کتاب نقش نهان: معرفی و شناسایی نقش مایه های انسانی و جانوری در کاشی کاری های حرم مطهر رضوی (از عهد صفویه تا دوران معاصر) (نشر آستان قدس رضوی)

کتاب نقش نهان اثر حسین کمندلو

در گوشه‌گوشه‌ی حرم مطهر رضوی، در میان انبوه زائران و نجوای دعا، جهانی خاموش اما گویا وجود دارد؛ جهانی از نقش و رنگ که بر روی هزاران کاشی نقش بسته و قرن‌هاست که در سکوت، روایتگر باورها، آرمان‌ها و هویت فرهنگی این سرزمین است. کتاب «نقش نهان»، با نگاهی دقیق و موشکافانه، پرده از رازهای این جهان برداشته و ما را به سفری شگفت‌انگیز در میان نقش‌مایه‌های انسانی و جانوری کاشی‌کاری‌های حرم مطهر رضوی، از عهد صفویه تا دوران معاصر، دعوت می‌کند.

این اثر، که به قلم حسین کمندلو و با نظارت محتوایی علی‌اصغر ناصری‌مهر فراهم آمده، نه یک کتاب معماری یا هنری صرف، که مرزگشایی در حوزه‌ی نمادشناسی و تاریخ هنر اسلامی به شمار می‌رود. آنچه این کتاب را از دیگر آثار مشابه متمایز می‌کند، رویکرد بین‌رشته‌ای و نگاه نوآورانه‌ی مؤلف به کاشی‌کاری‌های یک مکان مقدس است. کمندلو با تکیه بر دانش نسخ‌پژوهی، تاریخ هنر و انسان‌شناسی، نشان می‌دهد که هر نقش، هر طرح و هر تصویر بر روی کاشی‌ها، حکایتی نهفته دارد که فراتر از زیبایی بصری، به لایه‌های عمیق‌تر باورهای دینی، عرفانی و حتی سیاسی هر دوره راه می‌برد.

او با کالبدشکافی این نقش‌مایه‌ها، از اسطوره‌های کهن گرفته تا نمادهای اسلامی و تأثیرپذیری از هنر شرق و غرب، تصویری جامع از تطور تفکر و ذوق ایرانی-اسلامی در طی قرون ترسیم می‌کند. کتاب در قطع رحلی و با کاغذ گلاسه به چاپ رسیده است تا کیفیت تصاویر کاشی‌کاری‌ها با بالاترین دقت ممکن به نمایش درآید. این ویژگی، مخاطب را قادر می‌سازد تا جزییات ظریف هر نقش را، از انحنای بال یک پرنده تا حالت چهره‌ی یک انسان، با چشمان خود ببیند و درک کند که چگونه هنرمندان کاشی‌کار، با ظرافتی مثال‌زدنی، توانسته‌اند مفاهیم عمیق عرفانی و دینی را در قالب تصاویر ملموس و دیدنی به تصویر بکشند.

از نقوش شیر و اژدها که نمادهای قدرت و محافظت هستند، تا تصاویر انسانی که هر یک داستانی از عشق، عرفان یا تاریخ را روایت می‌کنند، همگی در این اثر به دقت معرفی و شناسایی شده‌اند. یکی از مهم‌ترین دستاوردهای این کتاب، بازخوانی جایگاه نقش‌مایه‌های انسانی و جانوری در هنر اسلامی است. برخلاف تصور رایج که هنر اسلامی را صرفاً به نقوش هندسی و گیاهی محدود می‌کند، کمندلو با ارائه شواهد مستند از کاشی‌کاری‌های حرم مطهر، نشان می‌دهد که تصاویر موجودات زنده نیز با رعایت ظرافت‌های شرعی و نمادین، جایگاهی والا در تزیین مکان‌های مقدس داشته‌اند.

این یافته، دریچه‌ی تازه‌ای به روی پژوهشگران تاریخ هنر و مطالعات اسلامی می‌گشاید و ضرورت بازنگری در برخی کلیشه‌های رایج را یادآور می‌شود. «نقش نهان» که توسط موسسه آفرینش‌های هنری آستان قدس رضوی در چاپ نخست منتشر شده، افزون بر جنبه‌های پژوهشی، برای عموم زائران و دوستداران حضرت رضا (ع) نیز اثری جذاب و خواندنی است.

این کتاب، با زبانی روان و ساختاری منظم، به هر بیننده‌ای کمک می‌کند تا در بازدید از حرم مطهر، با چشمانی بازتر و نگاهی ژرف‌تر به کاشی‌های رنگارنگ بنگرد و از «نقش نهان» آن‌ها، معانی تازه‌ای را کشف کند.