کتاب بررسی سیر تاریخی سفال زرین فام در جهان (نشر سروش)

کتاب بررسی سیر تاریخی سفال زرین فام در جهان اثر مهناز محمدزاده میانجی

در میان انبوه آثارِ شگرفِ هنر سفالگری در جهان اسلام، هیچ‌یک به اندازهٔ سفال زرین‌فام، با آن درخششِ افسون‌کننده و رازآلودش، ذهن و دلِ بیننده را به خود مشغول نمی‌سازد. سفالینه‌هایی که با نوری زرین و حالتی جادویی می‌درخشند و گویی از دنیایی دیگر، از فراسوی قرن‌ها، با ما سخن می‌گویند. این آثارِ نفیس، که تلفیقی‌اند از دانشِ شیمیِ دقیق، مهارتِ بی‌نظیرِ دست و ذوقِ سرشارِ هنری، نه تنها گواهی بر پیشرفت‌های فنی و صنعتی تمدن اسلامی، بلکه بازتاب‌دهندهٔ عمیق‌ترین لایه‌های زیبایی‌شناسی و معنویتِ این فرهنگ هستند.

هر تکه سفالِ زرین‌فام، روایتی است از تبادلات فرهنگیِ گسترده، سفرِ هنرمندان و صنعتگران در طول جاده‌های ابریشم، و تلاشِ بی‌وقفهٔ بشر برای دست‌یابی به زیباییِ مطلق. درک این میراثِ زرین، که از قلبِ تمدن‌های کهنِ بین‌النهرین، ایران و مصر برخاسته و تا آندلس و فراسوی آن گسترش یافته، نیازمند سفری پژوهشی و دقیق به قلمرو تاریخ، باستان‌شناسی، شیمی و هنر است. کتاب پیش رو، «بررسی سیر تاریخی سفال زرین‌فام در جهان»، تألیفِ بانوی پژوهشگرِ هنرهای اسلامی، مهناز محمدزاده میانجی، مرجعی جامع، مستند و راهگشا در حوزهٔ یکی از پیچیده‌ترین و ظریف‌ترین شاخه‌های سفالگری اسلامی است.

این اثر، با نگاهی نظام‌مند و مبتنی بر شواهد باستان‌شناختی و منابع تاریخی، به دنبال پاسخ‌گویی به پرسش‌های بنیادینی است که برای هر پژوهشگر، هنرمند، باستان‌شناس و علاقه‌مندی به هنرهای اسلامی مطرح بوده است: اساساً تکنیک تولید سفال زرین‌فام چیست و چگونه می‌توان با به‌کارگیری ترکیباتِ شیمیاییِ خاص و پختِ چندمرحله‌ای، به آن جلوهٔ طلاییِ شگفت‌انگیز دست یافت؟ ریشه‌های این هنرِ نفیس به کدام تمدن‌های کهن بازمی‌گردد و چگونه مسیرِ انتقال و گسترش آن از شرق به غرب جهان اسلام رقم خورده است؟ و از سوی دیگر، چگونه می‌توان بر اساس مطالعهٔ نقوش، فرم‌ها و تزیینات زرینِ این سفالینه‌ها، به درک عمیق‌تری از تبادل فرهنگی، روابط تجاری و سیرِ تحولِ ذوق و سلیقهٔ هنری در دوره‌های مختلف تاریخی دست یافت؟ نویسندهٔ محترم، با بهره‌گیری از رویکردی تطبیقی و با تکیه بر نمونه‌های شاخص از موزه‌های معتبر جهان و همچنین کاوش‌های باستان‌شناختی در مناطق کلیدی چون عراق، ایران، مصر، سوریه و اسپانیا، کوشیده است تا مخاطب را با تمامی زوایای پنهان و آشکار این هنرِ شگرف آشنا سازد.

محمدزاده میانجی، از پیش‌زمینه‌های علمی و فنیِ تولید لعاب‌طلایی، از جمله کشفِ رازِ نقره‌دانهها و تأثیرِ آن‌ها در ایجاد درخششِ فلزی، آغاز کرده و سپس به تشریح دقیقِ مراحلِ تولید، شاملِ آماده‌سازی خمیر، لعاب‌زنی، نقاشی با اکسیدهای فلزی و پختِ ویژه در کوره‌های کاهنده می‌پردازد. او به خوبی نشان می‌دهد که چگونه هر مرکزِ تولیدی، از سامرا و ری گرفته تا کاشان و فسطاط، با حفظِ اصولِ بنیادین، سبک و هویت بصریِ خاص خود را پدید آورده و به تکاملِ این هنر کمک کرده است.