کتاب تاریخ مختصر موسیقی آکسفورد (انتشارات ماهور )

کتاب تاریخ مختصر موسیقی آکسفورد اثر جرالد اِیبرَهَم

نوشتن تاریخ موسیقی همواره با دو خطر بزرگ روبه‌رو بوده است: از یک سو جزئیات فنی چنان ابعاد پیدا می‌کنند که خوانندهٔ عمومی خسته و دل‌زده می‌شود، و از سوی دیگر طیف گستردهٔ زمانی و مکانی چنان فشرده‌سازی می‌گردد که بسیاری از مکاتب و آهنگسازان مهم نادیده گرفته می‌شوند.

کتاب «تاریخ مختصر موسیقی آکسفورد» نوشتهٔ مستشرق برجستهٔ انگلیسی، جرالد اِیبرَهَم (۱۹۰۴–۱۹۸۸)، یکی از نادر آثاری است که از این هر دو دام به سلامت عبور کرده است. مختصر در عنوان این کتاب به معنای سطحی یا خلاصه‌وار نیست، بلکه به معنای چکیدهٔ فشرده و پرمعنا از هزاران صفحه منبع اصلی و موسیقی‌های ضبط‌شدهٔ متعلق به نه قرن (از سده‌های میانه تا میانهٔ سدهٔ بیستم) است.

آنچه اثر اِیبرَهَم را از سایر تاریخ‌های عمومی موسیقی (مانند تاریخ گراوت یا تاریخ تارنکین) متمایز می‌کند، نگاه جامع به موسیقی اروپایی و غیراروپایی و نیز ارتباط مستمر موسیقی با بستر اجتماعی، مذهبی و سیاسی هر دوره است. ایشان در فصول اولیه، ریشه‌های موسیقی را در یونان باستان و سرودهای گریگوری جست‌وجو می‌کند، سپس با شرح تحول نت‌نویسی، پیدایش پلی‌فونی در مدرسهٔ نوتردام، و اوج‌گیری مدرسهٔ ونیز در دورهٔ رنسانس، خواننده را قدم‌به‌قدم تا سمفونی‌های بتهوون و مالر و اپراهای وردی و واگنر پیش می‌برد.

سبک نگارش اِیبرَهَم روایی و داستان‌گونه است اما هیچ‌گاه به تحلیل ساده‌انگارانه از فرم‌های پیچیده (مانند فوگ، سونات، روندو) تن نمی‌دهد. اما آنچه این نسخهٔ فارسی را به گنجینه‌ای مضاعف بدل ساخته، ترجمهٔ دکتر ناتالی چوبینه است. ایشان که از برجسته‌ترین پژوهشگران موسیقی در ایران هستند، با واژه‌گزینی دقیق برای اصطلاحاتی چون کانترپوان، مد، تمپو، هارمونی تونال و همچنین ارائهٔ پانوشت‌های تطبیقی با موسیقی ایرانی، کار ترجمه را از یک انتقال سادهٔ زبانی به یک بازآفرینی علمی ارتقا داده‌اند.

به‌جرئت می‌توان گفت ناتالی چوبینه با این ترجمه، راهگشای نسل‌ها دانشجوی و پژوهشگر موسیقی در ایران بوده است، زیرا پیش از این کتاب، منبع مدونی به زبان فارسی برای درس تاریخ موسیقی غرب در دورهٔ کارشناسی و کارشناسی ارشد وجود نداشت. کتاب با ۹۲۴ صفحه در قطع وزیری و روی کاغذ تحریر، قطعی جمع‌وجور و در عین حال سنگین (به دلیل تعداد صفحات زیاد) دارد.

جلد سخت (گالینگور) این اثر، هم نشان از اعتبار و ماندگاری محتوای آن دارد و هم در برابر استفادهٔ مکرر مرجعی پابرجا خواهد بود. نوبت چاپ دوم توسط موسسهٔ فرهنگی-هنری ماهور در حالی منتشر شده که چاپ نخست مدتها در بازار نایاب بود. این تجدید چاپ نشان‌دهندهٔ نیاز همیشگی جامعهٔ آکادمیک و غیرآکادمیک موسیقی ایران به چنین اثری است.

ساختار کتاب به چهار بخش اصلی تقسیم می‌شود:

۱) موسیقی تا پیش از باروک

۲) دورهٔ باروک

۳) دورهٔ کلاسیک و رمانتیک

۴) موسیقی سدهٔ بیستم (تا حوالی ۱۹۶۰).

در انتهای هر فصل، فهرست شنیداری پیشنهادی با ذکر اثر و آهنگساز (و نه صرفاً شماره اپوس) قرار دارد که برای مدرسان و دانشجویان بسیار کاربردی است. همچنین فهرست اعلام (نزدیک به ۵۰ صفحه) هر نامی را به راحتی قابل ردیابی می‌کند. نکتهٔ درخور توجه اینکه جرالد اِیبرَهَم یک موسیقی‌شناس خودآموخته بود (تحصیلات دانشگاهی‌اش در رشتهٔ مهندسی بود) اما چنان تسلطی بر منابع دست اول و نسخه‌های خطی پیدا کرد که دانشگاه آکسفورد به او مدرک افتخاری دکترا اعطا نمود.

این ویژگی در کتاب منعکس است: عدم جانبداری تعصب‌آمیز از یک مکتب یا آهنگساز خاص، و ارجاعات دقیق به منابع اولیه. برای دانشجوی ایرانی که قصد دارد تاریخ مختصر موسیقی غرب را یک‌باره و اصولی فرا گیرد، هیچ جایگزینی بهتر از این کتاب وجود ندارد. مترجم، ناتالی چوبینه، در مقدمهٔ خود بر این چاپ اشاره می‌کند که «امید است این تاریخ مختصر، هرچند از نظر زمانی به شصت سال پیش تعلق دارد، اما به دلیل روش شفاف و روایت منسجم، همچنان تازه و کارآمد باشد.»

با مطالعهٔ این کتاب، درخواهید یافت که موسیقی نه صرفاً هنر صداها، که آینهٔ تمام‌نمای تکامل اندیشهٔ بشری از کلیساهای قرون وسطی تا سالن‌های کنسرت مدرن است.