کتاب سازشناسی: آشنایی علمی با انواع سازها و طبقه بندی آن ها (نشر سروش)

کتاب سازشناسی اثر محمدتقی مسعودیه

موسیقی، بی‌گمان، کهن‌ترین زبان مشترک بشر است؛ زبانی که پیش از آنکه واژگان و دستور زبان‌ها شکل بگیرند، با نغمه‌ها و ضرب‌آهنگ‌ها، احساسات و اندیشه‌های آدمی را بازتاب می‌داد. اما این زبان بی‌نظیر، هرگز در خلأ به گوش نمی‌رسد؛ بلکه همواره از مجرای سازها جاری می‌شود. سازها نه‌تنها ابزارهای تولید صدا، که تجسمی از اندیشه، ذوق و دانش فنی جوامع گوناگون در طول اعصار هستند. درک عمیق آن‌ها، مستلزم سفری نظام‌مند به قلمرو سازشناسی است؛ دانشی میان‌رشته‌ای که مرزهای فیزیک، هنر، تاریخ و مردم‌شناسی را درمی‌نوردد.

کتاب پیش رو، با عنوان «سازشناسی: آشنایی علمی با انواع سازها و طبقه‌بندی آن‌ها»، تألیف استاد برجستهٔ موسیقی‌شناسی ایران، محمدتقی مسعودیه، گامی استوار در جهت تدوین مرجعی علمی و کاربردی در این حوزه است. این اثر، با نگاهی نظام‌یافته و مبتنی بر اصول آکادمیک، به دنبال پاسخ‌گویی به پرسش‌های بنیادینی است که همواره برای دانشجویان، پژوهشگران و علاقه‌مندان به موسیقی مطرح بوده است: اساساً سازها بر چه مبنایی دسته‌بندی می‌شوند؟

چه نیروهای فیزیکی و آکوستیک در پسِ تولید صوت هر ساز نهفته است؟ و چگونه می‌توان از پراکندگی نام‌ها و شکل‌های ظاهری عبور کرد و به نظامی علمی و جهان‌شمول برای طبقه‌بندی سازها دست یافت؟ نویسندهٔ محترم، با بهره‌گیری از دانش روز ارگانیولوژی (سازشناسی علمی) و همچنین سال‌ها تجربهٔ پژوهشی در موسیقی نواحی ایران، کوشیده است تا مخاطب را با زوایای پنهان آناتومی ساز آشنا کند. از ساختار پیچیدهٔ کاسهٔ طنین و صفحهٔ رویه گرفته تا نحوهٔ انتقال ارتعاشات و شکل‌گیری هویت صوتی هر ساز، همگی با زبانی دقیق و در عین حال قابل‌فهم برای علاقه‌مندان غیرمتخصص، تشریح شده‌اند.

این رویکرد، به خواننده امکان می‌دهد تا درک کند که چرا نی، بر خلاف تار، صدایی گرم و نفس‌دار دارد و یا چرا کمانچه با وجود سادگی ظاهری، از غنی‌ترین طیف‌های هارمونیک برخوردار است. از ویژگی‌های برجستهٔ این کتاب، توجه ویژه‌ی آن به بافت‌شناسی صوتی و پیوند ناگسستنی ساز با فرهنگ موسیقایی جوامع مختلف است. مسعودیه با نگاهی فراتر از یک دستنامهٔ فنی، به مخاطب می‌آموزد که هر ساز، روایتی از جغرافیا، اقلیم و مناسک انسانی را با خود حمل می‌کند.

به همین دلیل، مباحث کتاب تنها به مشخصات فیزیکی و اکوستیکی محدود نمی‌ماند؛ بلکه به کارکرد آیینی، اجتماعی و حتی روان‌شناختی سازها در بستر تاریخ نیز پرداخته می‌شود. بدون‌تردید، این اثر مرجعی ممتاز برای درک نظام‌مند و علمی از جهان شگفت‌انگیز سازهاست. مطالعهٔ آن، چه برای هنرجویی که تازه مسیر نوازندگی را آغاز کرده و چه برای پژوهشگری که در پی یافتن الگوهای کهن طبقه‌بندی سازها در تمدن‌های مختلف است، افق‌های تازه‌ای خواهد گشود. باشد که این نوشتار، جرقه‌ای برای کنجکاوی عمیق‌تر در رازهای نهفته در جانِ این کهن‌همنشینان بشری باشد.