کتاب موسیقی ملی ایران و ترانه‌های ملی ایران گلچینی از ترانه‌ها و گوشه‌های دستگاهی ( انتشارات پارت )

کتاب موسیقی ملی ایران و ترانه‌های ملی ایران اثر عطاء اله خرم

کتاب پیشِ رو، «موسیقی ملی ایران و ترانه‌های ملی ایران»، حاصل یکی از مهم‌ترین این تلاش‌هاست: گلچینی از ترانه‌های فولکلوریک و گوشه‌های ردیف دستگاهی که خرم طی دهه‌ها فعالیت هنری از دل فرهنگ شفاهی ایران بیرون کشیده و با نت‌نویسی دقیق به آیندگان سپرده است. آنچه این کتاب را از سایر مجموعه‌های نت تصنیف‌های قدیمی متمایز می‌کند، دوگانگی ارزشمند آن است. کتاب دو بال دارد: بال نخست شامل ۴۰ ترانه‌ی ملی و محلی از نقاط مختلف ایران (از «لرزونک» بوشهری و «الهه ناز» کردی تا «متلی» مازندرانی و «چوپی» آذربایجانی) با تنظیم ساده‌ی پیانو و ویولن. بال دوم شامل گوشه‌های برگزیده‌ی ردیف میرزاعبدالله در دستگاه‌های شور، ماهور، همایون، چهارگاه و سه‌گاه، با نت‌نویسی خطی و علامت‌های تحریر و مضراب.

تمام نوشته‌ها، شعرها و نت‌ها به زبان فارسی و با خطی خوش و خوانا (با حروف‌نگاری سنتی) چاپ شده است. ساختار کتاب: بخش اول – ترانه‌های ملی (۸۰ صفحه) شامل نت و شعر کامل ۴۰ قطعه است که بر اساس منطقه دسته‌بندی شده‌اند: ترانه‌های آذربایجان، کردستان، خراسان، مازندران، گیلان، بلوچستان، بوشهر و فارس. خرم برای هر ترانه، توضیح کوتاهی درباره‌ی منطقه، رسم و رسوم همراه و نام ضبط‌کننده‌ی اصلی (بسیاری از آن‌ها را شخصاً از خوانندگان محلی ضبط کرده) نوشته است.

اهمیت تاریخی این کتاب را نمی‌توان دست‌کم گرفت. نخستین بار در سال ۱۳۴۵ منتشر شد، درست در آستانه‌ی تحولات اجتماعی و فرهنگی دهه‌های بعد. در دوره‌ای که بسیاری از ترانه‌های محلی تنها در حافظه‌ی پیرمردان و پیرزنان روستاها زنده بودند، خرم با سفرهای میدانی و ضبط صدا (با دستگاه نوار کاست آن دوره) آن‌ها را از فراموشی نجات داد. خودش در مقدمه‌ی چاپ اول نوشته: «این ترانه‌ها را از زبان مادران و مادر بزرگ‌هایی شنیدم که امروز دیگر در قید حیات نیستند.

اگر این کتاب را نمی‌نوشتم، نسل آینده هرگز نمی‌دانست که در این سرزمین چه آواهای شگفت‌انگیزی جاری بوده است.» عطاءالله خرم در این کتاب، برخلاف بسیاری از آهنگسازان هم‌عصر خود، هیچ‌گونه دخل و تصرف هنری در ملودی‌های محلی انجام نداده است. آن‌ها را دست‌نخورده و خام، درست همان گونه که در روستاها خوانده می‌شد، به نت تبدیل کرده. این اصالت میدانی کتاب را به منبعی دست اول برای پژوهشگران اتنوموزیکولوژی تبدیل کرده است.

در مقابل، بخش گوشه‌های ردیف نیز فاقد هرگونه ساده‌سازی یا تحریف آموزشی است و دقیقاً مطابق اجرای استادان کهن نوشته شده. به همین دلیل، این کتاب برای نوازندگان حرفه‌ای و دانشجویان موسیقی نیز کاربردی است. «موسیقی ملی ایران و ترانه‌های ملی ایران» تنها یک کتاب نت نیست؛ پژواک صدای ایران قدیم است. هر بار که این صفحات را می‌گشایید، انگار پرده‌ای از زمان کنار می‌رود و صدای نی‌انبان‌های کردستان، دایره‌های هرمزگان و سه‌تارهای تهران قدیم در گوشتان می‌پیچد.

باشد که این میراث گران سنگ همچنان در چاپ‌های چهاردهم، پانزدهم و بعد از آن زنده بماند و نسل‌های آینده را با گنجینه‌های شنیداری این سرزمین آشنا کند .