کتاب رساله فی الموسیقی ابن منجم (نشر فرهنگستان هنر)

کتاب رساله فی الموسیقی ابن منجم به اهتمام سید محمدتقی حسینی

رساله‌ی فی الموسیقی، نوشته‌ی ابوعبدالله یحیی بن علی بن یحیی بن ابی‌منصور المنجم (متوفی ۹۱۲ میلادی)، یکی از کهن‌ترین و ارزشمندترین متون نظری در تاریخ موسیقی جهان اسلام است. این رساله که در اواخر سده‌ی سوم هجری و به درخواست خلیفه‌ی عباسی، المعتضد بالله، نگاشته شده، از معدود آثاری است که به‌خوبی نمایانگر پیوند میان فرهنگ ایرانی، اندیشه یونانی و تمدن اسلامی در عصر طلایی اسلام است.

ابن‌منجم، که از خاندان دانش‌پرور «بنو منجم» و از شاگردان اسحاق الموصلی، بزرگ‌ترین نظریه‌پرداز موسیقی در جهان اسلام، بود، در این رساله‌ی مختصر اما پرمایه، به تبیین نظام‌های نظریِ موسیقی، فواصل، دستگاه‌ها و ایقاعات (ضرب‌آهنگ‌ها) پرداخته است و با تکیه بر سنت‌های کهن موسیقی ایرانی و یونانی، اثری بی‌نظیر پدید آورده است. رساله‌ی فی الموسیقی، به‌رغم حجم اندک خود (۸۸ صفحه)، از چنان اهمیتی برخوردار است که بسیاری از پژوهشگران تاریخ موسیقی، آن را کهن‌ترین تک‌نوشتِ بازمانده درباره‌ی دستگاه موسیقایی کلاسیک عربی می‌دانند. این اثر، نه فقط از منظر موسیقی‌شناسی و نظریه‌ی موسیقی، بلکه از حیث تاریخ‌شناسی، نسخه‌شناسی و زبان‌شناسی نیز ارزشی والا دارد؛ چراکهمی‌تواند اطلاعات ارزشمندی درباره‌ی سبک و روش نظریه‌پردازی در قرون نخستین اسلامی، تأثیرپذیری از منابع یونانی و هویت موسیقاییِ ایرانیِ آن عصر، در اختیار پژوهشگران قرار دهد.

همچنین، اشارات و ارجاعات موجود در این رساله، که در آثار بعدی، از جمله کتاب الاغانی ابوالفرج اصفهانی، بدان استناد شده است، گویای جایگاه و اعتبار آن در میان متقدمان است. انتشار این اثر ارزشمند با تصحیح و اهتمام سید محمدتقی حسینی، توسط مؤسسه‌ی فرهنگستان هنر، گامی ارزشمند در راستای معرفی و دسترس‌پذیرسازیِ میراثِ مکتوبِ نظریه‌ی موسیقی در زبان فارسی به‌شمار می‌رود. «رساله فی الموسیقی» همچون دریچه‌ای به سوی جهانی از معرفت و زیبایی، مخاطب را با یکی از مهم‌ترین متون نظریِ موسیقی در تمدن اسلامی آشنا می‌سازد.