واقعیت، ریشواقعیت و حقیقت در هنر؛ ریشههای آفرینش اثر هنری از نگاه مهدی حجتهء آثار هنری
واقعیت، ریشهء آفرینش اثر هنری
پدیدآورنده: حجت، مهدی گفتگو با مهندس مهدی حجت
مقدمه: انقلاب اسلامی و اهمیت هنر
انقلاب اسلامی ایران، از روزهای نخستین آغاز جنبش، خود را به عنوان یک انقلاب فرهنگی در تاریخ انقلابهای دنیا ثبت نموده است و همین امر موجب شده است شاخههایی که از درخت تناور این فرهنگ سر برون میآورد به عنوان نشانههای ثمرهای که به بار خواهد آمد مورد توجه و موشکافی قرار گیرد. توجه و علاقهای که مسئولان و دولتمردان جمهوری اسلامی به نشو و نمای هنر اسلامی نشان میدهند اهمیت این شاخه بزرگ و پربرگ فرهنگی را نشان میدهد. اگر در این میان هنوز به آنچه که دلخواه بوده دست نیافتهایم شاید به این دلیل باشد که هنوز نتوانستهایم به وحدت نظری کلی در مورد معنای هنر دست بیابیم و این امر تا حدود زیادی از گستردگی معنای هنر از یکسو و کوششهای اندکی که در زمینه تحقیق بر آن شده ناشی میشود. فصلنامه هنر برای انجام کوششی در جهت رفع این کمبود و روشن نمودن آنچه که از هنر به معنای اعم و هنر اسلامی به معنای اخص در نظرهاست با مسئولان و صاحبنظران به گفتگو نشسته و از آنان یاری جسته است که در شماره اول و شمارهای که هم اکنون در پیش رو دارید نمونههایی از این کوششها منعکس شده است.
معرفی مهندس مهدی حجت
مهندس مهدی حجت که انجام گفتگویی پیرامون هنر و مسائل و مشکلاتی که در جامعه کنونی ما برای هنرمندان مطرح است را پذیرفتند مسئولیتی عمدهای را در زمینههای فرهنگی و هنری پس از انقلاب اسلامی داشتهاند. او که فارغالتحصیل معماری دانشگاه تهران است پس از پایان تحصیلات زمینه مطالعاتی خود را به معماری و هنرهای اسلامی تخصیص داده و پس از انقلاب به عنوان مدیرعامل تئاتر شهر و پس از آن نیز به سرپرستی شبکههای اول و دوم سیمای جمهوری اسلامی ایران برگزیده شد و مدتی نیز مسئولیت واحد سینمایی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان را به عهده داشت. مهندس حجت در حال حاضر مسئولیتهای گروه هنر ستاد انقلاب فرهنگی و معاونت حفظ میراثهای فرهنگی را به عهده دارد و در سمت مشاور فرهنگی و هنری وزیر فرهنگ و آموزش عالی و سرپرست موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی به فعالیت مشغول است.
رابطه واقعیت و هنر
رابطه میان واقعیت و هنر چیست؟ آیا پیوند این دو موجب تشنجی در وصول به حقیقت نمیشود؟ من فکر میکنم هنرمند باید با واقعیتهای موجود برخورد مستقیم داشته باشد. شاید همه عواملی که موجب تشنجات عصبی میشوند از همین واقعیتها ریشه بگیرد. اگر بتوان بیعدالتیهای اجتماعی و جهانی را که قدرتهای بزرگ در اعمال آن کوشیدهاند به عنوان یک واقعیت موجود بیان نمود. هر چقدر روی این مساله پافشاری میکنیم حقیقت لحظه به لحظه از تصورات ما دورتر میشود و هنرمند نیز بالاجبار خود را در گیر چنین مبارزات تحمیلی میبیند. پس مکان حقیقت در تصور هنرمند در چه بعدی قرار گرفته است. در جای دیگر متوجه بعد معنوی و تفکرات اخلاقی انقلاب اسلامی میشویم که مایهای از مبارزه، علیه واقعیتها داشته و نیز چشم به سوی حقایق بشری که باید به آن دست یابد دارد. پس هنرمند بایست در دو مکان ذهنی قرار گیرد. تعریف شما از هنر با توجه به این دو عامل چگونه است؟
هنر و ایدهآلهای ذهنی
به نظر من برای نه تنها هنرمند بلکه هیچ فاعلی، صرف واقعیت مبدأ حرکت نمیتواند بشود. یعنی فقط واقعیت، بدون وجود یک حقیقت یا بدون وجود ایدهآلهایی ناممکن است، هیچ انسانی را به حرکت در بیاورد. البته این ایدهآلهای ذهنی هنرمند که با لمس کردن واقعیت توجه خود را معطوف به حرکت دادن میکند، ممکن است متخذ از واقعیت هم باشد. اگر هنرمند یک مثل اعلی و یک ایده کل در ذهنش نباشد و قرار باشد که با همه این نابسامانیها و یا بسامانیهایی که در واقعیت وجود دارد برخورد کند به عمل کردن در ارتباط با این عوامل برانگیخته نمیشود. اینجا صحبت من بر اساس ارزشهای الهی است. یعنی اگر شما زورگویی و ظلم و خشم را در جامعه به وفور ببینید، و آن را به عنوان یک واقعیت که هست و باید باشد در ذهنتان مجسم کنید. نه واقعیتی که الان هست ولی اساس ایدهآلهای شما نباید باشد و باید تغییر کند، ببینید، پس دیگر دلیلی برای حرکت اصلاً ندارید واقعیتی موجود است و خود بخود هم ممکن است تغییر کند و شما هم دلیلی برای حرکت در جهت خاصی ندارید. مواجهه هنرمند با واقعیت در حقیقت متکی بر ایدهآلهای خودش است. برای یک هنرمند مسلمان و دارای ایدئولوژی و مکتب، حقیقت مبتنی بر ارزشهایی است که مکتبش برای او وضع کرده است. و به این ترتیب هنرمند شروع میکند به تغییر محیط خودش به شکلی که آن واقعیت را به سوی آن صورت حقیقی و اعلایی که باید وجود داشته باشد پیش ببرد. بنابراین برخورد صرف با واقعیتها، بدون آن ایدهآلها نمیتواند وجود داشته باشد.
جایگاه هنرمند: بین غیب و شهادت
بر همین اساسی که ما هنرمند را در این جایگاه میبینیم که بین غیب و شهادت ایستاده است یعنی از یک طرف ذهنش درگیر آن مسائل ایدهآلی خودش است (البته در این مقطع از صحبت من بین آن عده که ایدهآلهای الهی و غیرالهی دارند تمایزی نمیگذارم، مجموعه کسانی که یک ایدهآلی به عنوان وضع مطلوب در ذهنشان دارند را در نظر میگیریم) و از طرف دیگر ذهنش درگیر آنچه که هست. تمام درگیری هنرمند در جهت تبدیل کردن این صورتی که «هست» به آن صورتی که «باید باشد»، است. حالا اگر بخواهیم ببینیم که هنرمند مسلمان در چه مقطعی شروع به حرکت میکند، درمییابیم که ارزشها و ایدهآلهایی که مکتبش برای او وضع میکند به او احساس نازیبایی در عالم میدهد. هنرمند احساس میکند که بعضی از نقاط نیاز به ترمیم دارد و برخی از حالات باید دگرگون شود پس شروع میکند به دگرگون کردن آنها. من اگر بخواهم تعبیر زشتی از هنرمند بکنم، باید بگویم هنرمند مثل سگی میماند که زودتر از آنکه زلزله شود شروع میکند به پارس کردن و آنقدر حساس است که حفرههای خالی موجود در عین یا ذهن جامعه را بیشتر میبیند و آن را مطابق با آن حقیقت اولی که در ذهنش وجود دارد قرار میدهد و نقطه شروع را انتخاب میکند.
نمونههایی از حساسیت هنری: جاکومتی
من همیشه دلم میخواهد از کارهای «جاکومتی» که به عنوان یک هنرمند خوب قبولش دارم نام ببرم. او در آنچه به عنوان «انسان قرن بیستم» در آثارش مطرح کرده با آنکه مسلمان نیست و ایدهآلهایش با من فرق میکند دقیقاً مشخص میسازد چه نقصی را در انسان میبیند و در آثار هنریاش این نقص را بیان کرده آن را اعلام دارد: که این انسان فعلی مجسمهای است بلند با پاهای کشیده و لرزان که بر دو چرخ متحرک به صورت نامتعادل قرار گرفته است و عدم تعادل انسان این زمان را در آثار خودش اینگونه منعکس میکند. اگر مقصدمان از طرح این سوالات این است که چه میزان از محصول هنری در ارتباط با واقعیت قرار میگیرد باید بگویم که ریشه آفرینش اثر هنری در واقعیت است. یعنی هنرمند نمیتواند جدا از واقعیت عمل کند منتها آیا معیار و ملاک عمل خودش را هم از واقعیت میگیرد؟ به نظر من خیر.
نقد هنر جامعهگرا و واقعگرا
من اعتقادی به آن هنر جامعهگرا، یا واقعگرا به این معنی که صرفاً تمام آنچه را که میخواهد از واقعیت موجود در جامعهاش بگیرد و عمل کند، ندارم. من فکر میکنم هنرمند حتماً ایدهآلهایی را که در ذهنش دارد باید به قوت و صمیمیت درک و حس کرده باشد و بعد در گیر با مسائل اجتماعش بشود، کمبودها را احساس کرده بعد عمل بکند. اگر چنین بکند هم آن آزادگی در او وجود خواهد داشت و هم پرداختن به ایدهآلها در کارش مشهود خواهد بود و طبعاً محدودیتهایی که هنرمندان مقید به قیود جامعه درگیرش میشوند برایش به وجود نخواهد آمد و هم خدمتگزار جامعه خواهد بود چون یکی از پاهایش روی واقعیت موجود در جامعه قرار گرفته است.
هنر مدرن و واقعیتهای کاذب
ما در قرن بیستم با هنر مدرن که زائیده واقعیتهایی کاذب بود مواجه شدیم. وقتی به سبکهای جدید نگاه میکنیم در بطن آن با نوعی مبارزهطلبی مسخ شده روبرو میشویم که به هدر دادن نیروی انسانی منجر میشود. پس هنر مدرن، هنری است که با واقعیتها جدال میکند. ما از واقعیتهایی صحبت میکنیم که اگر درست نیستند کاذبند و ما در اینجا روی به نوع کاذب آن داریم. من احساس میکنم که هنر مدرن در رابطه با واقعیتهای جامعه عمل میکند و نقطه ضعفش نداشتن ایدهآلها است. یعنی برعکس آنچه به ذهن میرسد به این نوع هنرمندان واقعیتها را خوب نمیشناسند، من فکر میکنم ایدهآلهای ذهنیشان ضعیف شده است. فرض کنیم دادائیسم یک نوع جیغ و فریاد در مقابل آن دقایق و ظرائف و سبکهایی است که با هزار بند وجود هنرمند را به اسارت میکشند. و این فریادها قیامی است در مقابل این اسارت ولی چون در این قیام یک ایدهآل مشخص با چارچوب منظم وجود ندارد نتیجه آن دادائیسم میشود. در حالیکه اگر همین قیام با یک معنویت نیکویی شکل میگرفت راه به جای خوبی میبرد از خصیصههای معتبر انقلاب اسلامی همین است.
انقلاب اسلامی: ترکیبی از واقعیت و ایدهآل
در انقلاب اسلامی دو موضوع پیدا کرده است. مردم برای شکل دادن به ایدهآلهای ذهنی مکتب خودشان شروع به عمل کردهاند ولی این عمل را در صومعه انجام ندادهاند، بلکه در گستره یک جامعه و در واقعیتهای عینی جامعه آن را انجام دادهاند. اگر واقعیتهایی هم هست که وارونه جلوه میکند، مردم به فراموش کردن قسمتهای کاذب آن شروع کردهاند تا با عین واقعیات بروبرو بشوند و ایدهآلهای خودشان را بر این واقعیات تحمیل کنند و واقعیت را بر اساس آنچه در ذهنشان هست دگرگون کنند. به همین جهت است که انقلاب اسلامی ترکیبی است که در صحنه بیرونیاش، واقعیات را دگرگون میکند ولی در غایت و نهایت دارای آن ایدهآل و شکل مشخصی است که مکتب اسلام را تشکیل میدهد. برعکس آن نوع قیامی که در هنرها و در جای دیگری انجام شده اما به جهت ضعف در آن ایدهآلهای ذهنی یا آن چارچوب فکری به راه انحراف کشیده شده است.
هنرمند: بین حقیقت و واقعیت
پس هنرمند یک پایش در درک حکمت است و وضع موعود پای دیگرش در وضع موجود و توجه به ابزار موجود. به این جهت هنرمند با دو چشم، یک چشم که بر حقیقت مینگرد و چشم دیگری که بر واقعیت گشوده مانده و خلق میپردازد و در چنین حالتی تلقی هنرمند بر او جایز است. به غیر از این، اگر هنر واقعگرایی را که قرص مسکن جامعه است در نظر بگیریم از نظر زمان و مکان محدود است و نام هنر را نمیتوانیم بر آن اطلاق کنیم، البته باید توجه داشت که هنرمند بدون واقعیت نمیتواند زندگی کند. در دنیایی که هرچه هست واقعیت تلخ است و از معنویت که بتواند ذهن را تلطیف بکند چیزی وجود ندارد، هنر در حقیقت «مفصلی» است بین واقعیت و آن لطف و حکمتی که باید وجود داشته باشد جوامعی که در آنها، آن خصوصیت معنوی وجود ندارد، برای فرار از واقعیت به یک پله بالاتر که همان هنری است که با معنویت ارتباط دارد پناه میبرند. حق هم دارند. اگر ما بخواهیم سلسلهمراتبی را شکلبدهیم میتوانیم حقایق، یک هم پایینتر واقعیتی را تصویر کنیم اگر در یک جامعهای آن معنویت را حکمت والا وجود نداشته باشد، چون نیاز درونی به این حرکت دارد به سوی هنرها پیش خواهد رفت هنرمند با اتکاء به فطرت خودش و با اتکاء به روح لطیفی که در او وجود دارد، بدون آنکه از راه منطقی معنویتی را درک کرده باشد از راه احساسش یک ارتباط معنوی با عالم بر قرار میکند و این ارتباط را در آثارش ظاهر میکند. شما وقتی به «گرونیکا»، تابلوی جنگ پیکاسو، که جنگ را با تمام صحوبت و خشونتش مطرح میکند نگاه میکنید، یک پله بالاتر از عین جنگ یک معنا از جنگ را میبینید بنابراین وقتی یک نفر از جنگ لبنان و غیره و غیره در فشار روحی قرار گرفته و هنرمندی که سلسله اعصابش به او حکم میکند که ارتباط حسی با عالم بر قرار کند و لطیفتر به قضایا نگاه کند از این واقعیت اثری میسازد که برای کسانی که فقط با عین واقعیت در تماس هستند و آن ارتباط را دارند، یک درجه لطافت را مطرح میسازد.
هنرمند و بیان مفهوم انسانی
وقتی هنرمند، واقعیتی مثل جنگ را به زبانی بیان میکند، اذهان را بیشتر در رابطهای ملموس با واقعیتها قرار میدهد. میخواهیم بدانیم، هنرمند چگونه با بعد ظاهری جنگ مقابله میکند و چگونه مفهوم انسانی زیستن را در رابطه با حقایق متصور و معنویات و اخلاق، از حجم سیاه واقعیتهای مخرب بیرون میکشد و حلول روز روشن را از پس شب تاریک نوید میدهد. شما شاید به نوعی هنر اشاره کنید، مثلاً فرض کنید ناتورالیسم سعیاش بر این بود که همه چیز را همانطور که هست بیان کند که اینچنین نمیتواند بشود و در تمام آثار هم مثلاً وقتی یک مجموعه گل را در یک کار ناتورالیستی میبینید باز یک حقیقتی را از گل بیان میکند که ماورای آن سبد گلی است که الان دارد در این تابلو عنوان میشود. من عقیده دارم اگر هنرمندان واقعگرا شروع کنند به ترسیم کردن واقعیت آنچنان که در آن هیچ حقیقتی نهفته نباشد واقعیت کاذب را تثبیت کردهاند.
نقد امپرسیونیسم و واقعگرایی
«امپرسیونیسم» را مثال بزنیم. موتور حرکت این سبک که در حقیقت رئالیستی است چیست؟ میگوید من میخواهم واقعیت را آنطور که هست نشان بدهم و برای اینکه این کار را بکنم یک «امپرسیون» تأثیری از یا فضا را میگیرم و دیگر به آن سبکی که در گذشته این کار را میکردهاند و زمان را در آن دخالت نمیدادهاند عمل نمیکنم. من فضا و مکان و آتمسفر را در کارم دخالت میدهم برای اینکه واقعیت را آنچنان که هست نشان بدهم. همهء مکاتبی که دنبال این قضیه میگردند برای آن است که واقعیت را آنچنان که هست نشان بدهند، ولی در این مطلب «آنچنان که هست» خیلی صحبت وجود دارد. حتی عکاس هم هنگام ضبط یک صحنه، آن موضوع مورد نظر را از یک زاویه خاص خود مینگرد. هنرمند نقاش، بیش از عکاس سعی میکند که در عنوان کردن واقعیت، حرف جدیدی را بگنجاند. به این ترتیب اگر ما تصور کنیم که هنرمند با پرداختن به واقعیت، آن را محدود میکند و واقعیت کاذب را تثبیت میکند اشتباه است و به این ترتیب وجود هنرمند را به عنوان یک انسان نادیده گرفتهایم چون این هنرمند انسان است که از زاویه دید خویش به واقعیت مینگرد و همین که رنگ خودش را به واقعیت زد دیگر واقعیت آنسان که «هست» نیست، بلکه آنسان که هنرمند «میبیند» است. هنرمند ممکن است با ایدهآلهای کوتاهی به واقعیت نگاه کرده باشد و اثر هنری سخیفی به وجود آورده باشد ممکن است ایدهآلهای بلندی داشته باشد و اثر هنری خوبی پدید آورده باشد.
حقیقت بدون واقعیت؟
صحبت از آن شد که هنر معاصر اصولاً واقعگرا بوده ما میخواهیم ببینیم که آیا برخورد با واقعیت چگونه تصور به حقیقت و نزدیکی به آن را میسر میسازد؟ اجازه بدهید من یک سوال طرح کنم. شما بفرمائید امکان طرح حقایق بدون توجه به واقعیت چگونه است؟ اگر محدودترین فر را من بخواهم مثال بزنم باید بگویم که حقایق در کتب فلسفی اخلاقی میتوانند مطرح شوند اما به محض آنکه این حقایق بخواهند منصه بیرونی پیدا کنند و به یک ترتیبی از الفاظ خارج بشوند به غیر از آنکه سوار واقعیت شود هیچ کار دیگری نمیتوانند بکنند. شما یا در وادی فلسفه با کنار هم گذاشتن کلمات و الفاظ باید کار کنید و حقایقی را عنوان کنید و یا اگر پایتان را از مفاهیم و کلمات خارج کردید و یک مرحله به سوی دنیای واقع که هنرها هستند و حقایقی سوار شده بر واقعیات هستند بروید چارهای جز اینکه با واقعیات روبرو شوید ندارید. شما یک اثر هنری را مثال بزنید که بدون تمسک به واقعیات حتی اگر مانند از واقعیت مجرد ابعاد کمک گرفته باشد، به بیان حقایق پرداخته باشد. پس چرا هر آن واقعیتها بیشتر رشد میکنند. نتیجهء برخورد هنرمند با واقعیتها چه شد؟ تأثیر هنر چیست؟
تأثیر هنر و فلسفه در جامعه
آیا ما بیشتر از آثار هنری موجود در عالم، کتاب فلسفی نداریم؟ من میگویم داریم. نقش این کتب فلسفی و اخلاقی، کتبی که سعی در دگرگونی جامعه داشتند چیست؟ همانقدری که دیدهایم بوده. من میخواهم بگویم که آثار هنری هم با اتکاء بر واقعیت و توسل به حقیقت شبیه کتب فلسفی که به مطرح کردن حقایق شروع میکنند میتوانند در جامعه نقش داشته باشند. منتها اینکه جامعه ما رو به ضلالت پیش میرود، آیا موجودیت هنر را نفی میکند؟ خیر موجودیت فلسفه و عرفان و حقیقتگرایی را نفی نمیکند. این مکتب اسلامی که 1400 سال است دارد سنگ به سینه میزند چه کرده است؟ جز این است که ما روز بروز بیشتر به سوی ضلالت میرویم؟ پس اصلاً حرف حقی در آن نیست؟ هر استدلالی که برای فلسفه و یا برای مکتب اسلام آوردیم که چطور عمل نمیکند و چرا انسان قرن بیستم با سرعت بیشتری به سوی ضلالت حرکت میکند برای هنرها هم میتوانیم بیاوریم. و من فکر میکنم مهجوریت حقیقت دلیلش این است که در عالم، حقیقت مشتری کم دارد. دلایلش جای بحث دیگری دارد، ما همانطور که میبینیم مشتریان مکاتب الهی روز بروز کمتر میشوند که امیدوارم روز بروز بخصوص با انقلاب اسلامی بیشتر بشوند در رابطه با هنر هم همین را میبینم. هنرمندان عالم فریاد میکشند. فریاد «وان گوگ» که گفت «من سعی بر این دارم که عالم را بهصورت واحد ببینم برای من خورشید و زمین و آتش با هم فرق ندارند». چه شد؟ همه اینها حکایت از یک چیز درونی میکند. این فریاد را در آن زمان چگونه دفن کردند؟ این جهت را قبول داریم که کل آدمها رو به سوی ضلالت میروند تا هنگامیکه انشاءالله ظهور حضرت جبران همه را بکنند. گناه رفتن جامعه به سوی ضلالت را پای ناتوان بودن هنر نگذارید. و اجازه بدهید که با همان قدرتی که مکاتب الهی، فلسفه و عرفان ایستادند و ضرورت و حقانیت خود را اثبات رساندند، همان حقانیت و ضرورت را برای هنرها قبول کنیم.
نقش روانشناسی و جامعهشناسی در هنر
ولی از سوی دیگر هنرمند برای آنکه بتواند تغییرات دلخواه خود را در واقعیتها بدهد باید از روانشناسی و جامعهشناسی نیز کمک بگیرد. من یک نکته را اشاره کنم. ما آنچه را که باید عمل کنیم از راه مطالعه جامعه بهدست نمیآوریم. ما اگر همه این مطالعات جامعهشناسی و روانشناسی را انجام بدهیم و وضعیت جامعهمان را هم خوب بشناسیم «در آنچه که باید بکنیم»، نه اینکه «چگونه آن را انجام بدهیم» تأثیری نمیگذارد. زیرا آنچه را که باید بکنیم از وحی گرفته میشود ولی آنچه را که میخواهیم انجام بدهیم و چگونه انجام دادن آن احتیاج به مطالعه و جامعهشناسی دارد. همانطور که امام در پاریس فرمودند که «آنچه را که من میگویم جای مماشات ندارد که بتوانم یک قسمتیاش را حذف کنم مثلاً بگویم که شاه نرود. اینها حکم الهی است.» ما با احکام الهی مواجه هستیم که باید اینچنان بشود. در جهان ظلم نباید باشد حالا هم مطالعه جامعهشناسی هم کردیم چه جامعه آماده باشد و چه نباشد باید جهان را عاری از ظلم بکنیم ولی در اینکه روند کار چگونه باشد و خط و مشیهای اجرایی، چگونه باشد، باید آن را مطالعه کنیم. اگر همه جهان را ظلم بگیرد و امام خمینی یک تنه در عالم مسلمان باشد، همان قیام را علیه ظلم خواهد کرد اگر 5/99 درصد افراد گرایش به حق داشته باشند و فقط پنج نفر باقیمانده باشند. این مطالب عیناً در زمینه مسائل هنری هم وجود دارد.
راهکارهایی برای رشد هنرمند
در وضعیت فعلی، هنرمند جامعهء ما معیارهایی برای خودش دارد. از آنجا که ما به جهانی شدن انقلاب اسلامی چشم داریم، معیارهای بینالمللی را نیز میخواهیم در نظر بگیریم و همانطور که شما هم اشاره کردید روش کار را میخواهیم بر اساس مطالعات جامعهشناسی تنظیم کنیم. چه کنیم تا هنرمند را در راه رشد عالی کمک کنیم؟ چه کنیم تا آنطور که شایسته یک اثر هنری است استعارات هنری پوششی شوند تا کلام و تصویر را در خود بگیرند؟ چه کنیم تا یک ذهن خود مجری و بیانکنندهء عامل دیگر بشود؟ چه کنیم تا درک شود رسیدن به یک اصل واحد بیان و تفسیر درست زیباییشناسی است که خود موجب یک آرامش هنری خواهد شد. چه کنیم که هنرمند ما آنطور رشد کند تا فرهنگ مردم ما پذیرای هنر هنرمند ما، باشد و در نتیجه پذیرای موجودیت او، و آیا درست است که، با تعاریف خود دربارهء هنر با توجه به تجربیات خاص با ایجاد یک حرکت چندگونه مفهوم آن را پیچیدهتر و در نتیجه بسط آن را مشکلتر سازیم. این چه کنیم را دو مقطع باید بررسی کرد. یکی مقطع اینکه در مجموعه جامعه چه باید کرد و یکی اینکه در مقاطعی از جامعه چه باید کرد. این را باید بدانیم که هنر از چه زائیده میشود. اگر ما بخواهیم در جهت گسترش هنر و به وجود آمدن هنرمند تلاش کنیم باید ببینیم خود این هنر و هنرمند چه و که هستند. هنر را زائیده درد درونی هنرمند میدانم. یعنی اگر افرادی شروع کنند به درک مفاهیمی پنهان که آن مفاهیم چنان در آنها غلیان داشته باشد که به سوی گفتن راهی بجوید از اینجا کمکم هنر شروع میشود. بنابراین ما اگر بخواهیم هنرمند داشته باشیم اول باید آن انسان دردمند را داشته باشیم و دوم آنکه این آدمهای دردمند یک ظرف بیانی داشته باشند که وقتی درد آنها میخواهد بیرون بریزد از کانالهای روشنی بیرون بیاید و به اصطلاح مسیر خود را بتواند پیدا کند.
تعمیق درد و بیان هنری
برای ایجاد درد در انسانها و دردمند کردن آنها و نه تنها در یک مقطع کوتاه اجتماعی و با واقعیتهای کاذب به قول شما، بلکه دردمند کردن آنها نسبت به حقایق همانطور که مولانا میگوید: از نیستان چون مرا ببریدهاند - درد بزرگ انسانی که در یک انسان به وجود میآید و در شعر جاری میشود، چون مفعول کار ما مجموعه افراد جامعه هستند باید یک تحول اجتماعی حاصل بشود. من انقلاب اسلامی ایران را آنچنان تحولی میبینم که راه دردهای بلند الهی و انسانی و نزدیک شدن به آن را باز کرد. یعنی، ما از آن انسانهای گوشهگیر، مهجور زمان شاه متحول پیدا کردهایم و رسیدهایم به یک جامعهای که افرادش خود را در صحنه حاضر میدانند و وکیل دردها میدانند و تک و تک آنها نسبت به آنچه در جامعه میگذرد، دردمند هستند. مردم کشور ما نسبت به آنچه در لبنان میگذرد دردمند هستند حرفی برای گفتن دارند. درد مردم سرزمین فلسطین برای مردم ما دردی است قابل گفتن، قابل بیان. این یک مطلب است و مهمترین آن هم همین است که ما برای مردم خودمان شرایطی را ایجاد کنیم که در افراد این دردمندی با عمیقترین صورت خود ایجاد شود، همانطور که شمس در مورد مولانا ایجاد کرد دردمندش کرد، شعلهورش کرد، آتشش زد و بعد مولانا شروع کرد به گفتن اشعار. مطلبی را که ما باید انجام بدهیم و ساده هم نیست تعمیق درد است. نه به آن معنی که یک فیلمبردار مثلاً وقتی میخواهد از یک صحنهای مثل جنگ، فیلمبرداری کند همان ظاهر قضیه را ببیند. بلکه باید معنای انقلاب را درک کند و آن را در اثر هنریاش عنوان کند. پس خبردار کردن از عمق این حرکت و جهش اجتماعی که پیش آمده، کاری است که در سطح اجتماع باید انجام بشود. حالا شما شاید کارهای اجرایی که برای این منظور باید انجام شود را در نظر داشته باشید. اگر دردی در یک نفر ایجاد شد راه بیان خودش را پیدا خواهد کرد. بنابراین درست کردن راه و خط دادن در هنر موجب انحراف میشود. فقط درد پیدا شود و اجازه بدهیم تا مسیر خودش را طی کند و ابداعیترین و زیباترین مسیرها را خود پیدا میکند، زیرا هر دردی یک راه بیان دارد و اگر راههای موجود کلیشهای را که الان از همانها استفاده میکنیم برای بیان درد خودمان استفاده بکنیم، در حقیقت از روشهای اجرایی که از درد ما به وجود نیامدهاند استفاده کردهایم. بنابراین باید بگذاریم که همان درد راه خودش را پیدا کند.
آموزش و خلاقیت در هنر
دوم اینکه به هر حال مجموعه افراد دردمند را نمیتوانیم رها کنیم تا خودشان مسیر خودشان را پیدا کنند و اصولاً جامعه در محیط آموزشی خود مثل دانشگاهها، مدارس و غیره در حقیقت سزارین میکنند، راه مصنوعی باز میکنند و راههایی را باز میکنند و مسیر را لایروبی میکنند چون اگر قرار است آبی جریان پیدا کند، از همین مسیر لایروبی شده بهتر حرکت میکند. پس اگر قرار باشد یا عده آدم دردمند داشته باشیم و آن درد به صورت مایهای در وجودشان تمرکز پیدا کند و راه خروج خودش را پیدا کند و قرار باشد که از پیچ و خم بسیار و تجربیات شخصی بسیار عبور کند (که البته اگر این کار را بکند اصیلترین نوع حرکت را انجام داده است) ما خودمان را مجاز میدانیم که یک لایروبی در مسیر فکری این مردم انجام بدهیم که سیر آب در این مسیر را تسهیل کند. دو نظر در آن مورد وجود دارد یکی که آموزش را مانع و رادع هنر میداند و آن هم به دلیل همین خطر کانالیزه شدن هنر است و دیگری این است که به هر حال مسیرهای کلی وجود دارند که در مورد همه انسانها میتوان آن را پیاده کرد. مثلاً اگر فرض کنیم آدم صالحی که دردآشنا هم هست را پیدا کنیم به او مسیرهای بیانی را آموزش بدهیم که مثلاً فرم و رنگ کدامها هستند و حرکت این مسیرها را در تصور پیدا میکند. به او امکان داده میشود که زودتر این حرکت هنر را آغاز کند. ما در این مسیر هم کوتاهی کردهایم یعنی نیامدهایم که مسیرها و راههای بیان هنری را برای دانشجویان و علاقمندان دردمند هنری خودمان نشان بدهیم. ضرورتاً شتاب انقلاب تا حدی اجازه نمیداد این کار بشود. ولی کارهایی هم میتوانستیم انجام بدهیم، آیا ما نمیتوانستیم بچههای خودمان را از راههای کلیشهای که در آن افتادهاند جدا بکنیم و آن آزادی را به آنها بدهیم که خودشان مسیر خودشان را پیدا کنند. با این توضیح بسیاری از سوالات متعددی که مطرح شده چهره دیگری پیدا میکند. ما در این دو مسیر یعنی تعمیق درد و دیگری بیان اصول کلی روشهای خلاقیت، کوتاهی کردهایم. اول باید به هنرمندانمان این مطلب را تفهیم کنیم که گرایش به سوی لایه و رویه، گرایش به سوی این نوع «واقعگرایی سوسیالیستی» که در جامعه مطرح شده و بسیاری از هنرمندان عزیز و مسلمان، را هم درگیر خودش کرده راه تعمیق مسائل نیست. به نظر من در کل موضوع - چون فرصت نیست که به جزئیات بپردازیم - اگر دربارهء این دو موضوع عمده فعالیت شروع کنیم هنر واقعی انقلاب اسلامی میتواند مسیر خودش را طی کند.
معیارهای ارزیابی آثار هنری
مفهوم تغییر معیارها و ضوابط را چگونه تحلیل میکنید و اصولاً معیارهای حاکم بر اصول هنری از دیدگاه شما کدامند؟ در برخورد با آثار هنری باید معیارهایی داشته باشیم. این معیارها میزان بزرگی و عظمت دریافت هنرمند است که چه معنای والایی را دریافت کرده و به چه صورت عالی آن را بیان کرده است. نمونهاش شعر حافظ است. والاترین معانی را در زیباترین فرم بیان کرده است. البته من فرم و محتوا را کاملاً با هم آمیخته میبینم ولی اگر بخواهیم معیارها را تعیین میکنیم به ناچار به این صورت درمیآید که یک معیار، معیار ارزشیابی محتوای اثر هنری است و معیار دیگر، معیار قوت بیان هنری است. یعنی او در بیان - چه در مجسمه، چه در شعر و چه در نقاشی - چه قدرتی داشته است. چرا به شعر حافظ یک اثر هنری بسیار عالی میگویند. معیار شما چیست؟ چون مفاهیم بسیار عالی را در فرمی بسیار والا عرضه کرده است. پس معیارهای ما در برخورد با اثر هنری مشخص شد. حالا اولویتهای کدام هستند؟ به نظر من در محتوا و اینکه از مفاهیمی صحبت کرده باشیم که ماندگارتر، الهیتر و دردهای اصیلتر انسان باشند. وقتی مولانا میگوید «از نیستان چون مرا ببریدهاند» از ابتدا تا انتهای عمر بشر، این درد بشر است. یک درد مقطعی کوتاهمدت نیست آنچه حافظ در اشعارش بیان میکند یک درد دچار غربت غریبه شدن انسان است. این درد با آن وسعتی که دارد یک درد بلند است، مانا است، بیمکان و بیزمان است. در فرم انطباق با آنچه حضور زیبایی است معیار است. یعنی این قالب چه میزان با آنچه در آن مطرح شده تناسب، توانایی و امکان برای بیان آن محتوا دارد. هرچه برای بیان آن محتوا متناسبتر باشد به آن زیبایی مورد نظر نزدیکتر شده است. در حقیقت، ما آنچه را در عالم زیبا میبینیم که با آن مثل و اصل خودش انطباق داشته باشد. اگر در آنچه انسان به وجود میآورد قوانین و تناسباتی به وجود بیاورد که انطباق آن با جوهر اصلی متحرک در عالم نزدیک باشد این زیباتر است و هر چقدر از او دور باشد زشتر است. ما گاهی یک تناسب را زیبا میبینیم و وقتی تحقیق میکنیم که در عالم رشد گیاهان و در ستارگان کهکشان جاری است. در مجموعه اینها تناسباتی وجود دارد، و هنگامی که هنرمند در اثر خود از این تناسبات استفاده میکند میبینیم که اثرش از یک زیبایی خاص برخوردار میشود. منظورم این است که زیبا یعنی در اختیار مشیت الهی قرار گرفتن و کاملاً در مسیر خدا بودن «انا لله و انا إلیه راجعون» کاملاً چنین حرکتی است. هنگامی که چیزی در این مسیر قرار میگیرد در حال زیبایی است. اگر کاملاً منطبق با آن باشد کاملاً زیبا است. ما در فرم هم درگیر با چنین معیاری هستیم مثلاً «عدالت» در آثار هنری. یعنی شما در یک اثر معماری میتوانید قضاوت کنید که آیا عدالت به وجود آمده یا نه - البته عدالت به یک معنای بسیار خاصی - به این معنا به عدالت نگاه میکنیم. و یا فرض کنید قرار باشد 5 اصل دین را در آثار هنری شاهدش باشیم. یعنی آیا این اثر هنری موحد است و آن توحیدگرایی در این اثر حضور دارد و به مخاطب خودش این توحید را عرضه میکند؟، آیا مبعوث است؟، آیا این عدالت در آن هست؟، آیا تداعی معاد میکند؟ و قس علیهذا... هر کدام از اینها را میتوانیم به عنوان معیارهای آثار هنریمان مشاهده کنیم. که البته اینطور به سرعت رد شدن از آنها ایجاد شبهات زیادی میکند - و هنرمندان ما با کار کردن بر آنها میتوانند فرم اجرایی دلخواهشان را به دست بیاورند.
محدودیتهای هنرمند مسلمان
با صحبتهایی که داشتیم مسیر کلی که یک هنرمند مسلمان باید طی کند تا حدودی روشن شد، ولی با توجه به نظریاتی که دربارهء محدودیتهای هنری وجود دارد میخواستم سوال کنم آیا به نظر شما اصولاً یک هنرمند مسلمان خود را در تنگنای محدودیت میبیند؟ آیا او با توجه به بینش و درکی که از جهان دارد خود را در آفرینش اثر هنری و فرمی که میخواهد انتخاب بکند محدود احساس میکند، یا غرض منکوب معیارهای نادرست هنری از ذهن هنرمند است؟ ما به عنوان مسلمان بسیاری از اعمال را انجام نمیدهیم ولی خود را هم محدود نمیبینیم. در زمینه آثار هنری هم به همین ترتیب است. این محدودیتها در سینما بارزتر است. من میخواهم بگویم که مبدأ این قضیه از اینجا شکل میگیرد که شما دوربین فیلمبرداری را مقابل صحنهای قرار میدهید و تصاویری را داخل آن میکنید بعد مجموعه آنچه را که به وجود آمده به روی صحنهای نشان میدهید و تعدادی تماشاگر، آنچه را که روی صحنه آمده است میبیند جایی که دوربین شما برای فیلمبرداری قرار گرفته بود درست جای عدسی چشم است. یعنی اگر از زیر یک میز فیلمبرداری کردید تماشاچی خودتان را هم به زیر میز بردید شما با بردن دوربین خود به مکانهای مختلف، من انسان تماشاچی را به مکانهای مختلف میبرید. شما من تماشاچی را به اطاق خواب یک زن و مرد میبرید؟ شما که از نظر اخلاقی میگوئید چنین کاری نمیکنم و 700 نفر آدم غریبه را به یک چنین اطاقی نمیبرم. پس خواهش میکنم دوربین فیلمبرداریتان را هم نبرید. فقط با فرض اینکه دوربین یک انسان است شما تمام محدودیتها را پیدا میکنید آیا شما از نظر اخلاقی حق دارید که از منزل خودتان دوربین را زومبکنید و پنجره اطاق همسایه را نگاه کنید؟ از نظر اخلاقی شما به خودتان اجازه نمیدهید که چنین کاری را بکنید پس به دوربینتان هم اجازه ندهید. شما اگر با کودک خود، در خیابان مشغول قدم زدن باشید و ببینید که کنار جوی آب سر گوسفندی را میخواهند ببرند، چشم کودک را میبندید پس اجازه نمیدهید که برای کودکان سر بریدن گوسفند را نمایش بدهند. همه اینها حل میشود. شما همینکه به خود گفتید که این دوربین من یک انسان است. و یک انسان معتقد به اخلاق اسلامی است، آنگاه میبینید که چه رفتاری از او سر میزند. مثلاً شما اگر راه رفتن یک روحانی را میخواهید نشان بدهید چه تصوری دارید؟ تصور ما این است که در یک مسیر مستقیم و خیلی وزیـن حرکت میکند چون شخصیتش به او چنین فرم حرکتی را حکم میکند. به محض آنکه دوربینتان را جای آن آدم گذاشتید به خود بگوئید که این دوربین من یک فاضل، روحانی، متشخص است که میخواهد حرکت کند میبینید که دیگر حرکاتی را که در سینمای خودمان داشتیم، پیدا نمیشود. شاید بتوانم بگویم که حرکات به حرکات کوروساوا نزدیک میشود. که در حقیقت یا شخصیت انسانی به دوربین خود میدهد. همین یک مورد را رعایت کنید ما هرگز قیچی بر هیچ فیلمی نخواهیم گذاشت. دیگر صحنهای فیلمبرداری نمیشود که در اطاق سانسور لب قیچی گذاشته شود. این دوربین از در اطاق من که میخواهد وارد بشود، اگر قرار است که طبق دستور اسلام اذن دخول بگیرد و سلام بکند من خواهش میکنم که شما فرم اجازه گرفتن دوربین برای وارد شدن به اطاق را پیدا کنید و در جستجوی راهی باشید که سلام کردن دوربین وقتی وارد اطاق میشود را نشان بدهد. این کارها وظیفه هنرمند است. در مونتاژ هم به همین ترتیب. برنامهای را دیدم در آن تصویر امام و شاه را در هم «دیزالو» کرده بودند، آیا این کار درستی بود؟ معنی دیزالو این است که چیزی کمکم محو میشود و چیز دیگری جای آن را میگیرد. آیا ما میتوانیم چنین کاری با تصویر امام بکنیم؟ میبینم که این کار را نمیتوانیم بکنیم و اگر در کار هنری قرار شد که این دو تصویر کنار همدیگر بیاید، باید راه دیگری پیدا کنیم. هنرمندان باید فکر کنند، راهها پیدا میشود.
محدودیت یا اخلاق اسلامی؟
ابتدا از محدودیت صحبت داشتیم، من میگویم که اگر به این سبک با هنر روبرو شویم هیچ محدودیتی نخواهیم داشت. اصلاً صحبت این را نخواهیم کرد که حضور زن در صحنهء تئاتر چگونه خواهد بود؟ شما بفرمائید حضور زن در مقابل 700 نفر آدم چگونه خواهد بود؟ چه چیزهایی از خصوصیات یک زن را شما دعوت میکنید تا هفتصد نفر آدم ببینند؟ غیر از آن عمل کردید، غیراخلاقی است غیرمکتبی است. دیگران که این کارها را میکنند معتقد به چیزهای دیگر هستند. ما ضوابط اخلاقیمان اسلامی است و مطابق با آن باید رفتار کنیم.
حضور زن در صحنه تئاتر
به حضور زن در صحنه تئاتر اشاره کردید. در این مورد بیشتر توضیح دهید. صحنه تئاتر، زندگی اجتماعی است. صحنه تئاتر، صحنهای است که کلیه مسائل و مشکلات زندگی در آن بحث میشود. اگر در جامعه انسانی، زن حضور ندارد. اگر در جامعه ما زن حضور ندارد. پس هیچ لزومی ندارد که زن به روی صحنه تئاتر بیاید. ولی اگر همیشه نیمی از مسائل همراه با زن است و زن را به عنوان 50 درصد جامعه ما قبول داریم که در جامعه حضور معنوی هم دارد به همان عنوان میتوانیم از زن در صحنه تئاتر استفاده کنیم. ما اول باید جایگاه زن را در بینش اسلامی روشن بکنیم. میگوئیم زن به این ترتیب حضور دارد. زن به عنوان رقاصه حضور ندارد و در صحنه تئاتر هم نمیتواند باشد. زن به عنوان مادر، زن به عنوان موجودی که به فرمایش امام در زمین زدن شاه نقش تعیینکننده داشت به این معنا میخواهیم به صحنه تئاتر بیاوریمش خوب باید بیاوریم. آیا ممکن است شما تئاتر را از انقلاب اسلامی درست کنید و فقط مردها در آن حضور داشته باشند. چطور میشود روی صحنه تئاتری که پیروزی اسلام را دارد نشان میدهد، زن را حذف کنند. همانگونه که در صحنه پیروزی انقلاب اسلامی حضور داشت روی صحنه بیاورید هیچکس ایراد نمیگیرد. اما اگر قرار باشد روابط یک زن و مرد را مطرح کنید، شما جواز شرعی ندارید که این کار را مقابل هفتصد نفر آدم انجام بدهید.
مواجهه با آثار هنری غیراسلامی
با اعتقاد خودمان در مقابل ادبیات و آثار هنری ملتهایی که اعتقادات متفاوت با ما دارند چه باید کرد؟ به توجه به اینکه آنها ضوابطی را که ما در نمایش آثار هنری خود داریم در نظر نمیگیرند. آیا آثار کلاسیک قابل ارائه هستند؟ کاری که ما باید بکنیم این است که ببینیم بر روی صحنه آوردن یا اثر کجایش خصوصی و کجای آن عمومی است. در هم آمیختن مسائل روابط عمومی با مسائل خصوصی اشکال بزرگی ایجاد کرده است. شما میدانید که یک مادر با دختر 9 یا ده سالهاش یکسری بگو مگوهای خصوصی دارد. آیا این گفتگوها حتی در محفل خانواده هم مطرح میشود، پس شما هم اجازه ندارید که این گفتگو را در مقابل هفتصد نفر آدم مطرح کنید. پس ما در حقیقت در عدم و وجود بحث نمیکنیم در حدوث بحث میکنیم. در مورد حجاب هم به همین ترتیب است. اگر به این آدمهایی که به حجاب اسلامی اعتقاد ندارند بگوئیم آیا شما موافقید که همه لخت مادرزاد در خیابان راه بروند؟ میگویند نه، ما میگوئیم «این اندازه» پس ما در «میزان» با هم اختلاف داریم نه در «عدم» و در «وجود». اگر شما این مثال را قبول دارید بیائید سلسلهمراتب بگذارید، بگوئید این نوع مسائلی که بین این نوع افراد در این محدوده انجام میشود در همان محدوده باقی بماند. پس میبینیم مطلبی هست که باید فقط بین یک مادر و دختر مطرح شود و اصلاً به کتاب هم نمیآید. البته اگر نویسنده راستین باشد و مطابق اصول اخلاقی عمل کند. ممکن است مطالبی را در کتاب بشود آورد ولی آن را به صورت فیلم یا تئاتر نمیتوان نشان داد برخی مسائل را مطرح میکنند که کاملاً اجتماعی هستند بنابراین در صحنه اجتماع هم میشود عنوان کرد. الان تفاوت بین فیلمهای سینمایی و تئاتر و تلویزیون از این نقطهنظر خاص که تلویزیون بیست میلیون تماشاچی با فرهنگهای مختلف و سطح سواد مختلف دارد. نوع فیلمی که نمایش میدهد با فیلم سینمایی که یک عده خاص آن را انتخاب میکنند و میبینند متفاوت است. همه دنیا به این اختلاف اعتقاد دارند.
نمایش فساد در رژیم گذشته
فرض کنید، بخواهیم فساد را در رژیم سابق به نمایش بگذاریم و یا فیلمی داشته باشیم که تاریخ آن متعلق به قبل از انقلاب اسلامی باشد و طبیعتاً چهره جامعه را که با وضعیت کنونی متفاوت است ناگزیر به نمایش بگذاریم در این مورد چه میتوان کرد؟ یکی از روحانیون عزیز جامعه ما - مثلاً آقای خامنهای - نسبت به فساد دستگاه گذشته میزان اطلاعاتشان چقدر است؟ زیاد است. یعنی به اندازه کفایت میدانند که این دستگاه فاسد بوده است. آیا شخص ایشان در روابط ناشایستی که بین افراد مثلاً در ادارات، کابارهها و یا مجالس عیش و عشرت بود حضور پیدا کردهاند. نکردهاند. پس چطور اطلاع پیدا کردهاند؟ ایشان با یک مکانیسم خاصی اطلاع پیدا کردهاند. یکنوعی که شرافت و حرمت خودشان پا بر جا مانده و از آن موضوع هم مطلع شدهاند. این یک اصل است. شما بر یک اساسی مفاسد گذشته را نشان بدهید که شرافت ناظر امروز ایرانی محفوظ بماند. اگر شما یکنفر را به داخل یک کاباره بردید و چهار ساعت وضعی که آنجا میگذرد دید، (این درست که با مفسده آنجا آشنا میشود) ولی خودش هم آلوده شده و کسی است که یکباره به کاباره رفته است. شما در سینمای ما چنین کاری نکنید. جوانان ما را به کاباره نبرید ولی بگوئید که کاباره چه خبر بوده است. چطور گفتن آن کار هنرمند است. هنرمند کارش این است که قالب مناسب یک معنای بیانی را پیدا کند به نحوی که حرفش را زده باشد، دردهای بزرگتر از این را هنرمند میگوید. تابلو «فریاد» مونش یکی از شاهکارهای نقاشی است شما وقتی این تابلو را میبینید میتوانید بگوئید که این آدم در درونش چه میگذشته است. یک نقاشی سیاه و سفید خطخطی اکسپرسیونیستی است که یک آدمی در کنار پلی ایستاده است و با دهان گشادهاش مشغول فریاد زدن است. به قدری احساس عبث بودن، فشار و تنگی در او مشهود است که این همه احساس پیچیده را به نحو دیگری نمیتوانست بیان کند. اگر میآمد به ما میگفت که من میخواهم تمام صعوبت جنگ جهانی دوم را و تمام فشار و مشقات را به یک ترتیب بگویم و غیر از این که بمب را نشان بدهم و دستی را که قطع شده چه کار میتوانم بکنم. ولی او اثری به وجود میآورد که همهء آن حرفها را میزند و هیچ دچار آن گرفتاریها نمیشود، ما را همان دین است که تمامی مفسدهای که در گذشته وجود داشته است به طریقی عنوان کنیم که شرافت و حیثیت ناظر ما مخدوش نشود. ناظر ما در صحنههایی که خودش راضی نبوده حاضر شود از راه فیلم حضور پیدا نکند و من مطمئنم که فرمهای خاص هر هنری برای بیان کردن احساس آنچه میخواهیم به مخاطب خود اظهار کنیم پیدا میشود.
منبع: فصلنامه هنر، شماره 3