کتاب درک مفاهیم موسیقی؛ تئوری ؛ شنیداری (انتشارات پارت)

کتاب درک مفاهیم موسیقی (تئوری – شنیداری) اثر حمیدرضا هاشمی اسگوئی

یکی از کهن‌ترین و دیرپاترین چالش‌های آموزش موسیقی، جدایی میان دانش نظری و ادراک شنیداری است. بسیاری از هنرجویان می‌توانند نت‌ها را روی کاغذ بخوانند و گام‌ها را بنویسند، اما هنگام شنیدن یک قطعه، در تشخیص فواصل، آکوردها، ریتم و فرم درمانده می‌شوند. از سوی دیگر، برخی نوازندگان «خوش‌گوش» به خوبی از روی صدا تقلید می‌کنند اما در نت‌خوانی و درک ساختار تحلیلی ضعیف‌اند.

کتاب پیشِ رو، «درک مفاهیم موسیقی (تئوری – شنیداری)» تألیف حمیدرضا هاشمی اسگوئی (موسیقی‌شناس، مدرس دانشگاه و نوازنده)، پاسخی مستقیم به این چالش دیرینه است. هاشمی اسگوئی با نزدیک به دو دهه تجربهٔ تدریس سلفژ، تئوری موسیقی و هارمونی در دانشگاه‌های هنر تهران، این کتاب را به عنوان یک پل یکپارچه میان «نظریه» و «شنیدن» طراحی کرده است.

آنچه این کتاب را از سایر منابع تئوری (مانند تئوری موسیقی پورتراب یا اصول تئوری و هارمونی هانسون) متمایز می‌کند، ساختار توأم و همزمان هر درس است. در این کتاب، خواننده هیچ مفهومی را صرفاً روی کاغذ یاد نمی‌گیرد. هر درس دارای سه بخش ثابت است:

۱) توضیح نظری (با زبانی ساده و به دور از فرمول‌بازی‌های خشک).

۲) تمرین کتبی (برای تثبیت مفاهیم روی کاغذ).

۳) تمرین شنیداری (سمعی) (همراه با فایل‌های صوتی که از طریق کیوآر کد در دسترس است).

برای مثال، وقتی «فاصلهٔ پنجم درست» تدریس می‌شود، هنرجو ابتدا تعریف آن را می‌خواند، سپس چند نت می‌نویسد، و بلافاصله به ۱۰ قطعهٔ ضبط‌شده از فواصل پنجم گوش می‌دهد و آن‌ها را در بافت موسیقایی تشخیص می‌دهد. این روش چندحسی (بصری-شنیداری-حرکتی) باعث می‌شود مفاهیم برای همیشه در ذهن و گوش هنرجو نهادینه شوند. کتاب با ۳۶۴ صفحه در قطع وزیری و روی کاغذ بالکی (کاغذی کرم‌رنگ و ضخیم‌تر با بافت خاص که خستگی چشم را در مطالعهٔ طولانی کاهش می‌دهد) منتشر شده است.

جلد شومیز و حجم مناسب آن برای استفادهٔ دانشجویی و کلاسی ایده‌آل است. نوبت چاپ اول توسط انتشارات پارت نشان از تازگی و نوآوری این اثر دارد. تمام نوشته‌ها و اصطلاحات به زبان فارسی روان و با پرهیز از واژگان غریب نگاشته شده و برای اصطلاحات لاتین (مانند Allegro, Andante) از معادل‌های فارسی ساده استفاده شده است. ساختار کتاب به ۴ بخش و ۲۲ فصل تقسیم می‌شود:

در انتهای کتاب، یک بازویٔهٔ شنیداری جامع شامل ۴۰۰ تمرین سمعی (با دسته‌بندی بر اساس سطح دشواری) و واژه‌نامهٔ تصویری-شنیداری (هر اصطلاح با یک اسکن کیوآر کد به یک کلیپ ۱۰ ثانیه‌ای صوتی متصل شده) قرار دارد. همچنین دو آزمون جامع (میان‌ترم و پایان‌ترم) با کلید پاسخ برای استفادهٔ اساتید و دانشجویان خودخوان طراحی شده است. یکی از ویژگی‌های برجستهٔ این کتاب، توجه به موسیقی ایرانی و نواحی در کنار موسیقی کلاسیک غربی است.

در بسیاری از کتاب‌های تئوری ترجمه‌شده، مثال‌ها صرفاً از رپرتوار غربی (بتهوون، موتسارت، باخ) انتخاب می‌شود. اما هاشمی اسگوئی با آگاهی از نیاز دانشجویان ایرانی، در هر فصل مثال‌هایی از ردیف دستگاهی (برای نمایش فواصل و مدها)، موسیقی نواحی (برای نمایش ریتم‌های نامنظم) و آهنگ‌های پاپ ایرانی (برای نمایش کادانس و پیشرفت آکوردها) آورده است. برای مثال، در فصل ریتم‌های نامنظم، قطعاتی از موسیقی کردی (ساز دهل و سرنا) و موسیقی بندری (دف و نی‌انبان) تحلیل شده است.

حمیدرضا هاشمی اسگوئی در مقدمه می‌نویسد: «این کتاب حاصل یک دهه تدریس و آزمون‌وخطا در کلاس‌های دانشگاهی است. بارها دیده‌ام دانشجویی که در تئوری نمرهٔ عالی می‌آورد، در تشخیص ساده‌ترین فاصله هنگام شنیدن شکست می‌خورد. این شکاف را تنها می‌توان با پیوند روزانهٔ چشم و گوش پر کرد. به همین دلیل، در این کتاب هیچ تمرین کتبی بدون همراهی صوتی وجود ندارد و بالعکس.» این رویکرد جامع‌نگر کتاب را به منبعی ایده‌آل برای کلاس‌های سلفژ و تئوری موسیقی در هنرستان‌ها، دانشگاه‌ها و آموزشگاه‌های آزاد تبدیل کرده است.