کادوره، که در سال ۱۵۷۶ درگذشت و سال دقیق تولد وی کاملاً معلوم نیست. هماهنگی کاملی را که رافائل نمونههایی از آن را در دنیای عقل و خرد ارائه داده بود، وی در دنیایی از احساس نقاشی کرده است.
ورونز و تینتورتو
جرمن بازن، مورخ هنر، درباره او چنین مینویسد: «آثار او به مانند یک فرهنگستان نقاشی است؛ در آن، احلام دوران طلایی بتپرستی، اسرار طریقت و آیین مسیحیت، لذات معنوی، مراسم مذهبی مرگ، عظمت روستایی و زیبایی طبیعت جمعاند. جهانشمولی آثارش وی را شایسته چنان شهرتی نمود که تمامی اروپا را فرا گرفت.»
تمایل تیسین به سبک کلاسیک باعث شد که این مکتب توسعه یابد. این تمایل در کارهای ورونز (پائولو کالیاری، که به پل نیز معروف است)، نقاش ایتالیایی متولد ورونا (۱۵۲۸–۱۵۸۸)، فرزند یک سنگتراش، نیز مشاهده میشود. آثار ورونز بهطور کلی تزئینی هستند و بر وسعت و فضای حاکم رنسانس اثر میگذارد و آن را تضعیف مینماید. در چنین احوالی است که اثر نقاش مستعد و پرهیجانی چون تینتورتو (ژاکوپو روبوستی، که به ایل تینتورتو نیز مشهور است)، نقاش ایتالیایی متولد ونیز (۱۵۱۸–۱۵۹۴)، فرزند یک نفر رنگرز که نام خانوادگی هنری او نیز ناشی از همان شغل پدر میباشد، با کارهایی که آرایش صحنههایی بسیار چشمگیر دارند، آغاز طوفانهای مکتب باروک میباشند.
تأثیر رنسانس در اروپا
هنرشناسان ما اغلب اروپا را مانند یک غریق در مقابل رنسانس ایتالیا دانستهاند. ارائه چنین تصویری از هنر اروپا نیاز به تأمل دارد؛ زیرا درست است که رواج مکتب ایتالیا دامنه وسیعی داشت، ولی باید اذعان نمود که این مکتب به هنگام برخورد با سنتهای محلی، با مقاومتها و تأثیرپذیریهای متقابل روبهرو گردید. به علت کم بودن مدارک لازم، بهدرستی نمیتوان اثری را که مکتب رنسانس ایتالیا بر مکتب آوینیون در قرن پانزدهم به جای گذاشت، روشن ساخت؛ زیرا مکتب رنسانس در هر حال با بعضی از اختصاصات مکتب فلاماندی در این زمان آمیخته شده است. همچنین اثر رنسانس بر کارهای ژان فوکه (حدود ۱۴۲۰–۱۴۸۱)، نقاش فرانسوی متولد تور، که برای آموزش نقاشی سفری به ایتالیا نمود، خیلی روشن نیست؛ اما آنچه واضح است این است که بالاخره مملکت فرانسه عمیقاً تسلیم قالب و شکل کامل رنسانس ایتالیا شد.
رنسانس در فرانسه
اولین مرحله اثر رنسانس را بر مجموعه اشکال در معماری گوتیک ملاحظه میکنیم، بدون آنکه این تأثیرات شکل کلی معماری را تغییر دهد؛ مانند تزئینات معماری در قصر آمبواز، یا اینکه آن را به طریق جالبی ولی بهطور دلخواه و عمدی تغییر بدهد، مانند قصر شامبور. در زمینه معماری، تحول سریع است و کارهای بزرگ سلطنتی لوور مستقیماً از استادان ایتالیایی الهام میگیرند.
ورود لئوناردو داوینچی به کشور فرانسه بنا به دعوت فرانسوای اول در سال ۱۵۱۶ و اقامت وی در این کشور تا زمان وفاتش در سال ۱۵۱۹، بدون آنکه نتیجهای از اقامتش در فرانسه حاصل شود، با توجه به اینکه استاد مذکور کمتر از یک قرن تمامی سرزمین اروپا را زیر سلطه تفکر و هنر خویش دگرگون ساخته بود، شاه را مأیوس ساخت. بالاخره تصمیم گرفت مکتب ایتالیا را در افق و وسعت زیادی در خاک فرانسه پیاده سازد؛ به همین جهت، با توجه به ملاحظات سیاسی و ذوق هنریاش، قصر فونتنبلو را گسترش داد. وازاری، مورخ هنر، میگوید شاه با این عمل در حقیقت رم جدیدی را پایهریزی نمود.
مکتب فونتنبلو
بدین طریق است که با میل و علاقه شاه، مکتب رنسانس در سال ۱۵۳۰، اول با ورود روسو (روسو فیورنتینو، جووانی باتیستا، نقاش ایتالیایی متولد فلورانس، ۱۴۹۴–۱۵۴۰)، که گالری فرانسوای اول در قصر فونتنبلو را تزئین نموده است، و سپس با آمدن پری ماتیس (فرانچسکو پریماتیچو، نقاش، معمار و مجسمهساز ایتالیایی متولد بولونیا، ۱۵۰۴/۱۵۰۵–۱۵۷۰) در سال ۱۵۳۲ به دعوت فرانسوای اول به فرانسه، تزئین اطاق ملکه به عهده او واگذار شد. وی در زمان سه شاه، یعنی فرانسوای اول، هنری دوم و شارل نهم، در فرانسه به کار ساختن و تزئین قصور پرداخت. و بالاخره، نیکولو دل آباته، نقاش ایتالیایی متولد مودنا (حدود ۱۵۰۹/۱۵۱۲–۱۵۷۱)، که در سال ۱۵۵۲ به دعوت هنری دوم به فرانسه آمد و در قصر فونتنبلو زیر نظر پری ماتیس مشغول کشیدن تعدادی فرسکو در قصر مذکور شد، از جمله کارهای او میتوان آثاری را در گالری فرانسوای اول و سالن قالیبافی ملاحظه نمود. وی در سال ۱۵۷۱ در فرانسه وفات یافت.
تزئینی که توسط هنرمندان ایتالیایی در قصر فونتنبلو انجام گرفت، نشانهای است از یک خلاقیت اصیل که نویدبخش سبک جدیدی است که تا آن زمان حتی در ایتالیا هم به وجود نیامده بود. تزئین ساختمان به منظور نشان دادن سنگ مرمر بهوسیله نقاشی، در بسیاری از فرمهای خارقالعاده، اولین نمونههایی است که سرچشمه و الهامبخش ظرافتها و زیباییهای مکتب باروک میشوند.
منیریسم و فلاندر
از اتفاقات و حوادثی که در مکتب فونتنبلو در حدود سالهای ۱۵۹۰ رخ داده، اطلاعی در دست نداریم. گرچه این مکتب هنوز در ارتباط با رنسانس ایتالیاست، اما از فضای روحیه هنری آن جدا میشود و بیشتر به مکتب منیریسم نزدیک میگردد. مکتب ایتالیا در این زمان از راه فرانسه به مکتب قدیمی نفوذ مینماید. با همه امکاناتی که نقاشان ایتالیایی از بسیاری جهات در اختیار نقاشان فلاماندی قرار دادند و همچنین با پیشرفتی که این نقاشان در جهت فن و تکنیک با اختراع نقاشی رنگوروغنی به دست آوردند، معهذا با اصول و سنتهای محلی پایبند ماندند. این مسئله در کارهای کوئنتین ماتسیس (نقاش فلاماندی متولد لوون، نزدیک بروکسل، حدود ۱۴۶۶–۱۵۳۰) که بهخصوص متأثر از آثار میکلآنژ و خاصه کارهای اسفوماتو (بخارآلود) و تا اندازهای کدر است، دیده میشود.
نقاشان رومانیست و هلند
گام استوار توسط ژان گوسائرت، مشهور به مابوز، با موفقیت برداشته میشود. او اولین نقاش بزرگ فلاماندی است که به ایتالیا میرود و در آنجا از کارهای قدیمی به همان اندازه الهام میگیرد که از آثار مانتهنیا یا از آثار میکلآنژ. این نقاش به سنت رومانیستها به انواع مختلف جهش میدهد. (رومانیستها نقاشان فلاماندی بودند که روش رومیها را تقلید میکردند؛ از جمله میتوان نقاشانی چون فرانس فلور، برنارد وان اورلی و ژان ماسی را نام برد.) نقاشان رومانیست در آثارشان رجعتهایی به کارهای نقاشان کلاسیک میکردند. سفرشان به ایتالیا و اثرپذیریشان از آثار نقاشان آنجا باعث شد که در مراجعت، عزمشان در مورد مکتب منیریسم جزم شود. اما با وجود نقاشی چون بروگل پیر، میتوان گفت که حالت روحانی و انسانی مکتب رنسانس فرو نشسته و در سنت تهذیب اخلاق عمومی مستحیل گردیده است. مکتب منیریسم هلند با هنرمندانی چون کرنلیس وان هارلم و ژان وان سکورل، اصالت خویش را در مقابل آثار هنرمندانی چون مایرتن وان هیمسکرک، نقاش شهر اوترخت، و آنتونی مور، که به آنتونیو مورو نیز معروف است و با برونزینو رقابت هم داشته، حفظ مینمایند.
رنسانس در آلمان و اسپانیا
در آلمان، نقاشی به سبک قدیم با مقاومتهای سخت و طولانی روبهرو میشود. مکتب اکسپرسیونیسم خالص با روحیه آلمانی بر نفوذ مکتب ایتالیایی فائق میآید. آلبرشت دورر با گستاخی و بیپروایی عامدانهای از مانتهنیا درس میگیرد و با گشادهرویی از افکار اومانیستها و ونیزیها استقبال مینماید. هیچ چیز در طبیعت برای او بیتفاوت نیست. برای شناختن و دانستن هر نوع مطلبی هیچ مانعی را نمیپذیرد. این دلیری و جسارت بهطور روشنتری بر ذمه هولباین جوان قرار میگیرد. وی تلفیق استادانهای بین هماهنگی و هارمونی هنر ایتالیا و شدت و واقعگرایی هنر آلمان ایجاد مینماید.
مکتب رنسانس در دیگر کشورهای اروپایی، از جمله پراگ (با هنرمندی چون بارتولومئوس اشپرانگر)، نفوذ چندانی ندارد، مگر به صورت نسبتاً بدی از مکتب منیریسم. کشور اسپانیا تنها نمونه استثنایی است که تأثیرات زمان ترهچنتو، استادان ایتالیایی و آوینیون را پذیرا شده بود. تمایل شدید به کارهایی که در دوران کواتروچنتو از مکتب ایتالیا متأثر شده بود، باعث این تأثیرپذیری شد.
نتیجهگیری
علیرغم سهم فلاماندیها که واپسین نقاشان مکتب رنسانس میباشند، هنرمندانی چون برناردو مارتورل و جین هوگت با ترکیب کردن و هماهنگ ساختن روش پیشینیان با مکتب رنسانس، مجدداً مرحلهای از نابی و خالصی این مکتب را ارائه میدهند. وجود هنرمندی چون پدرو بروگت، که حدود سال ۱۴۷۷ برای تزئین استودیولو متعلق به شخص فدریکو دا مونتهفلترو به شهر اوربینو ایتالیا مراجعت نمود، نقش مؤثری در حیات رنسانس داشت. بالاخره تزئین اسکوریال در قرن شانزدهم سبب شد که نقاشان از سایر نقاط به ایتالیا یورش برند.
منبع: فصلنامه هنر، شماره ۴