کتاب دیباچه نویسی بر مرقع (نگارش تاریخ هنر در ایران قرن دهم هجری) (نشر فرهنگستان هنر)

کتاب دیباچه نویسی بر مرقع اثر دیوید جی. راکسبرو

مرقع‌ها، به‌عنوان یکی از نفیس‌ترین و ارزشمندترین آثار هنری ایران، نه فقط مجموعه‌ای از نگاره‌ها، خوشنویسی‌ها و تزئینات، بلکه آیینه‌ای تمام‌نما از هنر، فرهنگ و جهان‌بینی عصر خود به‌شمار می‌روند. این دفترهای نفیس که در کارگاه‌های سلطنتی و به سفارش شاهان و شاهزادگان گردآوری و تدوین می‌شدند، هریک، گنجینه‌ای از ظرافت و زیبایی‌اند و در کنار آثار هنری، مقدمه‌هایی (دیباچه‌هایی) دارند که به‌قلمِ مورخان، شاعران و ادیبانِ برجسته‌ی هر دوره نگاشته شده‌اند.

این دیباچه‌ها، که اغلب به نثرِ مسجع و فنی و آمیخته با آرایه‌های ادبی نوشته می‌شدند، نه فقط به معرفی مرقع و هنرمندان آن می‌پرداختند، بلکه در واقع، نخستین نمونه‌های تاریخ‌نگاری هنر در ایران به‌شمار می‌روند و دریچه‌ای به سوی درک نگاه و رویکردِ هنرمندان و صاحب‌نظران آن دوران به هنر و زیبایی می‌گشایند. کتاب «دیباچه‌نویسی بر مرقع (نگارش تاریخ هنر در ایران قرن دهم هجری)» تألیف دیوید جی. راکسبرو، یکی از برجسته‌ترین پژوهش‌های شرق‌شناختی در این حوزه است که با نگاهی موشکافانه و تحلیل‌گرانه، به بررسی و تفسیر این دیباچه‌های ارزشمند و نقش آن‌ها در شکل‌گیری تاریخ‌نگاری هنر در ایران پرداخته است.

این اثر که در قطع وزیری و با ۳۸۳ صفحه منتشر شده، حاصل سال‌ها تحقیق و پژوهش مؤلف در نسخه‌های خطی و مرقع‌های نفیس کتابخانه‌ها و موزه‌های معتبر جهان است. راکسبرو، با تکیه بر روش‌های نوین نسخه‌شناسی، تاریخ‌شناسی و تحلیل گفتمان، به کالبدشکافی دقیق دیباچه‌های مرقع‌های سده‌ی دهم هجری پرداخته و نشان داده است که این متون، نه فقط مقدماتی برای معرفی مرقع، بلکه آثاری با ساختار، سبک و محتوایی ویژه هستند که می‌توانند اطلاعات ارزشمندی در مورد هنرمندان، حامیان هنر، کارگاه‌های سلطنتی، ذوق هنری و حتی روابط قدرت در عصر صفوی ارائه دهند.

او در این کتاب، به پرسش‌های اساسی پاسخ می‌دهد: دیباچه‌های مرقع‌ها، چه کارکردها و معانیای داشته‌اند؟ این متون، چگونه به بازنمایی هویت هنری و فرهنگی ایران در سده‌ی دهم پرداخته‌اند؟ دیباچه‌نویسان، از چه سبک‌های ادبی و آرایه‌های بلاغی برای بیان ارزش‌های هنری بهره برده‌اند؟ و سرانجام، این متون، چه تأثیری بر شکل‌گیری و تکامل تاریخ‌نگاری هنر در ایران داشته‌اند؟ از نقاط قوت این کتاب، رویکرد میان‌رشته‌ای مؤلف است.

راکسبرو با تلفیق دانش تاریخ هنر، ادبیات و تاریخ اجتماعی، نشان می‌دهد که دیباچه‌های مرقع، نه فقط متونی ادبی، که اسنادی تاریخی و فرهنگی هستند و می‌توانند برای پژوهشگران حوزه‌های مختلف، از جمله هنر، ادبیات و تاریخ، منبعی غنی و دست‌اول به‌شمار روند. ترجمه‌ی روان و دقیق این کتاب توسط حنیف رحیمی پردنجانی، امکان دسترسی مخاطبان فارسی‌زبان را به این اثر ارزشمند فراهم آورده است. انتشار آن توسط انتشارات فرهنگستان هنر، گواهی بر اعتبار علمی و هنری این کتاب است.

«دیباچه‌نویسی بر مرقع» همچون کلیدی، دریچه‌ای نوین به سوی فهم عمیق‌تر از هنر، ادبیات و تاریخ‌نگاری ایرانی در یکی از مهم‌ترین ادوار تاریخی ایران می‌گشاید و به مخاطب امکان می‌دهد تا از لابه‌لای سطورِ این متونِ کهن، با نگاهی تازه به هنر و هنرمند ایرانی بنگرد.