کتاب تاریخ موسیقی غرب (انتشارات ماهور )

کتاب تاریخ موسیقی غرب هیو اِم. میلر، دِیل کاکرِل

دانستن تاریخ موسیقی غرب برای هر موسیقی‌دانی، اعم از نوازنده، آهنگساز، پژوهشگر یا معلم، نه یک فضل اضافی، که ضرورتی انکارناپذیر است. زیرا بسیاری از مفاهیم پایه‌ای موسیقی امروز جهان از فرم سونات و سمفونی گرفته تا اپرا و موسیقی فیلم ریشه در تحولات تاریخی غرب دارد. با این حال، بسیاری از دانشجویان و علاقه‌مندان ایرانی از مطالعهٔ تاریخ موسیقی غرب گریزانند، چراکه اغلب منابع موجود یا حجمی طاقت‌فرسا دارند (بیش از هزار صفحه) یا زبانی خشک و صرفاً فهرست‌وار از آهنگسازان و آثار ارائه می‌دهند.

کتاب پیشِ رو، «تاریخ موسیقی غرب» تألیف هیو اِم. میلر و دِیل کاکرِل، راهی میانه و هوشمندانه برگزیده است: فشرده (۳۰۰ صفحه)، اما عمیق و روایی. میلر و کاکرِل هر دو از استادان برجستهٔ موسیقی‌شناسی در دانشگاههای آمریکا هستند و این کتاب حاصل سال‌ها تدریس آن‌ها به دانشجویان مقطع کارشناسی است. آنچه این اثر را از دیگر تاریخ‌های عمومی موسیقی (مانند تاریخ آکسفورد یا تاریخ گراوت) جدا می‌کند، رویکرد موضوعی زمانی دوگانه و تأکید بر زمینهٔ اجتماعی سیاسی هر دوره است.

نویسندگان معتقدند شنیدن موسیقی بدون درک اتفاقاتی که پشت صحنهٔ تاریخ می‌گذرد، ناقص است. بنابراین در هر فصل، پیش از ورود به تحلیل فرم و سبک، بخشی به بستر تاریخی (جنگ‌های مذهبی، انقلاب صنعتی، جنگ‌های جهانی، جنبش‌های فمینیستی و سیاهان) اختصاص می‌یابد و نشان می‌دهد که چگونه بتهوون بدون انقلاب فرانسه و واگنر بدون ملی‌گرایی آلمانی قابل درک نیستند. کتاب با ۳۰۰ صفحه در قطع وزیری و روی کاغذ تحریر منتشر شده است. جلد شومیز و حجم نسبتاً کم آن، این اثر را به گزینه‌ای ایده‌آل برای دانشجویان کارشناسی و هنرجویان دوره‌های تئوری موسیقی بدل ساخته است که فرصت خواندن دوره‌های چندجلدی را ندارند.

نوبت چاپ اول توسط موسسهٔ فرهنگی-هنری ماهور، گامی تازه در غنابخشی به منابع درسی به زبان فارسی است. تمام متن به زبان فارسی روان و با دقتی مثال‌زدنی توسط پیام روشن (از مترجمان باسابقه و شناخته‌شدهٔ متون موسیقی) برگردانده شده است. نقش مترجم، پیام روشن، در این کتاب نقشی فراتر از ترجمهٔ واژه‌هاست. ایشان با توجه به ناآشنایی نسبی خوانندهٔ ایرانی با بستر مسیحی و اروپای غربی، پانوشت‌های توضیحی بسیاری به متن افزوده (مثلاً توضیح دربارهٔ نظام کلیسایی، فرقه‌های پروتستان و کاتولیک، یا سبک‌های معماری رومانسک و گوتیک). همچنین برای اصطلاحات تخصصی موسیقی (مانند «کانن»، «فوگ»، «کادانس»، «مد»، «کروماتیسم»، «اتونالیتی») معادل‌های دقیق و پانوشت تطبیقی با موسیقی ایرانی ارائه شده که برای دانشجوی ایرانی بسیار ارزشمند است. ساختار کتاب به ۴ بخش اصلی و ۱۴ فصل تقسیم می‌شود:

بخش اول: از یونان باستان تا رنسانس (تک‌صدایی گریگوری، چندصدایی اولیه، مکتب نُتردام، آرس نووا، دی ماشینو، دوفه، پالسترینا و مکتب ونیز).

بخش دوم: دورهٔ باروک (مونته‌وردی و تولد اپرا، کورلی و تریو سونات، ویوالدی، باخ، هندل).

بخش سوم: دورهٔ کلاسیک (سبک گالانت، سونات فرم، هایدن، موتسارت، بتهوون).

بخش چهارم: رمانتیک تا امروز (شوبرت، شومان، شوپن، برلیوز، لیست، واگنر، برامس، مکاتب ملی (چایکوفسکی، اسکاندیناوی، اسپانیا)، امپرسیونیسم (دبوسی، راول)، استراوینسکی، شوئنبرگ و مکتب دوم وین، و شواری از آهنگسازان پس از ۱۹۵۰ مانند کیج، بولیِز، اشتوکهاوزن، گِلَسان و ریچ).

در انتهای کتاب، دو نمایهٔ جامع (نمایهٔ اعلام و نمایهٔ آثار) و یک راهنمای شنیداری پیشنهادی با ۱۰۰ قطعهٔ کلیدی (از گریگوری تا ریچ) قرار دارد که همگی با کوئیک‌ریسپانس (کیوآر کد) به فایل‌های صوتی رایگان در آرشیوهای معتبر متصل شده‌اند. نکتهٔ قابل توجه، توجه نویسندگان به موسیقی زنان و اقلیت‌هاست. در این کتاب، برخلاف بسیاری از تاریخ‌های قدیمی، به آهنگسازان زن (مانند هیلدگارد فون بینگن، فانی مندلسون، کلارا شومان، لیلی بولانژه) و موسیقیدانان سیاه‌پوست (مانند تروف نویر، ویلیام گرانت استیل) در کنار بزرگان سنتی پرداخته شده است. همچنین فصلی مجزا به موسیقی جاز و تأثیر آن بر موسیقی جدی اختصاص دارد.

«تاریخ موسیقی غرب» دعوتی است به سفری ۱۵۰۰ ساله در میان نُت‌ها و رویدادها. خواندن این کتاب، به هیچ‌رو به معنای به‌خاطرسپاری فهرست بلندی از نام‌ها و تاریخ‌ها نیست؛ هدف درک منطق درونی تحول موسیقی است: چرا پس از پیچیدگی‌های پلی‌فونیک باروک، ناگهان سادگی و شفافیت هوموفونیک دورهٔ کلاسیک ظهور کرد؟ چرا بتهوون از سمفونی سوم به بعد «ناشنوا» بود اما درخشان‌ترین آثار خود را خلق کرد؟ این کتاب پاسخی مختصر اما قانع‌کننده به این پرسش‌ها می‌دهد. باشد که خواندن آن، کلیدی باشد برای شنیدن دوبارهٔ موسیقی غرب با گوشی تازه و فهمی عمیق‌تر.