تاریخچه تمبر در ایران و جهان؛ انواع تمبر و هنر تمبرشناسی
عل اکبر علائی عضو انجمن تمبر شناسی ایران و لندن
مقدمه – مقاله ذیل به ما کمک خواهد کرد که تاریخچه پیدایش و اقسام تمبر پست و علل اختراع و جمعآوری آن و مخصوصاً تعداد و انواع و اقسام تمبرهای پستی ایران را از بدو انتشار تا امروز و همچنین اولین تاریخ بهکار بردن تمبر را در دنیا و ایران را مورد بررسی قرار دهیم.
تاریخچه پیدایش تمبر – اولین باری که تمبر پست بهکار برده شد در سال 1840 میلادی بود. در این سال بود که یک نفر مامور پست از اهالی انگلستان به اداره پست انگلستان مراجعه کرده و درباره چاپ و بهکار بردن تمبر پست پیشنهادی داد، پیشنهاد او به علت تسهیل کارهای پستی مورد قبول واقع گردید. چه تا آن تاریخ مامورین پست و موزعین نامهها با اشکالات زیادی مواجه بودند زیرا کسانی که نامههائی برایشان میرسید برای شانه خالی کردن از پرداخت اجرت پستی به وسایل گوناگونی متوسل میشدند و در نتیجه گهگاهی حتی مامورین پست مجبور میشدند نامههای ارسالی را در نتیجه عدم دریافت حقالزحمه به فرستندگان آنها برگردانند. ناگفته نماند که تا قبل از انتشار تمبر پست حقالزحمهها بر حسب طول راه گرفته میشد.
در سال 1840 یکی از وزرای کابینه انگلستان موسوم به سر اولند هیل طرح پیشنهادی مامورین پست را مبنی بر به کار بردن تمبر پست به صورت لایحهای به پارلمان انگلستان برد و برای اولین بار نمونه بسیار کوچکی از تمبر را که هر فرستنده نامه می بایست از پست خریداری کند و در پشت پاکتنامه خود بچسباند به نمایندگان ارائه داد این طرح تصویب شد و اولین تمبر دنیا منتشر شد. بهای این تمبر یک پنس بود و روی آن عکس ملکه ویکتوریا گراور شده بود که نمونههای کمیاب و گران قیمت آن اکنون موجود و در میان تمبربازان به پنی بلاک ‹1› معروف است. (شکل 1). اکثر کشورهای جهان مخصوصاً ممالک اروپائی از این ابتکار و اختراع که تسهیلات زیادی در امور پستی فراهم کرده بود استقبال زیادی کردند و ایران نیز که خود زمانی موسس پست (چاپارخانه) در دنیا بود 19 سال به از سایر کشورها در سال 1247 شمسی به چاپ و انتشار تمبر مبادرت ورزید.
بحث فنی درباره تمبر
الف – تمبر قیمتی چه نوع تمبری است – در گرانبها شدن تمبرها همیشه دو عامل مهم و اساسی در کار بوده است یکی کمیاب بودن و دیگری سالم بودن آن تمبر اگر بشکند یا پاره شود و در صورت دندانهدار بودن اگر یکی از دندانههایش کنده شود سالم نیست و فاقد همه گونه ارزش است. در نایاب شدن تمبر کم چاپ شدن آن نیز موثر است در ضمن هر چه تعداد تمبرهای یک سری تمبر کمتر باشد ارزش آن سری بیشتر است زیرا جمعآوری و تکمیل این نوع سریها بهمراتب مشکلتر از جمعآوری تمبرهای شورت سری (short به معنای کوتاه)خواهد بود.
ب – اقسام تمبر از نظر دندانه:
1- تمبرهای بیدندانه – چنانکه از اسم شان پیداست این نوع تمبرها فاقد دندانه می باشند و برش آن ها به وسیله قیچی انجام مییابد و انتشار این گونه تمبرها دیگر متروک شده است در ایران نیز اولینبار در سال1280 مبادرت بهچاپ تمبرهای بیدندانه شد. (تمبریک) این تمبرها چاپ تهران ( با حروف بزرگ) و دارای مهر شیر و خورشید بهرنگ قرمز می باشد. البته اگر بلوک را که عبادت از تمبرهای چهارتایی بههم چسبیده است و بهوسیله قیچی بریده می شود(شکل 3) جزو تمبرهای بیدندانه به حساب بیاوریم اولین سری تمبرهای بیدندانه در ایران همان تمبرهای معروف باقری خواهد بود که بهشرح آن خواهیم پرداخت ناگفته نماند قبل از اینها سریهای بیدندانه ریستر چاپ شد که در پست بهکار نرفت و جزو تمبرهای غیر رسمی محسوب میشوند (تمبر 2 ).
2- تمبرهای دندانهدار – تمبرهایی کهکنارههای آن ها سوراخ شده باشند بهتمبرهای دندانهدار معروفند و منظور از سوراخ کردن و تعبیه دندانهها فراهم نمودن تسهیلاتی در جدا کردن آن از ورقهای بزرگ تمبری است که پنجاه عددی یا صد عددی میباشد. ایجاد این سوراخها برای تشخیص دادن تمبرهای تقلبی از تمبرهای اصلی بسیار لازم و مفید میباشد بهطوریکه در کاتالوگهای تمبر تعداد دندانهها را ذکر میکنند. برای تعداد دندانههای یک تمبر واحدی است که عبارت از تعداد سوراخها در هر دو سانتیمتر کناره تمبر است و اگر گفت شود تمبری دارای دوازده دندانه مقصود این نیست که یکی از ابعاد آن تمبر دارای 12عدد دندانه است بلکه منظور این میباشد که در هر سانتیمتر تمبر 6 دندانه بهکار رفته است برای اندازهگیری و شمارش دندانه تمبرها از دستگاهی بنام (ادونومتر – شکل 4) یا دندانهسنج استفاده میکنند، ادونومتر ورقه کاغذی یا مقوایی است که در روی آن گرافیکی چاپ شده و تعداد دندانهها را با قرار دادن تمبر در روی آن اندازه میگیرند. تمبرهای ایران عموماً 11 دندانه است ولی دندانه تمبرهای جهان بین 7 و 17 میباشد در کاتالوگهای تمبرشناسی به سه طریق تعداد دندانهها را نشان میدهند:
1- اگر تمام ابعاد تعداد مساوی دندانه داشته باشد دندانه را در مقابل تاریخ انتشار تمبر مینویسند.
مثال، دی 1333 بهمناسبت چهارمین کنگره جهانی جنگلبانی دندانه 11.
2- اگر دندانههای بعد افقی و بعد عمودی با هم برابر نباشند تعداد دندانهها را به حالت ضربدر مینویسند.
مثال، جشن هزاره سینا (سری1) دندانه (افقی) 5ر12 * (عمودی) 13.
3- اگر دندانههای تمبرهای یک سری مختلف باشند در مقابل قیمت هر یک از تمبرهای سری یکی از دو روش فوق را بکار میبرند.
ج – فیلیگران‹2›- منظور از فیلیگران مارک و علامتی است که در متن اصلی تمبر (در خمیر کاغذ) وجود دارد. و اگر تمبر را در مقابل منبع پرنوری بگیریم فیلیگران را خواهیم دید ولی ممکن است گاهی تمبرهایی یافت شوند که با نگاه کردن فیلیگران آن دیده نشود.در نتیجه برای پی بردن بهوجود فیلیگران از بنزین استفاده میکنیم.
بدین معنی که تمبر را روی یک سطح مشگی طوری قرار میدهیم که پشت تمبر رو به هوا باشد و بعد بر روی تمبر چند قطره بنزین میریزیم تا فیلیگران آشکار شود. ولی اکثر تمبرهایی که اخیراً چاپ میشود هر گاه بنزین بر رویشان ریخته شود نقش تمبر بهعلت داشتن رنگهای نامرغروب آشکار میشود (بدیهی است فیلیگران نیز ظاهر میشود) ولی راه صحیحتر رؤیت فیلیگران استفاده از دستگاه فیلیگران سنج (فیلیگرانومتر) میباشد.
فیلیگرانومتر دستگاهی است که با قرار دادن تمبر در آن فیلیگران آشکار میشود. در کاتالوگهای تمبر نقشهای نیز از فیلیگران کنار تمبر رسم میکنند. اگر در یک کاتالوگ از فیلیگران تمبر سخن بهمیان نیاید دلیل بر این است که تمبر فاقد فیلیگران است. البته داشتن فیلیگران نیر بر ارزش تمبر میافزاید چه در این صورت است که تقلب تمبر غیر ممکن میگردد.
متاسفانه تمبرهای گرانقیمت و قدیمی ایران به علت نداشتن فیلیگران بهعلت سادگی زود مورد تقلب قرارگرفته و ارزش بینالمللی خود را از دست میدهند.
در تاریخ انتشار تمبر کشور ما فیلیگران برای اولین بار در سری تمبر تاج گذاری احمدشاه است (تمبر3) که فیلیگران آن یک شیر است و به فیلیگران شماره یک معروف است بهکار رفت. از آن تاریخ تا 14 مرداد 1334دیگر در تمبرهای ایران فیلیگران دیده نشد تا اینکه در این سال در سری تمبر پنجاهمین سال مشروطیت فیلیگران دیگری که معروف به فیلیگران شماره 2 است بهکار بردند. این فیلیگران نیز در متن کاغذ تمبرهای ایران تا تاریخ 26مهر 1336چاپ شدتا اینکه در این تاریخ فیلیگران دیگری در سری یادگاری فیصل بهکار برده شد که بهفیلیگران شماره 3 معروف است (شکل 5)
تمبرهای ممالک مختلف جهان اکثراً دارای فیلیگران است و در اغلب آنها نوع فیلیگران نماینده طرز حکومت مملکت نیز میباشد. برای مثال از دولتهای مستعمره انگلستان نام میبریم که فیلیگران این تمبرها علامت تاج است که در تمبر مملکت انگلستان مشاهده میشود. تمبرهای آلمان نازی دارای فیلیگران صلیب شکسته است. گهگاهی نیز اتفاق میافتدکه دو یا چند کشور دارای فیلیگران مشترک باشند و یکی از این موارد در تمبرهای دولتهای هند و افغانستان که دارای فیلیگران ستاره پنجپر است، بهچشم میخورد.
د – اقسام تمبر از نظر نوع بهکار بردن و علل چاپ آن:
تمبرهای عادی که برای مصرف پاکتهای پستی بهکار میبرند و اغلب به لانگ سری (long به معنای سری هایی طویل) معروفند.
در ایران طویلترین سری تمبرهای عادی سری تصویر احمدشاه است که بیست عدد میباشد و از یک شاهی شروع شده و به 30 قرآن ختم میشود این سری در تاریخ 1289 شمسی چاپ شده است.(تمبر4)
تمبرهای یادگاری که اغلب شورت سری میباشند بیشتر بهمنظور تجلیل و بزرگداشت از یک واقعه تاریخی چاپ میشود. چاپ اینگونه تمبرها از سال 1892 معمول گردید. در این سال بود که اکثر دول آمریکای شمالی بهمناسبت چهارصدمین سال کشف آمریکا تمبر یادگاری چاپ کردند.
در ایران اولینبار در سال 1293 شمسی بهمناسبت تاج گذاری احمدشاه یک سری 17 عددی که از یک شاهی شروع شده و به پنج تومان ختم میشود چاپ شد. این سری تمبر در نوع خود بسیار عالی چاپ شده است و از بهترین سری تمبرهای ایران از لحاظ نقش میباشد و در دو قسمت دور طلا و دور نقره چاپ شده است و دارای فیلیگران نیز میباشد.(تمبر3)
3-تمبرهای خیریه – بعضی از دولتها تمبرهایی منتشر میکنند که عنوان تمبر خیریه دارد و بهای حاصل از فروش آن بهنفع امور خیریه است از نمونه این تمبرها، تمبرهای صلیب سرخ فرانسه است. برای آشنایی بیشتر بهشرح یک نمونه از تمبرهای صلیب سرخ فرانسه میپردازیم:
12ف + 3 فرانک = دندانه 13
رنگ آبی خاکستری – تابلویی که در این تمبر منعکس شده است توسط نقاش فرانسوی (اوژنکاریر) کشیده شده و اصل تابلو متعلق به موزهی «لوور» است و در زیر این تمبر کلمه مادری نوشته شده و عنوان تابلو کودک بیمار است. گراور این تمبر از گراورساز معروف «پیل» است.
نام گراورساز و نقاش در گوشههای چپ و راست پایین تمبر ذکر گردیده است علامت صلیب سرخ نیز بالای تمبر مشاهده میشود (تمبر5). در ایران نیز از تمبرهای رایج خیریه تمبری وجود دارد که در نامههای سفارشی از آن استفاده میکنند و ارزش آن نیم ریال است و روی آن جمله بهنفع مسلولین شیر و خورشید سرخ ایران بهچشم میخورد. از این تمبر به قیمتهای 2 ریال و 25 و 2ریال نیز چاپ شده است (تمبرهای 6 و7 و8). ناگفته نماند در ایران در سال 1296 شمسی اولین بار 6 عدد تمبر خیریه با مهر مصارف خیریه (تمبر9)، منتشر گردید. و در همین سال در بعضی از شهرها نیز تمبرهای مخصوصی جهت امور خیریه چاپ و در همان محل روی پاکتهای پستی همراه تمبر پست الصاق شد و درآمد حاصله از فروش آن بهمصرف امور خیریه رسید.
4-تمبرهای لوکس عبارت از تمبرهای یادگاری هستند که فقط به کلکسیونرها فروخته میشود و از اینرو درآمدهایی عاید کشور میشود و یکی از دولتهای منتشر کننده تمبرهای لوکس موناکو میباشد. این تمبرها چندان برای فرستادن پاکتهای پستی بهکار نمیرود و برای مصرف آن موعد تعیین میشود که بعد از آن تاریخ الصاق همان تمبرهای پستی ممنوع است و پاکتی که بعد از تاریخ معین دارای همان تمبر باشد بدون تمبر محسوب میشود.
5- تمبرهای سفارشی – تمبرهایی است که اگر بر روی پاکتی چسبانده شوند مامور پست موظف است که به محض دریافت پاکت را به مقصد رسانیده و بهدست صاحب پاکت بدهد و به هیچ کس حتی همسر و فرزندان و یا شخص دیگر تحویل داده نمیشود. این تمبرها با اینکه تسهیلاتی در کارهای پستی فراهم میکرد ولی آن طوریکه باید و شاید از آن استقبال نشد به طوریکه دیگر چاپ این گونه تمبرها متروک گردیده است و در ایران نیز از این نوع تمبرها تاکنون چاپ نشده است.(شکل6)
6- تمبرهای کسرتمبر- این تمبرها در اداره پست بر روی پاکتهایی که کسر تمبر داشته چسبانده میشوند. این نوع تمبرها اکثراً فاقد نقش بوده و به صورت اتیکتهایی است که فقط در آن قیمت بهچشم میخورد. چاپ این گونه تمبرها متروک شده و در ایران نیز تاکنون به چاپ نرسیده است.
7- تمبرهای محلی – اینگونه تمبرها در یک شهر یا در یک منطقه چاپ و منتشر گردیده است.
8- تمبرهای منتشر نشده – اینگونه تمبرها به دلایل مختلف سیاسی و اقتصادی و علتهای دیگر پس از چاپ مورد استفاده قرار نگرفته است. خصوصیات این تمبرها در کاتالوگها قید میشود. در ایران نیز تمبرهای غیررسمی وجود دارد که چاپ شده ولی منتشر نشده که بهشرح آنها در قسمت تمبرهای ایران خواهیم پرداخت.
9- تمبرهای سرویس داخلی عبارتست از تمبرهایی که فقط در داخل کشور رواج دارد این گونه تمبرها را وزارت دارایی چاپ میکند و اغلب روی اسناد بهادار و گذرنامه و امثال آن میچسبانند.
10- در بعضی از کشورها سابقاً چنین مرسوم بوده که اگر پس از آخرین موعد گشودن صندوقهای پست نامهای را به پست میدادند برای این که نامه در همان روز با نامههای دیگر به مقصد برسد تمبر دیگری نیز روی پاکت میچسباندند. استعمال و چاپ اینگونه تمبرها نیز متروک گردیده است. از اینگونه تمبرها بیشتر در کانتونهای سویس و در مناطق مختلف روسیه تزاری استفاده میشده است و در ایران از اینگونه تمبرها تا بهحال چاپ نشده است.
11- تمبرهای روزنامه – در موقع ورود مطبوعات رسیده از دولتهای خارجی، از طرف ادارهی پست ممالک اضافه نرخی دریافت میشد و در مقابل دریافت این وجه اتیکتی روی مطبوعات چسبانده میشد در ایران از این تمبرها یکی اتیکت سفارشی جفتی است که با مهر منطبعات بهطور مایل سورشارژ شده است. این اتیکت در سال 1285 شمسی بهکار میرفت و در سال 1282 شمسی بهعلت کمبود یک شاهی از طرف اداره پست دستور مصرف اتیکت سفارشی به عوض تمبر یک شاهی داده شد از این تمبر بهتعداد 4 و 5 عدد چسبیده بههم بر روی پاکتها مصرف شده است (اتیکت – تمبر شماره10).
12- سورشارژ و مهر ‹3› - بعضی از تمبرها با مهرهای مخصوصی از قبیل اسم کشور و مطالبی از قبیل در جریان گذاشته شد و نمونه آنها تبدیل بهسریهای مخصوصی میگردد. این سریها اغلب در مورد تغییر رژیم بهکار میرود (تمبر 11 بدون سورشارژ و تمبر 12 با سورشارژ الجمهوریه العراقیه) در ایران نیز تمبرهای حکومت موقت از این نوع تمبرهاست (تمبر13).
ه . اقسام تمبر از نظر فرم کاغذ:
1- تمبرهای مستطیلی که شکل مستطیل دارند.
2- تمبرهای مربعی که شکل مربع دارند(تمبر14)، در ایران تمبر مربعی فقط یک قطعه در تاریخ 29 آذر ماه 1342 شمسی به یادگار اطاق صنایع و معادن چاپ شده است.
3- تمبرهای مثلثی که شکل مثلث دارند (تمبر14) در ایران تمبر مثلثی تا بهحال چاپ نشده است. علاوه بر اینها تمبرهایی نیز با چاپ برجسته مشاهده شده است.
گرانبهاترین تمبر جهان و ایران – چنانکه گفته شد نخستین تمبر به ارزش یک پنس از طرف دولت انگلستان (در سال 1840 میلادی – 125 سال پیش) منتشر گردید، این تمبر امروز تقریباً 000/500/6 فرانک ارزش دارد. یکی دیگر از گرانبهاترین تمبرهای جهان تمبری است که در سال 1851 میلادی در انگلستان چاپ شده که روی آن جمله (هاوالان پستاژ) چاپ شده و اکنون 000/000/6 فرنک ارزش دارد در ایران صرف نظر از تمبرهای ارور که بهتمبرهای غلط معروفند و تمبرهای مخصوص و غیرعادی دیگر گرانبهاترین تمبرهای عادی و پستی ایران در سال 1256 شمسی منتشر شد این تمبر شیر و خورشیدی است و تحت شماره28 در کاتالوگ نام برده شده است و بیک تومانی برنز معروف است. بهای باطل شده آن 26000 ریال و بال نشده آن 000/100 ریال ارزش دارد علت گران شدن آنرا میتوان در کمبود تیراژ آن (500عدد) جستجو کرد.
و – اقسام تمبر از نظر نقش – بطور کلی میتوان کلیه تمبرها را از لحاظ حاشیه بهدو قسمت تمبرهای حاشیهدار و بیحاشیه تقسیم کرد. تمبرهای بیحاشیه عبارت از تمبرهایی هستند که در آن نقش سطح تمامی تمبر را اشغال کرده است، در ایران برای اولین بار تمبر بدون حاشیه اخیراً بهمناسبت جشن مشروطیت چاپ شد(تمبر15).
زیباترین تمبرهای جهان و ایران-زیباترین تمبرهای جهان را دولتهای سوییس و هنگری چاپ میکنند. دولت سوییس همه ساله مقادیر زیادی تمبر از انواع مختلف خزندگان و میوهها و گلها چاپ میکند، رنگآمیزی تمبرهای هنگری از هر لحاظ دلفریب و زیبا میباشد.
از میان تمبرهای ایرانی در سال 1309 تمبر پست هوایی ایران که در سمت چپ آن عکس رضاشاه فقید (تمبر17) و در سمت راست آن عقابی را در حال پرواز چاپ کردهاند برنده جایزه زیباترین تمبرهای جهان شد. این سری دارای 17 عدد تمبر میباشد که از یک شاهی شروع شده و به سه تومان ختم میشود این سری در چاپخانه انشاده و پسران در هارلم چاپ شده است. اکثر تمبرهای ایران دارای عالیترین نوع تذهیب کاری است و گراورسازان مشهور ایرانی در تهیه و چاپ تمبرهای ایران همکاری میکنند.
بزرگترین و کوچکترین تمبر ایران- در ایران کوچکترین تمبرها در زمان ناصرالدین شاه در سال 1270 شمسی چاپ شد، تعداد تمبرهای این سری که به سری محرابی معروف است 9 عدد میباشد، طول تمبرها 9ر1 سانتیمتر و عرض 6ر1 سانتیمتر میباشد، بزرگترین تمبرهای ایران سری تدفین رضاشاه کبیر است که در سال 1329 شمسی چاپ شده و دو عدد میباشد، عرض این تمبرها 2ر5 سانتیمتر میباشد. (تمبرهای 18 و 19)(شکل7)
شرح اجمالی تمبرهای ایران از بدو انتشار تا امروز – شرح مفصل سریهای تمبرهای ایران مستلزم سلسله مقالات متعددی است که فعلاً از عهده بحث این شماره خارج است و اگر در آینده توفیقی حاصل شد بهشرح مفصل تمبرهای ایران به صورت سلسله مقاله مبادرت خواهیم ورزید ولی بد نیست راجع به تمبرهای ایران اطلاعات مختصری به صورت کلی در اختیار خوانندگان محترم قرار بدهیم.
انتشار تمبر در ایران یکی از رهآوردهای سفر ناصرالدین شاه قاجار به اروپاست. ناصرالدین شاه پس از مراجعت از اروپا به فکر انتشار تمبر در ایران افتاد و گروهی را از طرف دولت ایران برای تحقیق و بررسی درباره طرز چاپ و انتشار تمبر پستی عازم کشور فرانسه کرد، این هیئت پس از مذاکره با مقامات پست و تلگراف سرانجام نمونههای تمبری را که در اروپا تهیه کرده بود با خود به ایران آورد و از طرف دولت برای چاپ درباره آن تصمیم قطعی اتخاذ گردید.
از دیگر تمبرهای نمونه که منتشر شد سه نمونه تمبر ریستر است که برای مصارف دولتی بوده و منتشر نگردید (تمبرهای 20 و 21 و 22)، دارندگان کلکسیونها تمبرهایی را که برای اولین بار در ایران چاپ شده (1865 میلادی مطابق با 1285 شمسی چاپخانه بارو پاریس و طراحی ریستر) تمبر رسمی نمیدانند.
این تمبرها، تمبرهای دندانهدار بسیار ظریفی میباشد با تصویر شیر و خورشید و ارقام فارسی که نمونههای دو شاهی و یک شاهی سبز رنگ آن در ایران بهکار نرفته است.
سومین سری تمبر ایران از دسته (ب سال 1287) بوده که در سال 1292 تجدید چاپ شده است. در این سال روی کلیشهها تغییراتی داده و برروی کاغذ سفید و با دندانه چاپ کردهاند.
این چاپ هم دارای سری الف و ب بوده و اولین دسته را منشی حضور که در آن وقت ملقب به امینالملک شده بود منتشر کرده است. در این دسته ارقام فارسی نوشته شده است. اکثر مورخین عقیده دارند این دسته در زمان مستشاری «ویه درد» مستشار پست چاپ شده است. اولین شاهی که در ایران تصویر او بر روی تمبر دیده میشود ناصرالدین شاه است که در سال 1293 چهارمین سری تمبر ایران با تصویر او که از روی پردهای اقتباس شده بود چاپ شده است (تمبر23)، در این پرده که بهوسیله یکی از نقاشان خارجی کشیده شده عکس شیر و خورشید در زیر تصویر شاه قرار گرفته است شیرها سرافکنده با شمشیرهای نیمه خمیده و رویهم رفته بسیار بدمنظره نقاشی شده است.
3اصل این پرده قبلاً در منزل قدرتالسلطنه دختر ناصرالدین شاه بوده است. تعداد تمبرهای رسمی ایران 1286و تعداد سری تمبرهای ایران با محاسبه سورشارژ و تغییر قیمت، 221 میباشد. از این تمبرها 94 عدد در زمان ناصرالدین شاه، 174 عدد در زمان مظفرالدین شاه، 62 عدد در زمان محمدعلی شاه، 197عدد در زمان احمدشاه، 244 عدد در زمان رضا شاه کبیر و تعداد 508 عدد در زمان سلطنت شاهنشاه آریا مهر تا تاریخ نوشتن این مقاله چاپ گردیده است. تعداد سریهای یادگاری ایران 135 عدد میباشد.
سریهای غیر رسمی تمبرهای ایران – عبارت است از تمبرهای منتشر نشدهای است کهشرح آن گذشت. مهمترین قسمت این تمبرها را سری تمبرهای انقلابی تشکیل میدهند. اولین سری از تمبرهای منتشر نشده یادگار پنجاهمین سال سلطنت ناصرالدین شاه است که قیمت آن دو شاهی بوده و رنگش سبز میباشد و نقش آن یک پاکت پستی است (تمبر 24 سال 1312 روی آن دیده میشود). این تمبر برای فروش آماده شده بود ولی قبل از به جریان گذاشته شدن در پست، ناصرالدین شاه به قتل رسید و این تمبر هرگز به جریان گذارده نشد.
از دیگر تمبرهای منتشر نشده ایران تمبرهای محلی است که یکی از آنها تمبری است که در سال 1317 بهوسیله پست شهر تبریز برای تحصیل درآمد بیشتر منتشر شد. و روی آن به لاتین کلمات Poste Local Tabriz بهچشم میخورد (تمبر 25).
اکثر تمبرهای غیر رسمی و منتشر نشده باطل نشده میباشد (تمبرهای 26 و 27).
تمبرهای انقلابی ایران – این تمبرها عموماً مصرف شده ولی از طرف حکومت مرکزی مورد تائید قرار نگرفته است و ما اینک به شرح مختصری از تمبرهای مذکور اکتفا میکنیم: در سال 1319 قمری مطابق با 1920 میلادی انقلابی به رهبری سید عبدالحسین مجتهد نهضتی در لار برپا شد که به انتشار تمبر نیز مبادرت نمود. بر روی این تمبرها «پست ملت اسلام» نوشته شده بود و با مهر دستجاب پاکتها ممهور میشد و در همین اوان نهضت انقلاب دیگری در کازرون بهنام کمیته ملی کازرون به وجود آمد که تمبرهای احمد شاهی را با مهر «ملت کازرون 1335» ممهور میکردند، در سال 1299 شمسی نیز در نواحی رشت و گیلان گروههای متعددی تحت رهبری میرزا کوچکخان جنگلی به مخالفت با حکومت مرکزی بر خواستند و تمبر مخصوصی که عکس کاوه آهنگر و پرچم قرمز و جمله پست انقلابی ایران «گیلان 25 ثور 1299» در روی آن دیده میشد منتشر نمودند (تمبر28).
در خاتمه بحث تمبرهای ایران بد نیست خوانندگان محترم اطلاعاتی نیز درباره پاکت مهر روز کسب نمایند در بعضی از کشورهای دنیا چنین مرسوم است که علاقمندان به جمعآوری تمبر پاکتهایی را که در روز انتشار از طرف وزارت پست و یا از طرف اشخاصی دیگر به همین مناسبت چاپ شده خریده و تمبر انتشار شده را در همان روز بر روی پاکت مخصوص منتشر شده میچسباندند و با مهر همان روز باطل میکردند در ایران نیز انتشار پاکت مهر روز از شهریور 1320 با انتشار تمبرهای یادگاری مرسوم شده است.
علل جمعآوری تمبر- جمع آوری تمبر علاوه بر اینکه بر اطلاعات تاریخی و سیاسی کلکسیونرها میافزاید سرگرمی مناسبی است و بالاتر از همه پس انداز خوبی بهشمار میرود. متاسفانه در ایران به جمعآوری تمبر چندان رغبتی نشان داده نمیشود؛ در صورتیکه در آمریکا چهل درصد مردم تمبرباز بوده و کلوپ های بزرگ تمبربازان در اغلب شهرهای بزرگ امریکا و ممالک متمدن دیگر برپاست.
بعد از رواج یافتن تمبر پست در انگلستان در سایر کشورهای جهان نیز بهزودی جمعآوری تمبر و تمبرشناسی رواج یافت و اولین کسی که بهجمعآوری تمبر همت گماشت و مجموعه گران قیمتی تهیه کرد یک نفر اشرافزاده از اهالی فرانسه بنام «فیلیپ دوفراریو» که مدت بیست سال تمام ثروت خود را که بالغ بر ده میلیارد فرانک بود برای جمعآوری تمبر اختصاص داد.
امروزه برای تمبر باطله گرانقیمت قباله و سند مالکیت تهیه میکنند که از تقلب و چاپ از روی آن جلوگیری کنند. بزرگترین کلکسیون تمبر دنیا متعلق به پادشاه سابق انگلستان (جورج ششم) بود که اکنون در اختیار ملکه الیزابت است. دومین کلکسیون از لحاظ ارزش متعلق به فاروق پادشاه مخلوع مصر بود که در لندن بهنفع دولت مصر حراج شد و تمبربازان بزرگی از اکثر نقاط جهان برای شرکت در حراج به لندن مسافرت نمودند.
بورس – اکنون در اکثر کشورهای جهان کمپانیهای معظم خرید و فروش تمبر به کار وارد کردن و صادر کردن تمبر اشغال دارند و منافع کلانی از راه خرید و فروش تمبر عایدش میشود. امریکا از این لحاظ در درجه اول اهمیت قرار دارد.
طبق آمار منتشره کمپانیهای امریکائی روزی 000/60 دلار تمبر معامله میکنند، در انگلستان هفتهای 000/10 پوند تمبر خرید و فروش میشود. در ایران نیز موسسات بزرگ خرید و فروش تمبر دایر گردیده است و مجلهای نیز بهنام تمبر از سال 1330 انتشار مییافته است که متاسفانه دیگر منتشر نمیشود.
پاورقیها:
(1) Penny Black (پنی سیاه).
(2) در زبان فارسی لغت مخصوص برای فیلیگران وجود ندارد و میتوان آنرا ته نقش نامید فیلیگران لغت فرانسوی است Filigran که معادل انگلیسی آن لغت و اترمارک Water mark (تهنقش در کاغذ) میباشد.
(3) سورشارژ در لغت بمعنی اضافه کردن و تغییر دادن در بها و عنوان تمبر میباشد.