خط چینی؛ تاریخچه، ساختار و ویژگیهای خط نقشی باستانی
خط چینی و خطهای میخی باستانی
علیقلی اعتماد مقدم
گمان میکردیم که با نوشتن چهار مقاله راجع به کلیات تاریخ خط حرفی در جهان و ایران بحث در این موضوع کافی باشد. ولی پس از نشر آن مقالات معلوم شد که موضوع، مورد توجه واقع شده و انتظار مقالات دیگری در این باب میرود.این انتظار باعث تعجب نیست. زیرا ملاحظه میشود، درکشوری مانند انگلستان، با داشتن خط لاتین، و علاقه بسیار به حفظ سنتهای باستانی، از نیم قرن پیش، برای ضبط تلفظ ها، خطی وضع کردهاند و از چند سال پیش به این طرف، به این فکر افتادهاند که با ایجاد یک الفبای کاملتری راه مقدمات تعلیم را سهلتر و کم خرج تر بسازند.باری، برای اینکه بتوانیم راجع به خطهای میخی نقشی و حرفی، که آثار بسیاری از آن در فلات ایران و دنباله آن پیدا شده و در مقالات گذشته، ذکری از آن ها نکردهایم، بحثی کنیم، ناچاریم که این مقاله را درباره کلیات خط نقش چینی اختصاص بدهیم، زیرا که اطلاع از کلیات خط چینی میتواند مقدمه جامعی برای بررسی خطهای میخی در ایران باشد.
پیش از اینکه داخل موضوع شویم، خلاصهای از مطالبی که در چهار مقاله گذشته ذکر شده است در ذیل میآوریم.
در شماره 28 مجله هنر و مردم، راجع به خط حرفی در جهان و ایران و اختلافاتی که در مدت یک قرن درباره پیدایش آن پیش آمده بحث کردیم.در این شماره روی هم رفته تا اندازه گنجایش، سندهای ایرانی و عربی را نقل نمودیم و ارتباط خط را با علم تجوید و مقاطع جهاز سخن گویی تذکر دادیم، درحالی که نشان داده شد که در اروپا، سند علمی کهن در این باب یافت نمیشود که ذکری از مخترع خط کرده باشد.در شماره 29 نیز دنباله مطلب را به قرن شانزدهم و هفدهم میلادی در اروپا کشانیدیم و بیان کردیم که چون شهرتی پیدا شده بود که خطهای حرفی از روی دهان پیدا شده، چند نفر کوشیدند که از روی دهان، الفبا منطقی بسازند و یا اینکه ثابت کنند که الفبای عبری از روی جهاز سخنگویی ساخته شده است.
در آن مقاله نیز تذکر دادیم که از اواسط قرن نوزدهم نظریه تازهای پیدا شد که خطوط حرفی جهان را بازرگانان فینیقی از روی خط مصری ساختهاند و این حدسی است که شهرتش به واسطه تبلیغات بسیار، از آنچه قبلاً راجع به خط نوشته شده بود بیشترست.
در شماره 35، اشارهای باز در درباره تبلیغات نظریه سامی بودن اصل خط نموده و علت شهرت آن را بیان کردیم و نظر دو نفر از دانشمندانی که طرفدار این نظریهاند داده شد، و نمونههایی از چگونگی تحول خط مصری به خط فینیقی و مقایسه آن با خطوط یونانی و اتروسکی ولاتین، و همچنین نقوشی که خط فینیقی به خط سنسکریت از یک طرف، و به خط لاتین از طرف دیگر تحول پیدا کرده است، داده شد.
در این مقاله نیز بحثی درباره "افسانه کادموس" که میگویند الفبا را به یونان برده،-کردیم، و همچنین راجع به فینیقی و نام آن تذکر مختصری دادیم.آخرین مقالهای که راجع به تاریخ خط در جهان و ایران در شماره 31 درج شده بود درباره خطهای قدیم ناخوانده و نیمهخوانده در اروپا و ایران بود.
در ضمن این مقاله، اختلاف نظر بسیار، میان محققین را که کوشیدهاند به همدیگر نسبت اغراض سیاسی و مذهبی و نژادی را بدهند یادآور شدیم. به علاوه، راجع به شکلهای حروف الفبای اتروسکی و خط رونی و همچنین خط سنگ نبشته سرخ کتل در افغانستان، چند مطلب به اختصار تذکر دادیم و در آخر آن مقاله، نظریه دانشمند زردشتی بولسارا را درباره پیدایش خط اوستایی بیان کردیم.
خلاصه آنچه تاکنون در این باب نوشته شده و بزرگترین دانشمندان غربی که در این راه اظهار نظر کردهاند این است که موضوع و تاریخ خط حرفی هنوز در جهان حل نشده است.پس در این صورت اگر چند مقاله دیگر راجع به خطوط حرفی و غیرحرفی قدیم جهان مخصوصاً ایران گفته شود بیمناسبت نخواهد بود و ما امیدواریم که روزی بیاید که مردم جهان یک خط منطقی که از نظر تعلیم و چاپ و تحریر کامل باشد بشوند.
چنانکه از مقالات گذشته واضح میشود، روش ما در ذکر و بیان آرا مختلف و نظریات گوناگونی که راجع به خط دادهاند کاملاً بیطرفانه بوده و مقصود این بوده است که هر چه در این باب از قدیم و جدید گفته و نوشته شده است تذکر بدهیم، و همین روش را در چند مقاله آینده که در درباره خطوط میخی و خطوط حرفی که در ایران بهکار رفته، پیش خواهیم گفت و داوری در موضوع را به خوانندگان گرامی واگذار میکنیم.بحث در تاریخ خط، در ممالک و اقوام دیگر که وسعت سرزمین و جمعیت آن ها هم قابل ملاحظه نبوده خیلی آسانست. ولی در سرزمین ایران بزرگ، خط و زبان، تحولی پیدا کرده که به آسانی نمیشود راجع به هر یک، چنانکه شاید و باید مقاله و کتابی نوشت.
از زمان قدیم گفتهاند که خداوند، انسان را سخنگوی و نگارنده و شمارنده و سازنده آفریده است و امتیاز او بر جانداران دیگر در همین چهار استعدادست.هر کجا اجتماعاتی از بشر پیدا شده، نوعی سخنگویی و نگارش در میان آن ها از روی استعداد خداداد بروز کرده است.
اگرچه زبان های اجتماعات بشر و نوع نگارش بدوی که آنرا بهوجود آوردهاند با هم در ظاهر شباهت ندارد ولی در حقیقت بروز استعدادهای شبیه به همی بوده که در بشر وجود داشته است.
از فلات ایران تا دورترین نقطه اروپا، زبان و خط (هر ماخذی که برای آن تصور شود) تحولات بسیار کرده است، ولی در کشور پهناور چین که یک پنجم جمعیت جهان در آن زندگی میکنند ملاحظه میشود که در اصول خط آن ها تغییری رخ نداده است.
خوشبختانه حفظ این سنت کهن در چین میتواند راهنمایی برای تاریخ تحول خطوط نقشی میخی در فلات ایران گردد.
قابل توجه است که در امریکای مرکزی هم که فرسنگها از چین و مصر دور بوده، همان روش خط نقشی را از روی استعداد طبیعی خداداد، به طرز دیگری مناسب با زبان خود پیش گرفتهاند.عدهای از دانشمندان کوشیدهاند که میانه خط مردمان قدیمی امریکای مرکزی (مایاها و آرتگها) با چین و مصر ربطی برقرار سازند، ولی به نظر ما این مسئله جز همان استعداد سخنگویی و نگارش خداداد بیش نیست که در هر یک از این کشورهای از هم دورافتاده به صورتی مخصوص به خود، خواهی نخواهی بروز پیدا کرده است، ولی ارتباط اساسی با هم ندارند، هر چند که نقشهای شبیه به هم در میانه خطوط این مردمان ملاحظه شود.(شکل 1)
همانطوری که در ظاهر، ساختمان جسمی انسان در هر منطقهای و به هر رنگ که باشد به هم شباهت دارد، بروز استعدادها و افکار خداداد هم با شدت و ضعف و لطافت و خشونت در افراد و اجتماعات انسانی بروز میکند.اگر زبان سخنگویانی،چنان باشد که مانند بیسوادان نتواند صداهای مفرد را از چند صدایی که با هم ترکیب شده تشخیص دهند، تحول از خط نقشی به خط حرفی امکان نخواهد داشت.کسی که سواد ندارد، اگر کلمه «دست» را شنید، تمام چهار صدا به گوش او، مانند یک صدا وارد میشود و نمیتواند «دال» و «سین» و «ت» را از هم و از صوتی که وسط دال و سین است تشخیص دهد.محال است تصورکرد که در فلات ایران و دامنههای آن، در زمآن های بسیار قدیم خط نقشی نبوده است و خط نقشی زمینه پیدایش خط حرفی نشده باشد.
در همین زمان خودمان بسیاری از اشخاص بیسواد که احتیاج به نوشتن داشتهاند، مثل ناظرها و آشپزها و بقالها، پس از نومیدی از یاد گرفتن خط کنونی، ناچار شدهاند که برای خود خط نقشی اختراع کنند تا بتوانند نیازمندیهای ساده خود را رفع نمایند.
از قراری که شنیدهایم، یکی از تجار بازار که چندین سال پیش مرده است دفتر تجارتی خود را با همین علامات نقشی نگاه میداشته و پس از مرگ او، کسی نتوانسته است از اسرار معاملاتی او سر دربیاورد.در هر صورت، استعداد سخنگویی و نگارش از نخستین روز آفرینش در نهاد بشر گذاشته و در هنگام نیاز، از او به صورتی بروز خواهد کرد.
حال اگر خواهیم که درباره خطوط نقشی که به صور خط میخی در آمده و نوشتههای بسیاری از آن در ایران پیدا شده بحثی بکنیم، بایستی از چگونگی خط چینی کلیاتی را بدانیم. زیرا که خط این نوشتهها باید از همان راهی پیدا شده باشد که خط نقشی چینی و امریکایی مرکزی و مصری پیدا شده است.پیش از هر چیز باید گفته شود که خط چینی مانند خطوط حرفی نیست. یعنی حروفی مثل «س» و «ر» را پهلوی هم بگذارند و آن را «سر» بد.خوانند، بلکه برای هر اسم و فعل و صفت و غیره، نقشی ایجاد کردهاند.
اطلاعاتی که در این زمینه داده میشود، اقتباس از نوشتههای دانشمندانیست که در تاریخ خط در جهان به طور تخصصی کار کردهاند و ما پس از بررسی و دقت، خلاصه تحقیقات آن ها را ذکر میکنیم.خط چینی تنها خط نقشی قدیمی میباشد که تاکنون بهکار میرود و مردمی آن را بهکار میبرند که جمعیتشان یک پنجم جمعیت روی زمین، و در کشوری سکنی دارند که مساحتش تقریباً به اندازه قاره اروپاست.این کشور پهناور، کشوری است که از زمان های قدیم تاکنون، در آب و هوای معتدل آن، تغییرات زیادی مثل فلات ایران روی نداده و به همین علت همیشه پر جمعیتتر و پر خیراتتر از بسیاری از سرزمینهای جهان بوده است.
اگر به یک صفحه از خط چینی نگاه کینم، نقاشیهای شگرف و ناآشنا در آن میبینیم که لابد فکر خواهید کرد که چگونه آن را میخوانند.تحقیقات تازه نشان می دهند که این نقاشیهای شگفتآور، اصل و معنایی داشتهاند.از روی آثار نوشته شده بسیاری که بهدست آمده میتوان به میزان قدمت این نقشها تا حدی پی برد.چینیها اختراع خط نقشی خود را به آغاز سده هزاره سوم پیش از میلاد میگذارند و مخترع آن را یکی از شاهان میدانند.باستانشناسان و استادان غربی که به طور تخصصی، زبان و خط چینی را بررسی کردهاند، برای این خط، سه مرحله حدس زدهاند:
کهنترین اسناد نوشته چینی، قرن دوازدهم و یازدهم پیش از میلاد :(سلسله Yin)
دوران اتحاد سیاسی و فرهنگی پادشاهی چین، قرن سوم پیش از میلاد :(سلسله Ts in)
آغاز قرن سوم میلادی(سلسله هآن های شرقی)
در این مرحله سوم است که شکل خط چینی جدید، پیدا میگردد.
شکلهای مختلف خط نقشی چینی از نظر کونرلژی یا سالماری به پنج بخش تقسیم میشود که هر یک به زبان چینی نام مخصوصی برای خود دارد.
1 قرن دوازدهم و یازدهم پیش از میلاد،
2 قرن نهم و هشتم پیش از میلاد،
3 سالهای میان چهارصد و سه تا دویست و چهل وهفت پیش از میلاد،
در کشورهای غربی و کشورهای شمالی پادشاهی in Ts
4 قرن سوم پیش از میلاد،
5 قرن سوم میلادی(شکل2)
یکی از خطوط تندنویسی مخصوصی است که علاوه بر نقوش خط های فوق، درچین معمول است و خواندنش Ts`as-tchouبسیارسخت میباشد.با این همه متذکر شدهاند که به طور یقین، خط نقشی خیلی جلوتر از آخر هزاره دوم پیش از میلاد بهکار میرفته و تحولات اصلی نقشهای چینی امری داخلی و از نظر خوشنویسی بوده است.چنانکه نوشتهاند اختراع قلممو، در تحول خط چینی تاثیر بسزایی داشته و شکل نقشهای اصلی را از میان برده است.
قلممو را، سنتهای چینی به عصرtien Meng دادهاند و این شخص، سازنده دیوار بزرگ چین میباشد که در حدود 210 پیش از میلاد مرده است. ولی میبایست این اختراع پیش از این عصر باشد.در حقیقت خیلی از صفحات پیشگوییهای دوره Yin که مقصود، خبر دادن از حوادث آینده باشد دارای متنی هستند که با قلممو نوشته شدهاند و به علاوه شکل قلممو را هم کشیدهاند.یک تحول دیگر داخلی، پس از اختراع کاغذ، در این نقشها پیدا شده و این اختراع را در 105 میلادی میگذارند.
خط نقشی چینی هیچ گاه مراحل تحول را به طرف خط حرفی نپیموده و حتی به مرحله این که به صورت یک خط سیلابی هم درآید پیشرفت نکرده است. حال لازم است که نمونه سادهای از پیدایش این خط نقشی را بیان کنیم.
در خط نقشی چینی، «خیون» یعنی سگ، و نقشی که این کلمه را نشان میدهد این است.(شکل 3)
" مو" در چینی، یعنی درخت، چوب؛ و نقشی که این کلمه را در خط چینی نشان میدهد این است.(شکل 4)
این دو نقش، شباهتشان، به یکدیگر خیلی نزدیکترست تا شباهت آن ها به چیزی که معنای نقش است.ولی هنگامی که با دقت تمام به شکل قدیمیتر این دو نقش برگردیم میبینیم که نقشها چندان هم بیشباهت به درخت یا سگ نیستند.مثلاً این دو نقش قدیمی (شکل 5) برای درخت، بیشباهت به خود درخت نیستند. و همچنین این سه نقش (شکل 6) که نقوش قدیمی سگ میباشند؛ در اصل بیشباهت به خود حیوان نبودهاند. آنچه در بالا ذکر شد یک حالت بسیار سادهای از موضوع است.
ولی در نقشهایی که خیلی در هم و برهم هستند نیز میتوان دریافت که با معانی اصلی خود بیارتباط نبودهاند.به غیر از نقشهایی ساده که ذکر کردیم، نقشهای مرکب دیگر برای معانی دیگری هست.
مثلاً «مرتاض» را با دو علامت نشان میدهند.(شکل 7)
نقش اولی تازهتر و دومی نقشی قدیمیترست و مقصود از نقش دومی این است که شخصی بر سر کوه است، زیرا که مرتاضان غالباً به کوه میرفتند.عدهای از این نقشها برای معانی ثانوی بهکار رفتهاند، مثلاً کلمه «سلامت و مطمئن» را با نقش یک دست دراز شدهای به سوی پایین که زنی را کمک میکند، و کلمه «خطر» را با مردی که روی پرتگاهی قرار دارد،نمودهاند.
آفتابی که در زیر درختی رسم شده باشد معنایش تاریکی است، در صورتیکه نقش آفتابی که بر روی یک درخت باشد، یا نقش آفتاب و ماه پهلوی هم، معنایش روشنی است."یاری کردن"چه با سخن چه با عمل را با نقش دهان و نقش دست نشان میدهند.دو دستی که به هم پیوسته باشند، نشانه دوستی و رفاقت، و نقش یک کارد، معنایش تفرقه و تقسیم است.
برای نشان دادن حالت کینه، دو بار نقش یک دختر با یک زن، و برای آنکه تقلب و شیطنت را نشان دهند، سه بار همین نقش را میکشند.
گاهی یک علامت را برای دو کلمه متفاوت بهکار میبرند، چنانکه علامت «Wou» برای جادوگر و دروغگو بهکار میرود و دلیلش نزدیکی میان دو معنای کلمه است.
با این روش میتوان تقریباً چهل هزار کلمهای را که در لغت نامه چینی جمعآوری شده به بیشتر نقشهای اصلی برگرداند.
بهطوری که نوشتهاند این نقشهای معنیدار به شش دسته تقسیم میشود و دسته ششم دسته مهمی است که نه دهم نقشهای معنیدار چینی بر پایه آن قرار دارد و ما برای نمونه، نقشهای دسته اول قدیم و جدیدش را میدهیم.(شکل 8)
هنگامی که چنین روش نگارشی را بررسی میکنیم از دشواری آن در شگفتی بیپایانی فرو میرویم در حالی که یک هنر فوق العادهای را که در ایجاد این نقشها بهکار رفته است میبینیم.
علت تحول پیدا نکردن خط نقشی چینی مربوط به زبان چینی است که از سه قسم سخنگویی انسان میباشد.
زبان چینی یک زبان ریشه است و افعال چینی ، مفرد و جمع را نشان نمیدهد و اسم صرف نمیشود و زمان و حالت و شخص در آن نیست.
بلکه یک کلمه بی آنکه صورتش تغییر کند ممکن است اسم یا فعل یا صفت یا قید یا یک حرف باشد.
مناسبات صرف و نحوی کلمهها فقط از جای آن ها در جمله معلوم میشود و هیچ کلمهای در چینی از یک سیلاب بیشتر نیست.
شماره یک سیلابیهای ترکیب شده، در زبان چینی به چهار صد و پنجاه میرسد.
در زبان چینی بهواسطه چهار گونه تغییر مقام آهنگی، ممکن است در حدود 1203 یک سیلابی ترکیب شده ادا گردد.
پیداست که مردم چین که آن اندازه در تمدن پیشرفت کرده بودند، احتیاجاتشان با این کلمات محدود رفع نمیشده است.بنابراین لازم بوده که برای هر کلمهای چند معنای مختلف در نظر بگیرند.
بطور نمونه، کلمه «یو» ممکن است به این معانی باشد:مرا، موفق، خوشحالی، اندازه، کودن، گاو سیاه. کلمه «لو» این معانی را دارد:تقلب، چرخ (وسایل نقلیه)، جواهر، شبنم، راه، برگشت.
در پنج گویش مختلف چینی هنگام محاوره، ابهام معنی را با ادا یا ژست و آهنگ صدا، رفع میکنند. ولی در قطعات نوشته که ژست و تغییر آهنگ امکان ندارد، این ابهام را با علاماتی تشخیص میدهند.
در زبان چینی به ابهام و اشکال بسیاری برمیخوریم، مخصوصاً در جایی که یک نقشی با یک تلفظ باید چندین معنی را بیان کند.برای رفع این دشواری، تدبیری اندیشیدهاند که قابل تذکرست.هر کلمه چینی دارای دو علامت است. علامت اول، تلفظ کلمه را به ما نشان میدهد، و علامت دیگر، مینمایاند که کدام یک از تلفظهای این کلمه مقصودست.
این علامتها را در زبان چینی «کلید» میگویند.باری، در خط چینی این نقش (شکل9) را که گفتهاند صورت اصلی آن (شکل10) بوده است، « Pa» تلفظ میکنند و ظاهراً نقش دم حیوانی است.
نقشی که در چینی «Pa» تلفظ میشود، هشت معنای ممتاز از هم را دارد،هنگامی که این شکل با کلید «گیاهان» مربوط بشود، «Pa» معنایش درخت موز است،
اگر کلید «آهن» با «Pa» ترکیب بشود به معنای ارّاده است،
اگر کلید «بیماری» با «Pa» ترکیب بشود معنای آن بیماری مخملک است،
اگر کلید «دهان» با «Pa» ترکیب بشود به معنای فریادست،
و همچنین اگر با کلیدهای دیگر ترکیب شود هشت معنای مختلف از آن فهمیده می شود.
این هر دو دسته علامتها و نشانهها، در خط چینی متعددست. دکتر مارشمن در خط چینی 3867 علامت و دو هزار نشانه نقشنگاری یافته است.
بسیاری از اینها نادر و از استعمال افتادهاند و ممکن است بگوییم که فقط 1144 علامت صوتی و 214 کلید نقشنگاری در عمل محل نیازست.
بهوسیله این 1358 نقش قراردادیست که روی هم رفته دو و دوتا با هم، هر یک از چهلهزار کلمه زبان چینی را میتوان بیابهام نوشت.
معنی نقشهای فوق در زبان چینی.
شماره 1. Yen ، شخص، انسان، مرد
شماره 2. Nu ، دختر، زن، مادینه
شماره3. Tzu، بچه، پسر، خلف
شماره4. Hao ، از نقش دوم و سوم ترکیب شده که دختر و پسر باشد. و معنای آن پسندیده، خوب، شایق، بسیار،میباشد.
شماره 5. Kuo ، کشور شاهی، کشور دارای مرزها
شماره 6. Chung، مرکز ، میانگاه، درون
شماره 7.Ta یا Da ، بزرگ، آزاده، بسیار
شکل 12-خط چینی جدید نقل از صفحه 99 کتاب درینگر
شماره 8..Ying ، برتر، نقش برای انگلستان
شماره9 . I (ee)، یک
شماره 10.Erh ، دو
شماره 11.Sau ، سه
شماره 12.Szu ، چهار
شماره 13.Wu ، پنج
شماره 14. Lu ، شش
شماره 15. Ch i ، هفت
شماره 16. Pa ، هشت
شماره 17. Chiu ، نه
شماره 18. Shih ، ده
A (1+2)yen Nu . مادینه به علاوه شخص، مساویست با زن
B (5+6) Kuo Chung میانه به علاوه کشور، مساویست به چین
C (5+8) kuo ying انگلیستان به علاوه کشور مساویست با کشور انگلستان.
D (1+5+8) yen kuo ying انگلیسی به علاوه کشور، به علاوه مرد مساویست به مرد انگلیسی.
راجع به قسمتی از کتیبههای خطی چینی اختلاف نظر بسیار است. برخی از محققین، قدمت اینها را تا چهارده قرن پیش از میلاد گذاشتهاند و اینها به صورت نوشتههای پیشگویی و فالگیری هستند. هر چند این نوشتهها خیلی مختصرند و بیشتر آن ها از دوازده علامت نقشی بیشتر ندارد و مفصلترین آن ها از شصت علامت نقشی تجاوز نمیکند ولی اهمیتشان از نظر تاریخ خط مهم است و ظاهراً در حدود سه هزار علامت نقشی در مجموع این نوشتهها بهدست آمده است که تا حدود ششصد علامت آن را تاکنون خواندهاند.
چینیها علاقه فراوانی به زیبایی خط دارند و به همین علت خوشنویسی یکی از هنرهای بزرگ آنان به شمار میآید.
نقشهای خط چینی برای نوشتن یک صفحه، از دست راست و بطور عمودی از بالا به پایین نگاشته میشود و بنابراین نخستین نقش یک صفحه نوشته، در بالای صفحه و در دست راست قرار دارد و آخرین نقش کلمه صفحه، در طرف چپ و آخرین نقش ستون است.
چون خط چینی، نقشی است و به واسطه تمرین زیاد، نقشها به یاد سپرده شده، یک صفحه بزرگ از خط چینی را، چینیان باسواد آزموده در زمان بسیار کوتاهی میخوانند.این سرعت انتقال معنی، از راه نقش به ذهن، خیلی شبیه است به اینکه کسی چشمش به یک تابلوی رنگی از حادثهای بیفتد که در آن، زمین و آسمان و دریا و انواع کشتیها و درخت و گلها و مردمی از زن و مرد و کودک و سوار و پیاده، با رنگهای مختلف بر روی آن نقش شده باشد.
بیننده چنین نقشی، در یک لحظه، از آن تابلو مطالبی را دریافت میکند که شرح آن با خواندن چندین صفحه ممکن نخواهد شد.
در کشور پهناور چین با یک جمعیت پانصد میلیونی، گویشها و زبان های مختلف وجود دارد و از امتیازات خط نقشی چینی است که نوشتهای را که به این خط نوشته باشند هر چینی باسواد میتواند معانی آنرا به زبان و اصطلاحات خود درک کند و چنین امتیازی در خطوط دیگر جهان نیست.
برای اینکه نمونههای از آنچه در خطهای غیر چینی و شبیه به خط چینی است نشان دهیم، ارقام هندسی را در نظر بگیریم.این ارقام، حروف اول اعداد، از یک تا نه، به خط و زبان ایرانیست ‹1› و میبینیم که در هر کشوری از کشورهای جهان، این ارقام هندسی را به زبان خود تلفظ میکنند بیآنکه درست بدانند از کجا آمده و چگونه پیدا شده است.
توجه به این امتیازی که در خط چینی تذکر داده شد برای مقایسه چگونگی خطهای نقشی قدیم، خواه خط نقشی مصری باشدیا خطوط نقشی میخی،لازم است. زیرا که ممکن است آن خطها را به زبان دیگری غیر از آنچه که حدس زدهاند خواند.شنیدهایم که پس از برخورد اروپا با تمدن چین، عدهای از اروپاییان به این اندیشه افتادند که خطی نظیر چینی ایجاد کنند که هر کتابی با آن خط نوشته شود و در همه اروپا، مردم آن را به زبان خود بخوانند. ولی چنین فکری پیشرفت نکرد.واضح است که دست یافتن به چنین خط مشکلی کار بسیار سختی است.
برای اینکه تا آن اندازه به این سبک نوشتن آشنا شویم که بتوانیم یک نامه معمولی را بنویسیم یا اینکه یک کتاب معمولی را بخوانیم، لازم است که دانشجویان، شش تا هفت هزار از این نقشها را به خاطر خود بسپارند.چنین کاری، دشوار و تحمیل بر حافظه است، برای اینکه بیشتر نقشهای خط چینی شباهت بسیار به هم دارند و خیلی مشکل است که آن ها را بیاشتباه، از هم تشخیص بدهیم.
راجع به اشکالات خط چینی از نظر تعلیم و تعلم، تیلور در کتاب تاریخ الفبا مینویسد: نتیجه اشکالات خط چینی این است که یک دانشجوی با استعداد چینی در سن بیست و پنج سالگی خیلی کمتر آشنایی به خواندن و نوشتن دارد تا یک انگلیسی ده ساله روستایی.میتوان گفت که روش چینی، به جای پنج سال برای خواندن و نوشتن، بیست سال مدت لازم دارد.ششهزار کلمه در نسخه بیبل ‹11› انگلیسی داریم.
در کتاب لغتهای انگلیسی در حدود چهل و سه هزار کلمه وجود دارد.
لغتنامههایی که مربوط به کلمات عربی و اصطلاحات فنی است، کلماتشان به صد هزار میرسد.
پس از یاد گرفتن بیست و شش حرف الفبای بسیار ساده انگلیسی، یک کودک توانایی این را پیدا می کند که کلمههای معمولی انگلیسی را بنویسد. ولی در چین لازم است که نقشهای بیش از هزار کلمه نقش ممتاز را ازبر بکند و همچنین معانی تقریباً ششهزار دسته علامات را بهخاطر بسپرد.
پیداست که عده زیادی از مردم، استعداد لازم را در مغز و جسم، برای این کار ندارد. زیرا فراغت و صبری که برای چنین کاری لازم است در هر کس پیدا نمیشود.
لازم به شرح نیست که وقتی خواندن و نوشتن، تحصیلش این همه دشوار باشد منحصر به یک دسته مخصوصی میشود، و بنابراین در میان چینی ها سواد و نویسندگی از بزرگترین هنرها به شمار میرود.شک نیست که با بیانات استاد روحانی تیلور، خط چینی خیلی مشکلتر از خطهای الفبایی است.
ولی میخواهیم خط و زبان های کنونی را با هم در نظر بگیریم و ببینیم که قوه انتقال معنی از خطها و زبان های غیر چینی به ذهن بهتر و سریعتر ست یا در خط و زبان چینی.
معلوم است که اگر خط و زبان، هر دو منطقی باشد بحثی دیگر پیش میآید، ولی متاسفانه در حالت کنونی، وقتی که زبان و خط را با هم در نظر بگیریم ملاحظه می شود که خط چینی با تمام مشکلاتش برای معانی و انتقال آن به ذهن عملیترست.
ما در شرح یک تابلو نقاشی راجع به این موضوع تذکری دادیم. ولی بهتر این است که چند مثال بسیار سادهای درباره این موضوع بزنیم:
در همه زبان های اروپایی، اسبابی را که به وسیله آن میتوانند چیزهای ناپیدا را از مسافت دور ببینند تلسکوپ میگویند.
این کلمه، از دو کلمه یونانی که معانی آن ها «دور» و «دیدن» است ترکیب شده است. در فارسی ما آن را «دوربین» میگوییم و در عربی که این گونه ترکیبها مطابق طبیعت زبان نیست آن را«نظاره» می خوانند.برای کس که به زبان یونانی و لاتین آشنایی نداشته باشد، کلمه تلسکوپ در هنگام شنیدن یا خواندن، هیچگونه معنایی را به ذهن او منتقل نمیکند، هر چند که نوشتن و خواندن آن اشکالی نداشته باشد.
در عربی «نظاره» یعنی بسیار نظرکننده، و این کلمه هم کاملاً با معنی اسباب ارتباطی ندارد.پس روی همرفته در صورتی که دشواری خط فارسی از میان برداشته شود، قوه انتقال معنی چه در هنگام شنیدن و چه در هنگام خواندن، از زبان هایی که گفته شد بیشتر خواهد بود.
در اینجا ملاحظه میشود که خط چینی با همه اشکالات طاقتفرسایش، مثل یک نقشی، ممکن است معانی را بهتر بیان کند و با سرعتی بیشتر به ذهن انتقال دهد، و اگر خط چینی چنین امتیازی را نداشت محال بود که چینیان از زمان بسیار قدیم در رشتههای مختلف تمدن این همه پیشرفت کرده باشند.
مهمترین نقص این خط این است که نامها و کلمات خارجی را نمیشود به خط نقشی چینی نقل کرد و در این صورت ملاحظه میشود که مثلاً تحصیل جغرافی جهان، برای یک دانشجوی چینی چه اشکالی خواهد داشت.
توجه به زیبایی نوشتار و آراستگی حروف، در فرهنگهای مختلف به شکلگیری هنرهای گوناگون خوشنویسی انجامیده است؛ هنری که در سنتهای نوشتاری ایران نیز جایگاه ویژهای دارد.
پاورقیها:
1) از خوانندگان گرامی خواهش میکنیم که اگر آثاری از این خطهای نقشی که بیسوادان برای خود قرارداد کردهاند، به نظرشان رسیده باشد به نشانی همین مجله برای ما بفرستند.
2) David Dringer, The Alphabet, 1949
Isaac Tayler, The Alphabet, 1883
Iames G. Fevrier, Histoire de I Ecriture, 1959
3) دریاچههای خشک و جنگلهای خشکشده و آثار باستانی آبادانی در ایران بزرگ، نشان میدهد که تقریباً از چهارده پانزده قرن به این طرف، هوای این سرزمینها رو به خشکی گذاشته و با بر آمدن زمینها، آبها از سطح زمین دور شده است. نظیر این پیشامد را در قسمتی از امریکای جنوبی در این سالهای اخیر ملاحظه میکنیم.
4) K iuen
5) تمام دانشمندانی که راجع به خط چینی تحقیقاتی کردهاند تعجب نمودهاند که چگونه مردمی که توانستهاند یک دستگاه نقش شگرفی را برای نگارش ایجاد کنند، نتوانستهاند به اصول خط سیلابی یا حرفی پی ببرند.
به نظر ما جای تعجب نیست، زیرا که پی بردن به خطوط سیلابی یا خطوط الفبایی زمینههایی لازم داشته که در زبان و فرهنگ چینی و همچنین زبان هایی که دستگاه صوتی آن ها ناقص است و انگیزههای مذهبی برای تلفظ صحیح نداشتهاند نبوده است. چینیان از زمآن های بسیار قدیم با اقوام آریایی که دارای خطوط حرفی بودهاند از طرف جنوب و مغرب و شمال غربی تماس و مراوده داشتهاند، مخصوصاً بعد از انتشار مذهب بودایی در آنجا. پس هیچ علتی برای حفظ و ادامه این سبک نگارش نقشی در آنجا نمیشود تصور کرد مگر زبان چینی، که برای خطوط حرفی آمادگی ندارد.
6) وقتی که مراحل سخن گویی را در نظر بگیریم میتوانیم یقین داشته باشیم که زبانی مثلاً مانند زبان فارسی، محال است که یک مرتبه بدین صورت کنونی در آمده باشد. ظاهراً بایستی این زبان هم در ابتدا از کلمات کوتاه درست شده باشد و بعد در مرحله دوم، این کلمات ساده و معنیدار بههم بچسبد و معانی تازهتری را بیان کند و بعد به صورت یک زبان دقیق گرامری مشکل در آید و سپس دست از اشکالات بیهوده بردارد و به صورت ساده کنونی تحول پیدا کند.
پس در این صورت میتوان سه یا چهار مرحله برای تحول زبان از حالت سادگی به حالت زبانی که بتواند هر معنای دقیق را با الفاظ و قواعد مخصوصی بیان کند در نظر گرفت.
خوشبختانه دو یا سه مرحله از تحول زبان فارسی به صورت کنونی، اسنادش در دست است.
7) در زبان اوستا و فارسی قدیم و چندین زبان آریایی دیگر، اسمها صرف میشدند، یعنی در حدود هشت حالت و یا محل اعراب داشتند و برای هر حالتی در دنبال اسم علامتی میگذاشتند.
در زبان فارسی کنونی، یک حالت، علامت ندارد و سه حالت، علامتش در دنباله نام است، و حالتهای دیگر را با گذاشتن حروفی از قبیل: از، با، در، … در جلوی نام نشان میدهند.
8) در زبان های دیگر هم، نظیر این دیده میشود، مثلاً از قراری که مشهور است کلمه «عین» در عربی دارای هفتاد معنی مختلف است که اختلاف آن ها از معنای جمله دریافت میشود، و همچنین کلمه Piece در زبان فرانسه، و کلمه «شیر» در فارسی کنونی.
9) کلماتی که شبیه به هم تلفظ میشوند ولی معانی مختلف دارند، غالباً در کتابت، با املای مختلف نوشته میشوند تا معانی آن ها از هم تشخیص داده شود. مثلاً در زبان کنونی فارسی، مینویسیم: صد، سد، صده، سده، بهر، بحر.
نراقی، حسن.
"آثار نبوغ و هنرایران، درقلب کشورهای مترقی جهان". دوره 3، ش 32 و 33-34 (خرداد و تیر و مرداد 44).
ش 38 (آذر44): 31-36، تصویر: معرفی مختصری درباره کتاب های خطی و مصور مکتب نقاشی مغول تا آثار هنری آقارضا عباسی کاشانی ازجمله سه جلدکتاب منافعالحیوان بختیشوع، نسخه نفیسی از ریجالغ بیکی، یک جلد قرآن به خط ابراهیم سلطان ابن شاهرخبنامیرتیمور، ... و سخنی چنددرباره شخصیت آقارضا عباسی کاشانی.