هنر و هنرمندان؛ نگاهی تازه به زیبایی، خلاقیت و درک آثار هنری
هـنر و هنرمندان
نوشتهء:ای-اچ-گامبریچ
در واقع چیز خاصی بعنوان هنر وجود ندارد، فقط هنرمندان وجـود دارنـد. روزگـاری اینان کسانی بودند که خاک رنگین را بر میداشتند و با آن روی دیوار غارها شکل گاو درمـیآوردند، امروزه بعضیها نقاشیهای اینان را میخرند و روی دیوارهایشان نصب میکنند. عیبی ندارد که همه ایـن کارها را هنر بنامیم، بـشرطیکه در ذهـنمان باشد که این کلمه در زمانها و مکانهای مختلف معنیهای بسیار مختلفی داشته است و بشرطیکه بدانیم «هنر»بعنوان مقولهای خاص وجود ندارد. چون هنر بعنوان مقولهای خاص بصورت چیز پیشپاافتاده و ثقیلی درآمده اسـت.اگربه هنرمندی بگوئی آنچه او کرده بخودی خود خیلی هم خوب است فقط هنر نیست خیلی به او برخواهد خورد. و اگر به کسی که از تابلوئی لذت میبرد بگوئید که آنچه او دوست دارد هنر نـیست بـلکه چیز دیگری است، او را گیج میکنید.
من فکر نمیکنم که عملا دلایل اشتباهی برای دوست داشتن یک پیکره یا تصویر وجود داشته باشد. یکی ممکن است بایک دلیل یک نقاش دورنما را دوست داشته باشد که او را بیاد خانهاش میاندازد، یا یک نقاشی چهره را، باین دلیل که او را بیاد دوستی میاندازد، هیچ اشـکالی در ایـن مورد وجود ندارد. همه ما وقتی که یک تابلوی نقاشی را میبینیم، بیاد صد و یک چیز میافتیم که دوست داریم یا دوست نداریم. تا آنجا که این خاطرههای بما کـمک مـیکنند کـه از آنچه میبینیم لذت ببریم، جای نـگرانی نـیست فـقط وقتی یک خاطره بیربط ما را به پیشداوری میکشاند، وقتی که ما،چون کوهنوردی را دوست نداریم، بطور غریزی از تصویر باشکوهی از منظره کـوههای آلپ روی بـرمیتابیم، باید در ذهنمان بدنبال دلیل انزجاری بگردیم که لذتـی را کـه میتوانستیم ببریم مخدوش کرده است. دلایل اشتباه برای دوست نداشتن یک کار هنری وجود دارند.
بسیاری از مردم دوست دارنـد در تـصویرها همان چیزی را ببینند که دوست دارنـد، در واقعیت ببینند.این یک ارجحیت کاملا طبیعی است. همه ما زیبائی را در طبیعت دوست داریم و از هنرمندانی که آنرا در آثـارشان حـفظ کـردهاند سپاسگزاریم.خود این هنرمندان هم ما را، بخاطر سلیقهای که داریم از خـود نـمیدانند. وقتی که روبنس، نقاش فلاندری، از پسر کوچکش طرحی کشید یقینا از خوشصورتی او بخودمیبالید. او از ما هـم مـیخواست کـه این کودک را بستائیم. اما این گرایش به موضوع زیبا و گیرا، اگر مـا را بـه طـرد کردن آثاری که موضوع کمجذبهتری را ارائه میکنند سوق دهد، بصورت مانع گیجکنندهای درمیآید. آلبرشت دورر نـقاش بـزرگ آلمـانی، مسلما مادرش را با همان دلبستگی و عشقی که روبنس نسبت به کودک تپلش احساس مـیکرد کـشیده، مطالعهء صادقانهء او در چهرهای سالخورده،دردکشیده و نگران چـه بـسا خـوشایند ما نباشد و کاری کند که رو از آن بگردانیم-و با اینهمه،اگر بر امتناع اولیه خود غـلبه کـنیم اجر زیادی میبینیم، چون طراحی دورر،با خلوص عظیمی که دارد اثری است بزرگ.در حـقیقت، مـا بـزودی کشف خواهیم کرد که زیبائی یک تصویر،واقعا ربطی به زیبائی موضوع آن ندارد. من نـمیدانم بـچههای کثیف کوچکی که موریو نقاش اسپانیولی،کشیده زیبا هستند یا نـه. امـا آنـطور که او آنها را کشیده، مسلما جذابیت زیادی دارند. از طرف دیگر بیشتر مردم کودک تابلوی شگفتانگیز یـک نـمای داخـلی هلندی از پیتر دوهوگ را ساده میدانند، ولی با اینهمه این تصویر جذابی اسـت.
مـشکل زیبائی این است که سلیقهها و معیارهای آنچه که زیباست بسیار متغیر است شکلهای 5 و 6 هردو در سده پانـزدهم نـقاشی 3-موریو:عربهای خیابان،1670.
4-پیتر دوهوگ:نمادی داخـلی بـا زنی که سیب پوست میکند
شدهاند و هـردو فـرشتگانی را در حـال نواختن عود نشان میدهند.خیلیها اثر ایـتالیائی مـلوتتسودافورلی(شکل 5)را با ظرافت و جذابیتش،بر اثر هنرمند معاصر شمالی او، هانس مملینگ(شکل 6)تـرجیح مـیدهند من خودم هردو را دوست دارم.شـاید کـمی بیشتر طـول بـکشد،تـا زیبائی نهفتهء فرشتهء مملینگ را کشف کـنیم،امـا وقتی که دیگر از ناموزونی نسبی او برآشفته نباشی،او را
بینهایت دوستداشتنی خواهیم یافت.
آنـچه در مـورد زیبائی درست است در مورد شیوهء بـیان هم درست است.در حـقیقت غـالبا بیان یا تجلی یک شـکل در نـقاشی است که ما را وامیدارد کاری را دوست بداریم یا از آن بدمان بیاید.بعضیها شیوه بـیانی را دوسـت دارند که بتوانند بآسانی بـفهمند چـون آنـان را،باین ترتیب،عـمیقا تـکان میدهد. وقتی که گـویدورنی،نـقاشی سده هفدهم (به تصویر صفحه مراجعه شود) 5-گوییدو رنی سر عیسا،1640 6-توسکان ماستر:سـر عـیسا 1270.
ایتالیا،سر عیسی را بر روی صلیب نـقاشی کـرد(شکل 5)بـدونشک قـصد داشـت بیننده در چهره او همه انـدوه و همه شکوه تصلیب را بازیابد-مردمان بسیاری،درخلال سدههای بعد،از این تصویر ناجی بزرگ، نیرو و آرامـش گـرفتهاند.احساسی که این تابلو بیان مـیکند چـنان قـوی و چـنان واضـح است که نـسخههای ایـن اثر را میتوان در زیارتگاههای ساده سر راه و دهکدههای دور افتادهای که در آنجاها کسی چیزی از هنر نمیداند،یافت.اما حـتی اگـر ایـن تجلی پرشور احساسات ما را خوش میآید،نـباید بـاین دلیـل از آثـاری کـه فـهم زبانشان شاید باین آسانی ممکن نباشد روگردان شویم.آن نقاش ایتالیائی سدههای میانی هم که تصلیب را نقاشی کرده(شکل 6)یقینا نسبت به عیسی بهمان اندازه احساس خلوص داشـته که رنی ما باید ابتدار یاد بگیریم روشهای کار او را (به تصویر صفحه مراجعه شود) بشناسیم تا بتوانیم احساسات او را بفهمیم. وقتی که ما این شیوههای مختلف بیان را فهمیدیم،شاید حتی آن آثـار هـنری را که شیوه بیانشان از شیوه بیان رنی کمتر آشکارند ترجیح بدهیم.درست همانطور که بعضیها آدمهائی را که کلمات و اشارات اندکی بکار میبرند و چیزهائی را به حدس و گمان وا- میگذارند ترجیح میدهند،بـعضیها بـه نقاشیها یا پیکرههایی علاقهمندند که میگذارند
مخاطبان چیزهائی را با تامل و تفکر دریابند در دورههای ابتدائیتر که هنرمندان در ارائه چهرهها و حرکتهای بشری به اندازه حـالا مـهارت نداشتند،مشاهدهء اینکه با ایـنهمه چـگونه سعی میکردند احساساتی را که میخواستند القاء کنند عرضه نمایند،غالبا بسیار تکاندهنده است.
اینجا نوآموزان هنر غالبا با مشکل دیگر روبرو میشوند.آنان مـیخواهند مـهارت هنرمند (به تصویر صـفحه مـراجعه شود) را در ارائه چیزهائی که میبینند ستایش کنند.آنچه که آنان بیشتر از همه دوست دارند نقاشیهائی است که به واقعیت شباهت دارند.من یک لحظه هم انکار نمیکنم که این ملاحظه مـهمی اسـت.شکیبائی و مهارتی را که به برداشت وفادارانه از جهان قابل رویت میپردازد براستی باید ستود.هنرمندان بزرگ گذشته کوشش فراوان صرف آثاری کردهاند که در آنها همه جزئیات ریز بدقت ضبط شدهاند.تـابلوی آبـرنگ دورو،از یک خـرگوش(شکل 7)یکی از مشهورترین نمونههای این شکیبائی دوستداشتنی است اما چه کسی میگوید که طراحی رامبراند،از یک فـیل(شکل 8)لزوما بان خوبی نیست چون جزئیات کمتری را نشان میدهد؟در حقیقت رامـبراند چـنان سـاحری بوده است که با چند خط پوست چروکیده فیل را بما نشان میدهد.
7-دورر:خرگوش،1502.
اما فقط طرحپردازی نـیست کـه کسانی را که دوست دارند تصویرهایی واقعی بنمایند دلزده میکند آنان از کارهائی که میپندارند نـادرست کـشیده شـده بیشتر بیزارند-بویژه که این کارها به دوره جدیدتری تعلق داشته باشند که هنرمند باید دانـش بیشتری داشته باشد در واقع امر،رازی در این تحریف- های طبیعت،که ما هنوز در بـحثهای مربوط به هنر شـکایتهائی دربـاره آن میشنویم،
نیست.هرکس که فیلمی از والت دیسنی یا یک فیلم کمدی دیده باشد این چیزها را بخوبی میداند.او میداند که گاهی میتوان چیزها را به شکلی غیراز آن شکلی که مینماید کـشید،آنها را به این یا آنصورت دگرگون و تحریف کرد.میکی ماوس زیاد شبیه یک موش واقعی نیست،با اینهمه مردم نامههای گلهآمیز به رونامهها نمینویسند که چرا دم او اینقدر دراز است.آنان کـه بـه دنیای سحر- (به تصویر صفحه مراجعه شود) 8-رامبراند،فیل،1637،
آمیز دیسنی پا میگذارند و از بابت«هنر» بعنوان مقولهای خاص،نگران نیستند،آنان به آن پیشداوریهائی که دوست دارند وقتی به نمایشگاهی از هنر مـدرن مـیروند با خود- شان ببرند مسلح نیستند.اما اگر هنرمند مدرنی چیزی را به شیوه خودش بکشد،او را آدمی ناشی تصور میکنند که نمیتواند بهتر از این کار کند.هر تصوری را که مـا در مـورد- هنرمندان مدرن داشته باشیم،دستکم با خیال راحت میتوانیم دانش کافی برای درست- کشیدن را بآنان نسبت بدهیم.اگر آنان این کار را نکنند،دلایلشان باید خیلی شبیه به دلایل والت دیـسنی بـاشد(شـکل 9) تابلوئی را از یک«تاریخ طبیعی»مـصور از پیـکاسو پیـشتاز مشهور جنبش مدرن،نشان میدهد.مسلما هیچکس نمیتواند در این ارائه جذاب مرغ با جوجههای کوچولوی ملوس ایرادی بیابد.اما پیکاسو در طـراحی یـک خـروس(شکل 10)به ثبت ظاهر این پرنده قانع نـبود و او مـیخواست حالت تهاجمی گستاخی،و حماقت آن را برخ بکشد.بکلام دیگر،او به کاریکاتور رومیآورد و آن هم چه کاریکاتور مجابکنندهای!
بنابراین دو چیز است کـه مـا،اگـر در درستی یک تصویر نقصی مییابیم،همیشه باید از خودمان بپرسیم.یـکی اینکه آیا هنرمند دلایلی برای تغییر دادن ظاهر آنچه
که دیده،داشته است یا نه.اگر به مطالعه تـاریخ هـنر بـپردازیم،چیزهای بیشتری در باره این دلایل خواهیم شنید.دیگر اینکه ما هـیچگاه نـباید کاری را برای اینکه نادرست کشیده شده محکوم کنیم،مگر اینکه کاملا مطمئن شده باشیم که حـق بـا مـاست و نقاش در اشتباه است.همهء ما تمایل داریم فورا نظر بدهیم که چـیزهای واقـعی ایـن شکلی نیست ما عادت عجیبی داریم که فکر کنیم (به تصویر صفحه مراجعه شـود) طـبیعت بـاید همیشه شبیه تصویرهائی باشد که ما به آنها انس گرفتهایم.بآسانی میتوان این واقـعیت را بـا کشف شگفتانگیزی که چندصباحی پیش صورت گرفته توضیح داد. نسلها جهش اسبها را تماشا کـردهاند، در مـسابقههای اسـبدوانی و شکارها شرکت کردهاند و از نقاشیها و تصویرهای ورزشی که اسبها را در حال مسابقه یا دویدن بدنبال خـرگوشها نـشان میدهند لذت بردهاند هیچیک از این افراد انگار توجه نکرده است که وقتی یک اسـب مـیدود،واقـعا چه شکلی است.تصویرها و باسمههای ورزشی معمولا آنها را با پاهای گشاده در حال پرش در میان زمین و هـوا نـشان میدادند،همچنانکه ژریکو نقاش بزرگ فرانسوی سده نوزده،در تابلوی مشهورش از مسابقههای اپسـوم(شـکل 11) آنـها را نقاشی کرده است.در حدود پنجاه سال بعد،که دوربین عکاسی دیگر آنقدر تکامل (به تـصویر صـفحه مـراجعه شود) 9-پیکاسو،مرغی با جوجههایش،1942.
10-پیکاسو:خروس،1938.
یافته بود که میتوانست از اسـبها در حـال حرکت سریع عکس بگیرد،ثابت کرد که هم نقاشان و هم بینندگانشان بکلی در اشتباه بودهاند.هیچ اسـب جـهندهای هیچگاه بشکلی که آنقدر«طبیعی»بنظر میرسید حرکت- نیمکرد.همچنانکه پاها از زمـین کـنده میشوند،برای جهش بعدی برمیگردند(شکل 14)اگـر مـا یـک لحظه تامل کنیم،درمییابیم که این حـرکت صـورت دیگری نمیتواند بخود
بگیرد.باز وقتی نقاشان شروع کردند این کشف تازه را بـکار بـرند و اسبها را همچنانکه واقعا میجهند نـقاشی کـنند،همهکس شـکایت مـیکرد کـه این تصویرها اشتباه بنظر میرسند.
ایـن بـیشک،مثال اغراقآمیزی است، اما اشتباهات مشابه بهیچوجه نادر نیست، همه ما تـمایل داریـم شکلها یا رنگهای قراردادی را بعنوان تـنها موارد درست بپذیریم بـچهها گـاهی فکر میکنند که ستارگان آسـمان (بـه تصویر صفحه مراجعه شود) 11-ژریکو:مسابقهء اسبدوانی در اپسوم،1820.
باید بشکل ستاره چندپر بـاشند،درحـالیکه طبعا نیستند و آدمهائی که اصـرار دارنـد در یـک تصویر،آسمان بـاید آبـی باشد و چمن سبز چـندان فـرقی با این بچهها ندارند.آنان اگر رنگهای دیگری در تصویر ببینند آزرده میشوند اما اگر سـعی کـنیم که همه آنچه را که در باره چـمن سـبز و آسمان آبـی شـنیدهایم فـراموش کنیم و بجهان چنان نـگاه کنیم که انگار بتازگی از سیاره دیگری بقصد سفری برای مکاشفه آمدهایم و آنرا برای اولینبار مـیبینیم چـهبسا دریابیم که چیزها میتوانند شفگت- انـگیزترین رنـگها را داشـته بـاشند.ایـنروزها نقاشان گاهی احـساس مـیکنند که انگار در چنین سفری برای مکاشفهاند.آنان میخواهند جهان را تازه و تازه ببینند و همه قاعدهها و پیشداوریهای پذیـرفتهشده را دربـاره ایـن که پوست تن صورتی و سیب زرد یا قـرمز بـاشد کـنار بـگذارند.آسـان نـیست که از این نظریههای پیشساخته خلاصی یافت،اما هنرمندانی که بهتر از همه در این کار موفق میشوند غالبا شورانگیزترین آثار را خلق میکنند.ایناناند که بما میآموزند در طبیعت زیبائیهای تـازهای میتوان دید که وجودشان هیچگاه به تصورمان نمیگنجیده،اگر ما بدنبال اینان برویم،و از اینان یاد بگیریم حتی یک نظر از پنجره به بیرون برای ما حادثهء تکاندهندهای خواهد بود.
برای لذت بـردن از آثـار هنری بزرگ هیچ مانعی بزرگتر از عدم تمایل ما به کنار گذاشتن عادتها و پیشداوریها نیست.یک تابلوی نقاشی که موضوع آشنائی را به شیوهای غیر منتظر ارائه میکند غالبا محکوم میشود،هـرچه بـیشتر ما داستانی را که بزبان هنر بازگو شده است ببینیم مصممانهتر متقاعد میشویم که آنرا باید همیشه به روال مشابهی (به تصویر صفحه مراجعه شـود) 12-هـمان موضوع از دیدگاه دوربین عکاسی.
ارائه کـرد.دربـاره موضوعهای کتاب مقدس بویژه حساسیتها بمراتب شدیدتر است.هر چند همه ما میدانیم که کتاب مقدس هیچ چیزی درباره ظاهر عیسی به ما نـمیگوید، و هـرچند میدانیم هنرمندان گذشته بـودند کـه اولبار تصویرهایی را که ما به آنها عادت کردهایم خلق کردهاند،برخی هنوز مایلند فکر کنند که جداشدن از این شکل- های سنتی کفرآمیز است.
در واقع امر،معمولا همان هنرمندانی که کـتاب مـقدس را با صرافت خاطر و خلوص بیشتری میخواندند تلاش میکردند در ذهنشان تصویری تازه از ماجراهای کتاب مقدس بسازند.آنان تلاش میکردند با فراموش کردن همهء نقاشیهایی را که دیده بودند عیسی کوچک را در اصطبل مـجسم کـنند که چـوپانان به ستایش او میآیند یا شکل ماهیگیری را که به موعظه انجیل میپرداخت تصور کنند.بارها و بارها پیش آمـده است که این تلاش هنرمندان بزرگ برای بازخوانی متون کهن بـا دیـدی کـاملا تازه مردم ناآگاه را برآشفته و بخشم آورده است.«آشوبی»از این دست برای کاراوادجو پیشآمد،این هنرمند ایتالیایی،انـقلابی بـسیار شجاعی بود که در حوالی سال 1600 میزیست.او سفارشی پذیرفت که تصویری
از حضرت متی بـرای مـحراب کـلیسای رم بکشد این شخصیت مقدس باید در حال نوشتن انجیل مجسم میشد و برای اینکه نشان داده شود انـجیل کلام خداوند است باید فرشتهای هم که در نوشتن به او الهام میبخشید،به تـصویر درمیآمد.کاراوادجو که هـنرمندی جـوان،خلاق و سازشناپذیر بود،سخت به این فکر فرورفت که اگر کارگر فقیر پیری ناگهان به نوشتن کتابی بنشیند به چهصورت درمیآید.بنابراین،او تصویری از متای مقدس با سری تاس و پاهای کثیف کـشید(شکل 13)که بدشواری دفتر بزرگی بدست گرفته و در گیرودار عمل نامعهود نوشتن با نگرانی به پیشانی خود چین انداخته است در جوار او،فرشته جوانی را نقاشی کرد که انگار تازه از بالای آسمان سررسیده و بـنرمی دسـت این مرد زحمتکش را گرفته و او را هدایت میکند همانطور که معلم کودکی را. هنگامی که کاراوادجو این تصویر را به کلیسا تحویل داد که در محراب قرار داده شود.مردم سر این موضوع که بنظر آنـان احـترام کافی به این قدیس گذاشته نشده، هو و جنجال راه انداختند.نقاشی پذیرفته نشد و کاراوادجو مجبور شد دوباره کار کند،اینبار او تن به خطر نداد،او خودش را دقیقا به آرمانهای قراردادی دربـارهء ایـنکه فرشته و قدیس چگونه باید باشند،مقید کرد(شکل 16)،حاصل کار باز هم تصویر خیلی خوبی است،چون کاراوادجو کوشیده است آن را زنده و جذاب از آب درآورد.اما احساس میشود که این دومی کـمتر از آن اولیـ صـادقانه و صمیمانه است.
این داستان نـشان مـیدهد کـه چه لطمههایی ممکن است به علت عدم درک به بعضی از آثار وارد آید.از این مهمتر، این داستان بیانکننده آن است که آنچه مـا«آثـار هـنری»میخوانیم،نتیجهء فعل و انفعالاتی اسرارآمیز نیست،بلکه چـیزهایی اسـت که بدست انسان و برای انسان پدید آمده است.یک تصویر وقتی که درون قاب و درپس شیشه به دیوار آویخته مـیشود بـسیار مـهجور بنظر میرسد و در موزهها دست- زدن به اشیائی که در معرض دیـد قرار گرفته جدا ممنوع است.اما در اصل این آثار برای این ساختهشدهاند که به آنها دست زده شود،حـمل شـوند،ایـن آثار را معامله کردهاند،سر آنها دعوا کردهاند،و برای آنها دلواپس بودهاند.ایـن هـم یادمان باشد که هر جزء از نمای هر اثر حاصل تصمیمی از از جانب هنرمند است چهبسا روی آن تـأمل کـرده و بـارها آن را تغییر داده،و شاید که مردد بوده آن درخت را در پسزمینه بگذارد یا باز هم رویـ آنـ کـار کند،ممکن است
با یک مالش اتفاقی قلممویش که درخشش ناگهانی نامنتظری به یـک تـکه ابـر آفتاب تابیده میبخشد خشنود شده است،و چهبسا این تصویرها را با اکراه و با اصرار خـریدار کـشیده باشد.بسیاری از نقاشیها و پیکرههایی که اینروزها در موزهها و نمایشگاهها بنمایش گذاشته میشوند قرار نـبوده اسـت بـعنوان«هنر» عرضه شوند،آنها برای موارد و منظورهای خاصی که زمانی هنرمند دستبه کار بـوده در ذهـن داشته است آفریده شدهاند.
از طرف دیگر،آن آرمانهایی هم که ما افراد ناوارد مـعمولا دلواپسـشان هـستیم یعنی آرمانهای مربوط به زیبایی و زبان بندرت بوسیله هنرمندان بیان میشوند.همیشه اینطور نبوده اسـت،امـا در سدههای دور چنین بوده،و امروزه هم چنین است،علت این امر تاحدی ایـن اسـت کـه هنرمندان غالبا آدمهای خجولی هستند که از بکاربردن کلمههائی مثل«زیبائی»شرم دارند.اگر قرار بـاشد هـنرمندان از بـیان احساسات خویش حرف بزنند و تکیهکلامهای مشابه بکار برند احساس خودنمایی میکنند،بـنابراین از خـیر مطرح کردن اینجور چیزها میگذرند و بحث کردن در مورد آنها را بیفایده میدانند این یک علت است و عـلت خـوبی هم بنظر میرسد.اما یکی دیگر هم هست.فکر میکنم در دلواپسیهای واقـعی هـرروزه هنرمند این آرمانها جای خیلی کمتری از آنـچه افـراد نـاوارد گمان میکنند میگیرد.آنچه هنرمند را،وقتی کـه طـرح تصویرش را میریزد و دست به کار میشود یا به این فکر میافتد که آیـا بـومش را کامل کرده است یا نـه،دلواپسـ میکند چـیزی اسـت آنـقدر مشکل که نمیتوان بکلام آورد.شاید او بـگوید دلواپس ایـن است که آیا درست کار کرده است یا نه،حالا فقط وقـتی مـا بفهمیم منظور او از کلمه کوچک فروتنانهء درسـت چیست تازه خواهیم فـهمید کـه هنرمندان واقعا بدنبال چه مـیگردند.
مـا فقط میتوانیم به این نکته پی ببریم که به تجربهء خودمان متکی باشیم.البـته مـا هنرمند نیستیم-شاید هیچگاه سـعی نـکردهایم تـصویری نقاشی کنیم و شـاید هـم قصد نداریم هیچگاه دسـت بـه چنینکاری بزنیم.اما این لزوما به این معنی نیست که ما هیچگاه با مـسائلی شـبیه آن مسائلی که زندگی هنرمند را میسازند مـواجه نـشده باشیم.در حـقیقت، مـیخواهم ثـابت کنم که بندرت کـسی پیدا میشود که دستکم گرایشی نسبت به اینجور مسائل،اگر بصورت خیلی ملایم هم شـده نـداشته باشد،هرکس که کوشیده باشد یـک دسـتهگل را مـرتب کـند،رنـگهای مختلف را باهم جـور کـند،اندکی به اینجا اضافه کند و
اندکی از آنجا بکاهد این حساسیت عجیب توازن شکلها و رنگها را تجربه کـرده اسـت بـیآنکه بتواند بگوید دقیقا سعی کرده است چـه هـماهنگی خـاصی بـدست آورد.مـا فـقط احساس میکنیم که یک تکه رنگ قرمز اینجا ممکن است تفاوت زیادی ایجاد کند، یا این رنگ آبی بخودی خود خوب است اما به رنگهای دیگر نـمیخورد و ناگهان رگه کوچکی از برگهای سبز کاری میکند که (به تصویر صفحه مراجعه شود) 13-کاراوادجو:متای قدیس،نسخهء ردشده.1598.
14-کاراوادجو:متای قدیس،نسخهء پذیرفتهشده 1600
تابلو درست از آب دربیاید.و آنوقت داد میزنیم:«دیگه دسـت بـهش نزن!»خوب شد میپذیرم که همهکس آنقدرها دربند چیدن گل نیست،اما تقریبا برای هرکسی چیزی مطرح است که دلش میخواهد درست باشد شاید این چیز یافتن کمربندی باشد کـه بـه لباس معینی بخورد یا درست کردن یک غذای خوب،چیدن سفره یا چیز دیگری در همین ردیف.در هریک از این موارد،هرچقدر هم پیشپاافتاده،شـاید احـساس کنیم سایه یا مایهای زیـادتر یـا کمتر،اینجا یا آنجا توازن را بهم میزند و تنها یک ترکیب خاص هست که باید باشد.
شاید کسانی را که به این ترتیب در مورد چیدن گـل،لبـاس پوشیدن یا غذا درسـت کـردن حساسیت دارند،وسواسی بخوانیم، چون فکر میکنیم که این چیزها ارزش اینهمه توجه را ندارند.اما آنچه گاهی در (به تصویر صفحه مراجعه شود) زندگی روزانه عادت بدی بشمار میرود،در قلمروی هـنر مـورد مییابد.وقتی که موضوع تناسب شکل و ترکیب رنگ برای هنرمند مطرح میشود،او همیشه باید«وسواسی» با به منتهای درجه سختگیر باشد.او چهبسا در سایهها و ترکیبها تفاوتهایی میبیند که ما زحمت تـشخیص مـیدهیم.از این گـذشته، کار او بسیار پیچیدهتر از همه کارهایی است که ما در زندگی روزانه تجربه میکنیم.او
نهتنها باید میان دو یا سـه رنگ،شکل یا درو- نمایه توازن ایجاد کند بلکه باید با هـمهچیز در جـدال بـاشد.او شاید روی بومش صدها سایه و شکل داشته باشد که باید تا زمانی که «درست»نموده شوند پرداخـتشان کـند.یک تکه رنگ سبز ناگهان بدجوری زرد جلوه میکند،چون به رنگ آبی پررنـگ زیـاد نـزدیک شده،ممکن است احساس کند همه چیز خراب شده،یا یکجای کار لنگ است و بـاید همه آن را دوباره شروع کرد.ممکن است این مسئله او را برنجاند.ممکن است شبها بـیخوابی بکشد و به آن بیاندیشد،تـمام روز جـلوی تابلوی نقاشیاش بایستد،یک تکه رنگ به اینجا یا آنجا اضافه کند و باز کم کند با اینکه من و شما شاید در هر صورت متوجه تفاوت کار نشویم.اما زمانی که موفق شـد همه ما احساس میکنیم که او به چیزی رسیده که هیچچیز دیگری به آن نمیتوان افزود به آن چیزیکه درست است،نمونهای است از کمال.
اگر ما به طرحهای رافائل نگاه کنیم درمییابیم که ایـنها چـیزهائی نبودند که او را بیش از همه نگران کنند. آنچه که او بارها و بارها میآزمود دستیافتن به توازن درست میان چهرهها و رابطه درستی بود که بتواند هماهنگترین کلیت ممکن را ایجاد کند.در طرح سردستی سـمت چـپ او فکر میکرد کاری کند که عیسای کودک از مادرش دور شود و از پشت سر به مادرش نگاه کند.او حالتهای متفاوتی از هیئت سر مادر را در پاسخ به حرکت طفل آزمود.بعد تصمیم گرفت طـفل را بـرگرداند و کاری کند که به مادرش نگاه کند.یک راه دیگر را هم آزمود و اینبار یحیای کوچولو را کشید-اما بجای اینکه عیسای طفل به او نگاه کند کاری کرد که سرش را برگرداند.بـعد تـلاش دیـگری کرد،و پیداست که دیگر حـوصلهاش سـررفته و سـر طفل را در حالتهای مختلف آزمود.این چند برگ از طرحهای او در دفتر طرحهایش بود که با آنها بارها و بارها خواسته بود دریابد چگونه مـیتوان بـه بـهترین وجه ممکن میان این سه چهره توازن ایـجاد کـرد.اما اگر ما به تصویر نهایی برگردیم،میبینیم که سرانجام راهش را پیدا کرده.بنظر میآید همهچیز در این تصویر سـر جـای خـودش است و حالت و هماهنگی که رافائل با سختکوشی بدست آورده،آنقدر طـبیعی و راحت جلوه میکند که ما بزحمت متوجهاش میشویم.باز درست همین هماهنگی است که زیبائی مریم را زیباتر و شـیرینی کـودکان را شـیرینتر میکند.از این هنرمند که تا این حد سعی میکند توازن درسـتی ایـجاد کند،اگر بپرسیم که چرا این کار را میکند یا آن چیز را عوض میکند شاید نتواند به مـا پاسـخ دهـد.او از قانونهای تثبیتشدهای پیروی نمیکند،فقط احساس میکند که راهش این است.درسـت اسـت کـه برخی از هنرمندان یا منتقدان در دورههای معینی سعی کردهاند قانونهایی برای هنر تدوین کنند،امـا هـمیشه ایـنطور بوده که هنرمندان بیچارهای که سعی کردهاند این قانونها را بکار ببرند به جایی نـرسیدهاند،در حـالیکه استادان بزرگ این قانونها را میشکستند و به نوع تازهای از هماهنگی میرسیدند که هیچکس تـا آنـوقت بـفکرش نرسیده بود.وقتی که سرجوشوا رینولدز نقاش بزرگ انگلیسی،در«رویال آکادمی» به شاگردانش گـفت کـه رنگ آبی نباید در پیش زمینه نقاشی بکار رود،بلکه باید برای پس زمینههای دور،بـرای تـپههای رنـگباخته
انتهای افق،نگه داشته شود،رقیبش گینزبره آنطور که حکایت میکنند خواست ثابت کند کـه قـانونهای آکادمیک از این دست،معمولا بیمایهاند.او تابلوی معروف«پسر آبی»را کشید که لبـاس آبـیاش،در وسـط پیشزمینه تصویر فیروزمندانه در مقابل قهوهای ملایم پسزمینه قد علم کرده بود.
در حقیقت غیرممکن است کـه بـتوان قـانونهایی از این دست وضع کرد،چون هیچکس (به تصویر صفحه مراجعه شود) 15-رافـائل:بـرگی از یک دفترچه با چهار طرح مقدماتی برای»باکره در علفزار»1505
هیچگاه از پیش نمیداند که هنرمند میخواهد چـکار کـند.شاید او حتی،اگر این احساس به او دست بدهد که کار درستی اسـت، بـخواهد ایجاد وحشت کند یا تصویر تکان دهـندهای بـکشد.چـون هیچ قانونی نیست که به ما بـگویند چـه زمانی تصویر یا پیکرهای درست است،معمولا غیرممکن است بتوان با کلام تـوضیح داد کـه چرا احساس میکنیم فلانکار اثـر بـزرگی است.امـا ایـن بـه آن معنی نیست که هر اثری بـخوبی هـراثر دیگری است یا نمیتوان درباره موضوع سلیقه بحث کرد. این بحثها هـرکار دیـگری هم نکنند،کاری میکنند که مـا به تصویرها نگاه کـنیم و هـر چه بیشتر به آنها نـگاه کـنیم،به نکتههایی پی میبریم که پیش از آن از چشممان افتاده. ما سعی میکنیم احساسمان را نسبت بـه انـواع هماهنگیهایی که هر نسل از هـنرمندان سـعی مـیکردند بدست بیاورند گـسترش بـدهیم.هر چه احساس مـا نـسبت به این هماهنگیها شدیدتر باشد،لذت بیشتری از آنها میبریم و از همه چیز گذشته،همین مهم اسـت.ایـن ضربالمثل قدیمی که سر سلیقه نـمیتوان دعـوا کرد شـاید خـیلی هـم درست باشد،اما ایـن واقعیت را نباید پنهان کند که سلیقه باید متعالی شود.این باز یک تجربه مشترک اسـت کـه هرکس در حیطه معینی میتواند آزمایش کـند.بـرای آدمـهایی کـه بـه نوشیدن چای عـادت نـدارند هر
نوع چای ممکن است عین چای دیگر باشد. اما اگر فراغت،خواست و فرصت جستجوی انـواع بـهتر را داشـته باشند،شاید به کارشناسانی تبدیل شوند کـه دقـیقا تـشخیص مـیدهند کـه چـه نوع و مخلوط خاصی را میپسندند و آشنایی بیشتر آنها سبب میشود که بهترین آنرا انتخاب کنند و لذت بیشتری ببرند.
اگر بپذیریم که سلیقه در هنر بمراتب پیچیدهتر از سلیقه در خوردن و آشامیدن اسـت مسأله دیگر تنها یافتن طعمهای خوش و گوناگون نیست،چیزی جدیتر و مهمتر مطرح است.از اینها گذشته،استادان بزرگ وجودشان را سر آثارشان گذاشتهاند،بخاطر آنها رنجها کشیدهاند،هر ذره از روحشان را در آثارشان بجا گـذاشتهاند،کـمترین چیزیکه حق دارند از ما بخواهند این است که سعی کنیم بفهمیم چکار میخواستهاند بکنند.
هیچکس،هیچگاه نمیتواند آموختن هنر را بپایان برساند.همیشه چیزهائی تازه برای کشف کردن هست.آثـار هـنری بزرگ هربار که در برابرشان بایستید جلوه دیگری دارند.آنها مثل انسانهای واقعی پایان ناپذیر و غیرقابل پیشبینی مینمایند.این جهان مهیج ویژهای است بـا قـانونهای عجیب و ماجراهای خاص خودش.هـیچکس نـباید فکر کند که همهچیز آن را میداند،چون هیچکس نمیداند.هیچچیز،شاید،مهمتر از این نباشد،اینکه برای لذت بردن از این آثار باید ذهنی تازه داشته باشیم.ذهـنی کـه آماده باشد هر اشـارهای را بـگیرد و به هر هماهنگی پنهانی پاسخ دهد،ذهنی که، مهمتر از همه انباشته از کلمههای پیچیده و عبارتهای حاضر و آماده نباشد.بهتر است هیچ چیز درباره هنر ندانیم تا نوعی نیمهآگاهی داشته باشیم کـه بـه فضلفروشی بیانجامد. خطر خیلی واقعیست.مثلا آدمهایی هستند که نکتههای سادهای را که من در این مقاله مطرح کردهام میگیرند و چون به این نتیجه میرسند که آثار هنری بزرگی وجود دارد که هـیچیک از کـیفیتهای آشکار زیـبایی بیان یا طراحی را ندارند وانمود میکنند فقط آن کارهایی را دوست دارند که نه زیبا هستند و نه خوب طـراحی شدهاند آنان همیشه دلهره دارند که اگر اعتراف کنند اثری را کـه خـیلی آشـکارا خوشایند و جذاب است دوست دارند بیسواد شمرده شوند.آنان آخرسر آدمهای فضلفروشی میشوند که احساس لذت حقیقیشان را از هـنر از دسـت میدهند و هرچه را که در واقع بنحوی زننده بیابند«خیلی جالب»میخوانند من از این کـه مـسئول سـوءتفاهمهایی از این قبیل باشم متنفرم.ترجیح میدهم که اصلا کسی باورم نکند تا اینکه بشیوهای غـیر انتقادی باورم کنند. من فکر میکنم دانستن چیزی از هنر و تاریخ هنر به مـا کمک میکند که دریـابیم چـرا هنرمندان بشیوههایی خاص کار میکردهاند.یا چرا هدفهای خاصی را دنبال میکردهاند.بیشتر از همه،این دانش راه خوبی است برای دقیق شدن چشمهای ما تا با آنها ویژگیهای خاص آثار هنری را بـهتر ببینیم و به این ترتیب حساسیتمان را برای دریافت تفاوتها و برتری های جزئی افزایش دهیم.شاید این تنها راه باشد که بیاموزیم از آنها آنطور که باید لذت ببریم.اما هیچ راهی بدون خطرهای خودش نـیست.گـاهی آدمهایی را میبینیم که در نمایشگاهی فهرست در دست،قدم میزنند و هروقت جلوی تابلویی میایستند، با اشتیاق بدنبال شمارهاش میگردند.میبینیم که دفترچه فهرستشان را ورق میزنند و بمجرد
اینکه نام اثر یا نام هنرمند را پیـدا مـیکنند به راهشان ادامه میدهند.آنان میتوانستند در خانه هم بمانند چون بزحمت به تابلوها نگاه میکنند.فقط دفترچههای فهرستشان را میبینند این نوعی سیر و سیاحت کوتاه ذهنی است که ربطی بـه لذتـبردن از تابلو ندارد.
آدمهایی که دانشی از تاریخ هنر کسب کردهاند گاهی در خطر افتادن به چنین دامی هستند.وقتی که یک اثر هنری را میبینید (به تصویر صفحه مراجعه شود) نمیایستند کـه بـه آن نـگاه کنند،بلکه ترجیح میدهند در حـافظهشان بـدنبال بـرچسب مناسبی بگردند.شاید شنیده باشند که رامبراند بخاطر «کیاروسکورو»یش(اصطلاحی فنی ایتالیائی برای سایه روشن)مشهور است،بنابراین وقتی کـه تـابلویی از رامـبراند میبینند،عاقلانه سرشان را تکان میدهند و زمزمه میکنند.
«کـیاروسکوروی شـگفتآوری»ست،و میروند بسراغ تابلوی بعدی.من میخواهم در مورد این خطر دانش نیمهکاره و فضلفروشی کاملا بیپرده باشم.
چون همه مـا در مـعرض گـرایش به چنین وسوسههایی هستیم، و مقالهها یا کتابهایی درباره هنر و تـاریخ هنر میتوانند این وسوسهها را تشدید کنند.این مطالب باید چشمها را باز کند نه زبانها را لق.درباره هنر هوشمندانه حـرفزدن کـار زیـاد سختی نیست،چون کلمههایی که منتقدان بکار میبرند در قالبهایی آنچنان مـتفاوت اسـتفاده شده که همه دقت خودشان را از دست دادهاند.اما نگریستن به یک تابلو با دیدی تازه و عـزیمت بـه سـفری مکاشفهآمیز در آن، کاری بسیار سختتر اما بسیار پرثمرتر است. نمیتوان گفت که انـسان از چـنین سـفری چه با خود خواهد آورد.
ترجمهء:مدرس