سنگابهای تاریخی اصفهان؛ شاهکارهای هنر سنگتراشی در دوره صفویه
سنگاب نفيس مدخل مسجد شاه اصفهان ـ دوره شاه عباس كبير
در بين آثار و ابنيه نفيس تاريخی اصفهان سنگابهای مساجد خود مجموعه جالبی را تشكيل میدهد تا آنجا كه نگارنده تحقيق كرده است نصب سنگاب در مساجد و اماكن مقدسه و گذرگاههای مردم از دوره صفويه در ايران معمول شده است و يقيناً بوجود آمدن اين دسته از پديدههای هنري ارتباط خاصی با عقايد و مذهب مردم آن دوره دارد زيرا مذهب تشيع از ابتدای تأسيس دولت صفويه به وسيله شاه اسماعيل اول مذهب رسمی دولت و دين اكثريت مردم ايران قرار گرفته است و سلاطين صفويه و امرا و مقربين درگاه پادشاهان و ايرانيان شيعه و بزرگان مذهب با جان و دل كوشيدهاند و در پرتو معتقدات آنها در مساجد و مقابر ائمه و امام زادگان و علمای شيعه آثاری از هنرهای زيبا به يادگار گذاشته شده است كه از نظر ظرافت كمتر شبيه و مانند دارد و از اين قبيل است اقدامات آنها در تعمير و تزيين مشاهد متبركه عراق و مشهد و زيارتگاههايی مانند هارون ولايت و امامزاده اسماعيل و امامزاده احمد و درب امام و مانند اين آثار هنري در شهر اصفهان.
علاقه و ارادتمندی خاص مردم شیعه مذهب ایران به امام سوم و تأثر و تأسف شدید آنها از مظلومیت امام و اصحاب او و فاجعه كربلا و شهید شدن امام اهل بیت اطهار و یاران او در حالی كه حتی بنیامیه آب فرات را هم بر روی او و خانواده و اصحاب او بستند و نه تنها حاضر نشدند به جگر گوشه او حضرت علی اصغر (ع) هم قطره آبی برسانند بلكه آن كودك معصوم را نیز در آغوش پدر به قتل رساندند موجب شده است كه به هر تشنه لبی آب رایگان بدهند و در مساجد و مقابر و بازارها و گذرها مخصوصاً به هنگام تابستان ظروف و قدحهای آب سرد قرار دهند تا مردم راهگذری كه تشنهاند از آن آب بنوشند و خاطره شهادت امام و اصحاب او را كه تشنه كشته شدهاند زنده و جاویدان نگاه دارند و به امام و اهل و بیت او سلام بفرستند و به قاتلین آنها لعنت كنند.
در مساجد و آثار سلطنتی جام و قدحهای ساده بازار و گذر شكل با شكوهتری به خود گرفته و با سنگهای نفیس یک پارچه سنگابهایی ساخته و پرداخته شده است كه زینت افزای تزیینات كاشیكاری گنبدها و در و دیوار مساجد باشكوه اصفهان شده است. سنگابهای مساجد و اماكن مقدسه اصفهان از نظر شكل مختلف است. بیشتر سنگابها دایرهمانند است و برخی از آنها به شكل مستطیل ساخته شده است. نوع سنگ سنگابها از مرمر و یشم یا سنگ پارسی و نوعی از سنگهای آهكی است. بعضی سنگابها مانند دو سنگاب مرمری دو گنبد شرقی و غربی مسجد شاه اصفهان از مرمر یكپارچه صیقلی شده است و بعضی دیگر مانند سنگاب مدخل مسجد شاه و سنگاب چهل ستون جانب غربی گنبد بزرگ مسجد شاه از سنگ یشم منقش به گل و بوته با خط و كتیبه به وجود آمده است.
در دوره های بعد از صفویه نیز بوسیله مردم خیر سنگابهایی به یادگار گذاشته شده ولی این دسته از سنگابهای اصفهان مانند سایر صنایع و هنرهای ظریف عهد صفویه بعد از آن دوره درخشان رو به تنزل گذاشته و از حیث صنعت حجاری و آرایش گل و بوته و خط با سنگابهای عهد صفوی قابل مقایسه نیست. نگارنده در این مقاله خوانندگان محترم را با سنگابهای مشهور اصفهان از دوره صفویه و حجاری و خط و كتیبههای آنها آشنا میكند و تصویری چند از سنگابهای مزبور را زینتبخش این مقاله مینمایند.
سنگابهای نفیس مسجد شاه
در مدخل مسجد شاه اصفهان سنگاب نفیسی تعبیه شده است كه با گل و بوته آرایش شده و همه نویسندگان داخلی و خارجی عهد صفویه و دورههای بعد آنرا از شاهكارهای موجود در مسجد شاه اصفهان معرفی كردهاند. سه سنگاب مرمری یكپارچه در زیر دو گنبد شرقی و غربی مسجد و چهل ستون جانب شرقی گنبد بزرگ قرار دارد و در چهل ستون جانب غربی سنگاب نفیسی از سنگ یشم تعبیه شده كه با آرایشهای گل و بوته تزیین شده و در اطراف آن اشعاری به خط نستعلیق برجسته مورخ به سال 1095 هجری قمری به شرح زیر حجاری شده است:
چون به فرمان سلیمان زمان شاه جهان گرچه سر پوش به دریا نتوان پوشیدن
علی حبه جنه یا قاهر العدو
آنكه باشد فلكش از مه نو حلقه به گوش لیك بر شهرت بحرست حبابش سرپوش
شـاه جمجاه كـز آوازه آب تـیغش خضر چون وصف روانبخشی این آب شنید
قسیم النار و الجنه یا والی الولی
شد به كانون جهان آتش بیداد خموش گفت با آب بقا آب رخ خود مفروش
گشت در مسجد شاه این قدح آب تمام چون بیاد شهدا آبخوری میگوید
وصی المصطفی حقا یا مظهر العجایب
كه زهم چشمی او جامجم آمد بخروش لب باز قدح او كه بجان بادت نوش
نیست بـر ساغـر زرین فلك چشمك زن فكر سامی پی تاریخ بهر سو میگشت
امام الانس و الجنه یا مرتضی علی
بسكه موجش شده چون آب گهر بار رنوش گفتمش زمزمی از كعبه ثانی زده جوش
1095

سنگاب بی نظير باشگاه افسران ـ دوره شاه عباس دوم سنگاب تاريخی ـ كليسای وانك ـ دوره شاه عباس دوم
سنگاب باشگاه افسران
در تالار تیموری كه بنای دوره حكمرانی رستم بن عمر شیخ بن تیمور در شهر اصفهان است و در سالهای اخیر به باشگاه افسران اصفهان اختصاص داده شده و در وسط یكی از باغچههای موجود این كاخ و در ضلع جنوبی آن سنگاب نفیسی كه در دوره سلطنت شاه عباس دوم ساخته شده نصب شده است كه در اطراف آن به خط نستعلیق برجسته اشعار زیر حجاری شده است:
یـافت تـوفیق ز رب متعال بـاغبان شـه داریـن كمـال
كرد آراسته جامی ز رخام كه شود بهرهور از كوثر و جام
تا خورد آب ازو تشنه لبـی گردد آمرزش او را سببی
باغبان گشت سنه جام كمال چـون شـد از آب بـقا مالامال
1056
سنگاب مسجد حكیم از بناهای دوره شاه عباس دوم و باقیمانده یك سنگاب از دوره شاه صفی در مسجد جمعه اصفهان و دو سنگاب در امام زاده اسماعیل و سنگاب مدرسه چهار باغ از دوره شاهسلطان حسین نیز از نظر شكل و زیبایی كار حجاری آنها از آثار هنری جالب اصفهان است كه تصویر آنها را در این مقاله به دست میدهیم.
سنگاب كلیسای وانك در جلفای اصفهان
نصب سنگاب در مساجد عهد صفویه در كلیساهای جلفا نیز كه معابد از ارامنه مسیحی مقیم اصفهان بوده است اثر مستقیم گذاشته و ارامنه هم به تقلید از مسلمانان در بعضی از كلیساهای خود سنگابهای نصب كردهاند كه در اطراف آن شمع روشن میكردهاند و هم اكنون نیز این كار ادامه دارد. از جمله سنگابهای نفیس كلیساها سنگاب تاریخی كلیسای وانك است. ساختمان كلیسای وانك در سال 1655 میلادی برابر 1065 هجری در دوره سلطنت شاه عباس دوم شروع شده و در سال 1664 میلادی برابر 1074 هجری به پایان رسیده است. سنگاب این كلیسا كه فعلاً در مقابل در ورودی آن قرار دارد دارای نقوش برجسته و كتیبهای به زبان ارمنی به شرح زیر است:
« این سنگاب یادگار آودیك فرزند بونیات است به تاریخ1116 ».
(سال 1116 سال ارمنی است كه برابر است با 1667 میلادی 1077 هجری قمری).


سنگاب مدرسه چهار باغ اصفهان ـ دوره شاه سلطان حسين سنگاب امام زاده اسمعيل. سنگاب مسجد حكيم اصفهان دوره شاه عباس دوم
سنگاب امام زاده اسمعيل. در اطراف اين سنگاب صلوات بر چهارده معصوم حجاری شده و در يك لوحه نام بانی و تاريخ ساختمان آن در دوره سلطنت شاه صفی به شرح زير ذكر شده « وقف نموده بر آستان حضرت امام زاده اسمعيل (ع) اين حوض را حاجيه شاهمر بنت حاج ميرزا علی جزی برخواری سنه 1049»
نویسنده و پژوهشگر: دكتر لطف الله هنرفر
