کتاب دستگاه در موسیقی ایرانی هرمز فرهت (انتشارات پارت )

کتاب دستگاه در موسیقی ایرانی اثر هرمز فرهت

کتاب پیشِ رو، «دستگاه در موسیقی ایرانی» نوشتهٔ پروفسور هرمز فرهت (آهنگساز، موسیقی‌شناس و نظریه‌پرداز برجستهٔ ایرانی-آمریکایی، متولد ۱۳۰۷ در تهران و استاد بازنشستهٔ دانشگاه دوبلین)، یکی از عمیق‌ترین و سیستماتیک‌ترین تحلیل‌هایی است که تاکنون دربارهٔ مفهوم «دستگاه» ارائه شده است. فرهت که خود از شاگردان برجستهٔ ابوالحسن صبا و دانش‌آموختهٔ موسیقی غربی در انگلستان و آمریکا است، با نگاهی دووجهی هم مسلط به موسیقی ایرانی و هم مجهز به روش‌شناسی مدرن موسیقی‌شناسی به سراغ این مسئله رفته است.

آنچه این کتاب را از سایر آثار نظری (مانند «ردیف تحلیلی» مشکاتیان، «مبانی نظری» جمعی از مؤلفان، یا «ساختار دستگاه» داریوش طلایی) متمایز می‌کند، رویکرد ساختارگرایانه و تحلیلی فرهت است. او «دستگاه» را در چهار سطح تعریف می‌کند:

۱) دستگاه به عنوان یک مجموعهٔ ملودیک از گوشه‌ها (که در ردیف‌های مختلف ثبت شده).

۲) دستگاه به عنوان یک مقیاس (با تعیین دقیق فواصل بر حسب سنت و ارائهٔ نمودارهای ریاضی).

۳) دستگاه به عنوان یک فرایند در زمانی (چگونگی حرکت از درآمد به اوج و فرود به ایست).

۴) دستگاه به عنوان یک مفهوم زیبایی‌شناختی (حال و هوای عاطفی منحصربه‌فرد هر دستگاه).

فرهت برای هر دستگاه از هفت دستگاه اصلی (شور، ماهور، همایون، چهارگاه، سه‌گاه، راست‌پنجگاه، نوا) و آوازهای پنج‌گانه (ابوعطا، دشتی، بیات ترک، اصفهان، بیات کرد) جداگانه فصلی باز کرده و هر کدام را در هر چهار سطح تحلیل کرده است. کتاب با ۴۴۰ صفحه در قطع وزیری و روی کاغذ بالکی (کاغذی کرم‌رنگ و ضخیم‌تر از تحریر با بافت خاص که برای کتاب‌های مرجع و ماندگار استفاده می‌شود) منتشر شده است.

این انتخاب کاغذ نشان از ارزش والا و مقاومت فیزیکی کتاب برای سال‌ها استفادهٔ مکرر دارد. جلد شومیز نیز به دلیل حجم مناسب، کتاب را قابل حمل می‌کند. نوبت چاپ هفتم توسط انتشارات پارت یک رکورد قابل توجه است به ویژه برای یک کتاب نظری دشوار و نشان از نیاز همیشگی جامعهٔ موسیقی ایران به تحلیل‌های عمیق و علمی دربارهٔ مبانی موسیقی خود دارد. تمام متن به زبان فارسی و با ترجمه‌ای دقیق و روان توسط دکتر مهدی پورمحمد (موسیقی‌شناس و مدرس دانشگاه) برگردانده شده است. نقش مترجم، دکتر مهدی پورمحمد، در این کتاب فراتر از ترجمهٔ واژه‌هاست.

فرهت کتاب اصلی را به زبان انگلیسی (برای مخاطب بین‌المللی) نوشته و بسیاری از اصطلاحات فارسی (مانند «درآمد»، «گردش»، «فرود»، «ایست») را به انگلیسی ترجمه کرده بود. پورمحمد در ترجمه، ضمن بازگرداندن آن‌ها به اصل فارسی، در پانوشت‌های مفصلی معادل‌های انگلیسی را نیز حفظ کرده تا پژوهشگری که می‌خواهد با متن اصلی مقایسه کند، دچار سردرگمی نشود. همچنین ایشان مثال‌های نُتی ضمیمه‌ای (شامل ۱۵۰ گوشه از ردیف میرزاعبدالله به روایت نورعلی برومند) را به کتاب افزوده است که در نسخهٔ انگلیسی وجود ندارد و به فهم دستگاه‌ها کمک شایانی می‌کند.

در انتهای کتاب، واژه‌نامهٔ چهارزبانه (فارسی، انگلیسی، فرانسوی، آلمانی)، کتاب‌شناسی تحلیلی (شامل ۳۰۰ منبع)، و یک دیسکوگرافی (فهرست ۱۰۰ قطعهٔ ضبط‌شده برای شناخت بهتر دستگاه‌ها، از جمله صفحات قدیم تا آلبوم‌های معاصر) قرار دارد. اهمیت کتاب هرمز فرهت فقط به جامعهٔ موسیقی ایران محدود نمی‌شود. این کتاب برای نخستین بار مفهوم «دستگاه» را با زبانی قابل فهم برای موسیقی‌شناسان غربی توضیح داد و به عنوان یک منبع کلیدی در بسیاری از دانشگاه‌های اروپا و آمریکا تدریس می‌شود. خود فرهت در مقدمه می‌نویسد: «هدف من این نبود که دستگاه را به یک سیستم غربی (مثل مقیاس ماژور-مینور) تقلیل دهم، بلکه می‌خواستم نشان دهم دستگاه منطق درونیِ خاص خود را دارد؛ منطقی که هم‌زمان ریاضی، روان‌شناختی و زیبایی‌شناختی است.»

«دستگاه در موسیقی ایرانی» کتابی نیست که یک‌بار خوانده شود و کنار گذاشته شود. این اثر منبعی است برای بارها مراجعه، حاشیه‌نویسی و تأمل. چه یک پژوهشگر حرفه‌ای باشید، چه دانشجوی موسیقی، چه مدرس ردیف، چه آهنگسازی که می‌خواهد اثری اصیل با زبان دستگاه بیافریند این کتاب یکی از مهم‌ترین همراهان فکری شما خواهد بود.

باشد که درک شما از دستگاه، پس از خواندن این کتاب، از سطح «نام‌شناسی گوشه‌ها» به سطح درک نظام‌مند و ساختاری ارتقا یابد.