جلدسازی سنتی در ایران؛ تاریخچه و هنر تزیین جلد کتاب‌های نفیس

معصومه پورافشار
هر کتابی که به رشته تحریر در می‌آید در ابتدا با جلد کتاب جلب توجه می‌کند ، کتب نفیس برای اینکه ماندگاری بهتری در طول زمان داشته باشند نیاز به پوششی مجلل دارند و یکی از هنرهای ایرانیان طراحی زیبا و چشم نواز جلد کتاب می‌باشد.

درتمام ادوار تاریخ کتب خطی نفیس، از اوان پیدایش تا دورهٔ کمال آنها،چنین ملاحظه می‌شود که هنرمندان کتاب متوجه لطافت کاغذ، زیبائی خط طراوت تذهیب و ظرافت نقاشی‌ها بوده‌اند. هنگامیکه خوشنویسی کلک سحار خود را برای نوشتن دیوان شعری و یا داستانی منظوم بحرکت در می‌آورده است می‌اندیشیده که زراندازی اطراف خطوط خود و سرلوح کتاب را بکدام مذهب واگذار کند ونقاشی‌های کتاب را کدام صورتگر چیره‌دست باتمام برساند. اما کتابی که با خطی زیبا و سرلوح و تذهیبی اعلا و تصاویری الهام گرفته از مطالب آن و نتیجه تخیل نقاش، فراهم گردید برای آنکه در نگاه نخست جلب توجه کند و در عین حال از گذشت ایام لطمه و صدمه نبیند و لخت و عریان بنظر نیاید بایستی درپوششی مجلل قرار گیرد و به‌همین نظر تاریخ جلدسازی پایاپای تاریخ کتاب گام برمی‌دارد.

در این تحول تجمل کتاب آسمانی مسلمانان، قرآن کریم در دست ایرانیان چنان با قدر و منزلت قرار گرفته است که نمونه‌های حیرت‌انگیز از آن در کتابخانه‌ها و موزه‌ها دیده می‌شود. بعد از قرآن مجید توجه جلدسازان و خوشنویسان ومذهّبان ونقاشان به‌آثار جاودانی ادبیات پارسی دوخته شده مثلاً شاهنامه فردوسی، آثار سعدی، غزلیات حافظ، رباعیات خیام، اشعار جامی، کتاب مثنوی مولانا و دیگر آثار و نویسندگان و نثرنویسان چون کلیله و دمنه نصراللّه عبدالحمید منشی موردنظر قرار گرفته و در دوره ناصری که صنایع جلدسازی و خط و تذهیب و نقاشی از نو دورهٔ مجد و عظمتی می‌پیمود آثاری از دوران پیش و همان زمان استنساخ و تجلید گردیده که موجب تمجید و تحسین است. گذشته از جلدهای سوخت و ضربی و رنگ و روغن صحافان ایرانی از پارچه‌های زیبا و لطیف مانند زری و مخمل و ترمه در ساختن جلد استفاده کرده و مخصوصاً کتابهای ادعیه را در جلد ترمه که پربهاتر بود قرار می‌دادند.

معمولاً جلدهای پارچه را روی صفحه‌ای از مقوا می‌کشیدند و حاشیه‌ای از چرم بر آن قرار می‌دادند و روی چرم را با نقوشی تزٸین می‌کردند. جلدهای ترمه و زری قابل دریافت نقش دیگری جز نقش اصلی نبود و‌لیکن مخمل ساده که قبول طرح می‌کرد مانند جلد ضربی اغلب اوقات با ترنجی در وسط تزٸین می‌شد ولی جلدی که آمادگی دریافت طرح و هنر هنرمند را داشت جلدهای معروف برنگ و روغن بود در این جلدها نقاش بطرزهای بدیع هنرنماٸی کرده و علاوه برنقوشی که در جلدهای ضربی و سوخت دیده می‌شود اغلب اوقات نقاش، بمناسبت امکان، به طرحی پرداخته است و جلدهای گل و بوته یا نقش های هندسی یا تصاویر حیوانات درمیان آثار هنری نقاشان ایرانی زیاد دیده می‌شود.

اغلب جلدسازان پشت جلدهای رنگ و روغن را نقاشی می‌کردند و اغلب یک شاخه ساده با یک گل(زنبق یا لاله) در پشت جلد دیده می‌شود. آنچه خاص جلدهای ایرانی است و در ساخته های سایر کشورها دیده نمی‌شود لبه برگشت جلد بر روی آنست که معمولاً عین طرحی که در روی اصل جلد کشیده شده روی این لبه هست تا وقتی کتاب بسته باشد طرح جلد بنظر کامل بیایید. جلدهای زیبا را معمولاً در محفظه ای چرمی قرار می‌دادند و برای اینکه براحتی از محفظه خارج شود نواری بوسط محفظه  نصب ‌می‌کردند و کتاب را روی نوار قرار می‌ دادند و بدرون محفظه فرو می‌بردند و چون سرنوار خارج از محفظه بود با بیرون کشیدن نوار کتاب بخودی خود از محفظه خارج می‌شد و آسیبی نمی‌دید.

اسوند داهل Svend Dahl رٸیس کتابخانه دانشگاه کپنهاک در تصنیف خود بنام (تاریخ کتاب) چنین می‌نویسد: 

(( صنعت جلد نزد ایرانیان رابطهٔ نزدیک با پیشرفت مشعشع نقاشی مینیاتور دارد. در جلدهای ایرانی لت زیر ادامه پیدا می‌کند و روی لت رو می‌افتد و طوری تزٸین یافته که با تزٸینات روی جلد تطبیق می‌کند. نقش جلد اصلاً از یک ترنج و چهار لچک در اطراف آن حاصل می‌شود. این همان روشی است که درقالی های ایران مشاهده می‌شود و ما بخوبی با آن آشنا هستیم. جلدهای ایرانی قرن چهاردهم و پانزدهم چنان در تزٸین ظریف است و از حیث فن جلدسازی عالی است که فوق العاده از جلدهای اروپاٸی هم عصر خود بهتر می‌باشد. این نوع جلدها از ایران بسایر کشورهای مغرب مخصوصاً به ترکیه برده شد و درقرن پانزدهم جلدسازی ایتالیا را تحت تاثیرقرار داد و افق های جدیدی در مقابل جلد سازان و صحافان مغرب زمین باز کرد.))

راست: کتابخانه سلطنتی                                              چپ: کتابخانه ملی

بازخوردها
    ارسال بازخورد
    • - نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.
    • - لطفا دیدگاهتان تا حد امکان مربوط به مطلب باشد.
    • - لطفا فارسی بنویسید.
    • - میخواهید عکس خودتان کنار نظرتان باشد؟ به gravatar.com بروید و عکستان را اضافه کنید.
    • - نظرات شما بعد از تایید مدیریت منتشر خواهد شد
     
     
     
    (بعد از تائید مدیر منتشر خواهد شد)