اشیاء شیشهای ایرانی؛ تاریخچه و هنر شیشهسازی در ایران
اشیاء شیشهای ایرانی
جمع آوری مجموعههای آثار هنری و اشیاء باستانی یكی از سرگرمیهای مفید گروهی بیشمار از مردمان باذوق دیار غرب است.
متأسفانه این سرگرمی دلانگیز در كشور ما چنانكه باید و شاید مورد توجه قرار نگرفته است و به همین سبب هر ساله و شاید هر روزه نفایس گرانبهایی از خزاین آثار هنری و باستانی كشور ما از راههای گوناگون و به بهایی ناچیز دیار ما را ترك گفته از موزهها و یا مجموعههای شخصی سرزمینهای امریكا و اروپا سر در میآورند.
مجله هنر و مردم برای ترویج گردآوری مجموعههای هنری و باستانی در بین هممیهنان و به منظور تشویق هموطنان با ذوقی كه همّ خود را مصروف این امر داشتهاند بر آن شد تا صفحاتی را به شرح مجموعههای مجموعهداران ایرانی اختصاص دهد و به همین جهت در شمارههای گذشته پارهای از اشیاء سفالی و مفرغی موجود در مجموعه شخصی آقای مهندس فروغی معرفی گردید. مجموعههای مهندس فروغی یكی از غنیترین مجموعههای شخصی كشور ماست و از سالها بذل مال و دقت خاص ایشان حكایت میكند. در این مجموعه آثار و اشیاء مختلفی وجود دارد ما در این شماره به تاریخچه شیشهسازی در ایران و جهان شما را با برخی از اشیاء شیشهای ایرانی موجود در مجموعه آقای مهندس فروغی آشنا خواهیم ساخت.
مختصری درباره تاریخ شیشهسازی در ایران و جهان
در گذشته خاور نزدیك بخصوص مصر و سوریه از لحاظ فن شیشهسازی بسیار غنی بوده است. ایرانیان نیز در ادوارگذشته با فن شیشهسازی آشنایی داشتهاند و ظروف و اشیاء شیشهای بسیار عالی و نفیسی میساختهاند كه از حیث ظرافت در نوع خود كمنظیر بوده است. در مورد اینكه چه قوم و ملتی برای اولینبار به طرز ساختن و عمل آوردن شیشه پی برده اظهار نظر بسیار مشكل است. در علم بلور شناسی ( كریستالوگرافی ) می خوانیم كه بشر از ادوار بسیار گذشته با بلورهای شفاف طبیعی و شیشه سنگها مخصوصاً كوارتز ( از سنگهای دگرگونی مجاورتی كه از مجاورت ماسه سنگ با مواد مذاب تولید می شود ) و میكا آشنایی داشته است و حتی این بلورها را تراشیده وسایل زینتی می ساخته است.
نكتهای كه تذكر آن واجب به نظر می رسد این است كه شاید فن شیشهسازی تقریباً در یك زمان واحد در چند نقطه از جهان متداول و معمول گشته است و شاید هم شیشه در نقطهای ساخته و به مناطق دیگر بردهاند چون اكثر شیشههای قدیمی كه از نقاط مختلف جهان بدست آمده است با هم تشابه زیادی از نظر خمیر و نقش و رنگ دارد.
تاریخ شیشه سازی در ایران نیز بسیار كهن میباشد ، ولی قدیمیترین اشیا و ظروف شیشهای ایرانی مربوط به عیلامیها است كه تاریخ ساختن آن در حدود 3500 سال قبل میباشد. عیلامیها برای مهرههای تزیینی و گردنبند از شیشه استفاده كردهاند ولی از ابتكارات جالب توجه آنان كه شاید در نوع خود كم نظیر باشد استفاده از شیشه برای پنجرهها است و چون ساختن شیشه به صورت ورقه بسیار مشكل بوده است بدین جهت مردم آن زمان برای شیشههای پنجره از شیشههای استوانهای استفاده میكردهاند و این استوانهها را به طور مایل داخل چهار چوب پنجره پهلوی هم میچیدهاند ( شكل 1 طرحی از پنجرههای عیلامیها با شیشههای استوانهای ). از این نوع پنجرهها با چهار چوب در حفریات هیئت باستان شناسی فرانسوی در شوش بدست آمده است؛ بدیهی است به علت معتدل بودن هوای جنوب این استوانهها را هیچ وقت به هم نمیچسباندهاند.
شکل 1
بطور كلی میتوان گفت كه در ایران فن شیشهسازی در دورههای گذشته دستخوش تحولات زیادی گشته است، گاهی به سرعت ترقی نموده و زمانی نیز سیر نزولی پیموده است: در دوره هخامنشی این فن ترقی زیادی كرده و ساغرهای شیشهای با نقوش بسیار عالی از جمله نقش برجسته نزاع شیر و گاو به همان صورتیكه در تخت جمشید روی سنگها دیده میشود بدست آمده است.
در حفاریهای در لرستان شیشههای نیمه شفاف مایل به سبزی كشف كردهاند كه مربوط به ساسانیان است همچنین منجوقهای سبز رنگ سنگین و درشت و النگوهای شیشهای رنگارنگ. طرز ساخت این اشیاء از صنعتی حكایت میكند كه در زمان خود بی اندازه مترقی بوده است ظروف شیشهای دوره ساسانی دارای طرحهایی از مناظر و تصاویر خیالی و رنگهای بسیار زیبا میباشد. صنعت شیشهسازی در ایران و جهان بعد از اسلام ترقی زیادی كرده است. ظروف شیشهای اوایل دوره اسلامی را، بطری ، قوری ، گلدان ، فنجان ، و وسایلی تشكیل می دهد كه برای رفع حوائج زندگی و حفظ روغنهای خوشبو و داروها بكار میرفته است. تعداد زیادی از این اشیاء به اندازههای مختلف و رنگهای گوناگون كشف گردیده است.
در مصر و ایران فنجانهایی میساختهاند كه روی آنها را با كتیبههایی بخط عربی زینت میدادهاند از این فنجانها در موزه متروپولیتن به تعداد زیادی وجود دارد. در شهر ری نمونههایی از ظروف شیشهای كشف شده است كه مربوط به قرنهای چهارم و پنجم هجری است. از این تاریخ به بعد ساختن شیشههای رنگین در ایران متداول گشته است. در دوره مغول رونق صنعت شیشهسازی از میان رفتهاست چه پادشاهان و فرمانروایان ایلخانی به صنعت سفالگری علاقه زیادی ابراز میداشتهاند. در زمان تیمور رونق صنعت شیشهسازی افزایش یافته و تیمور عدهای از صنعتگران شیشهكار را از مصر و سوریه به ایران آورده است و شاید تشابه نقوش بعضی از شیشه های ایرانی با شیشههای مصری و سوری مربوط به همین امر باشد. در زمان صفویه 
5 6 7
ج ـ اشیاء شیشهای گرگان
1ـ بطری آبی رنگ متعلق به قرن دوازدهم میلادی كه دهانه آنرا به شكل قیف ساخته اند (ش8).
2ـ تنگهای مخصوص دارو و شراب (شكل9) رنگ این تنگها آبی سیر است وروی بدنه و گردن بطریها را با خطوط هندسی به سبك تراش منقوش كردهاند.

8 9
محقق و نویسنده: علی اكبر علایی مخصوصاً شاه عباس بزرگ فن شیشهسازی در ایران بر اثر نفوذ اروپاییان ترقی زیادی نمودهاست.
شاردن در سفرنامه خود مینویسد: در اصفهان و شیراز ظروف شیشهای زیادی میساختهاند ولی ظروف ساخت شیراز به مراتب خوبتر از ظروف ساخت اصفهان بوده است.
« سررابرت كرپرتر» در سفرنامه خود مینویسد: در اوایل قرن نوزدهم شیشهسازی در شیراز رواج زیادی داشتهاست. این شیشهها بسیار ظریف ساخته میشده و در ممالك دیگر بخوبی به فروش میرفته است. از این ظروف نیز در موزه مترو پولیتن به تعداد زیادی شامل بطریها و ابریقها و گلدانهایی به اندازههای مختلف و به رنگهای سفید و عسلی و سبز وجود دارد.
سبك و نقوش شیشههای ایرانی
از مطالعه نقوش و سبك شیشههای ایرانی كه از نقاط مختلفه ایران بدست آمده است چنین نتیجه میشود كه ابتدا شیشههای ایرانی نیمهشفاف و سفیدرنگ بوده است و سپس ایرانیان توانستهاند شیشههای شفاف و بلورین بسازند.
كشف قالب برای ساختن ظروف شیشهای در نیشابور ثابت میكند كه در نیشابور فن شیشهسازی رواج زیادی داشتهاست. در قرنهای هشتم و نهم در نیشابور شیشههای زیادی برای نگهداری عطرها میساختهاند و بعضی از این شیشهها از بلور ساخته شده است. در مجموعههای موزه مترو پولیتن از این شیشهها به تعداد زیادی وجود دارد. ایرانیان در فاصله قرنهای چهارم و پنجم توانستند شیشه های رنگین بسازند و از این تاریخ به بعد صنعتگران شیشهساز ایرانی توانستند نقشهای برجسته را روی شیشهها بكار برند و ایجاد این نقشها اغلب به وسیله فشار و گاهی هم به وسیله قلمزنی بوده است و نقوش شیشهها بیشتر به صورت خطوط هندسی است . گویا ایرانیان تزیین ظروف شیشهای را با خطوط هندسی از رومیها آموختهاند در مورد بكار بردن مینا روی شیشههای ایرانی میتوان گفت كه ایرانیان خود به فن روكش كردن شیشهها به وسیله مینا آشنایی داشتهاند، نمونههای چندی از این ظرفها با روكشهای مینایی در همدان، نیشابور و سمرقند بدست آمده است.
خلاصه اینكه میتوان گفت بطور كلی فن شیشهسازی در ایران نسبت به بعضی كشورها رواج فوق العادهای داشتهاست و عدهای از متخصصین مخصوصاً اسمیت باستان شناس و متخصص امریكایی شیشههای ساخت ایران عهد باستانی را ستودهاند و به عقیده ایشان بهترین شیشههای دنیا در قرنهای نهم و دهم از حیث جنس، تناسب، نقش، رنگ و تراش در نیشابور ساختهمیشدهاست. اینك جهت مزید اطلاع خوانندگان به شرح پارهای از اشیاء شیشهای موجود در مجموعه آقای مهندس فروغی میپردازیم ولی قبلاً باید متذكر شد كه متأسفانه بر اثر زیر خاك ماندن و گذشت زمان بیشتر این اشیاء شیشهای تحت تأثیر املاح موجود در زمین رنگهای بخصوصی به خودگرفته كه بیننده را تا اندازهای از رنگ اصلی آن بیخبر میگذارد و علاوه بر آن فعل و انفعالات شیمیایی و تأثیر املاح آنها را كاسته است و پوستههایی چون فلس ماهی بر روی آنها ظاهر ساخته است.
الف ـ شیشه های مكشوفه از شمال ایران و حوالی بحر خزر
1ـ تنگ شراب شیشهای به رنگ سفید متعلق به دوره اشكانی (ش 2) این تنگ دارای دسته و شیر میباشد در گردن آن تزییناتی به صورت خطوط هندسی دیده می شود كه این خطوط در موقع نرمی شیشه روی آن چسبانده شده.
2ـ تنگ شراب شیشهای دستهدار به رنگ آبی روشن متعلق به دوره اشكانی كه در طرز دستهگذاری آن از هنر یونانی اقتباس شده است (ش3).
3ـ تنگ شراب متعلق به دوره اشكانی كه در حفریات شمال به دست آمده است و رنگ آن كدر می باشد (ش4).

2 3 4
ب ـ ظروف شیشه ای نیشابور
1ـ ساغر دستهدار با دهانه گشاد متعلق به قرن نهم بعد از میلاد ، ساخت نیشابور و به رنگ سبز . روی ساغر نقوش و نوشته كوفی به سبك تراش مشاهده می شود (ش5).
2ـ جعبه ، زیورآلات بالولا و چفت مفرغی متعلق به قرن دهم بعد از میلاد ، رنگ آن سفید است(ش6)
3ـ تنگ شراب به شكل حیوانی سفید رنگ (ش7).
