منشأ پیدایش سفال و سرامیک؛ تاریخچه، کاربردها و هنر سفالگری در ایران
منشأ پیدایش سفال و سرامیک
در مورد پدیدآمدن«سفال و«سرامیک» نظریههای گوناگونی وجود دارد: گروهی معتقدند که وقتی انسان آتش را کشف میکند و برای گرما، روشنائی و طبخ مورد استفاده قرار میدهد، نیاز به ظروفی برای نگاهداری مایعات را احساس میکند که این نیاز با جمعآوری جامدات آغاز میشود. البته لازم بتذکر است که ابتدائیترین هنر دستی انسان «حصیربافی» است و در این زمان انسان توانسته بود با بافت ظروفی از حصیر، جمعآوری میوه را سهلتر کند. این ظروف حصیری در این مرحله توسط انسان تکامل مییابد و با گل تلفیق میشود. اطراف ظروف حصیری را با گل میپوشانند و آنرا در کنار آتش میگذارند تا خشک شود، شاید هم بر حسب تصادف گل بیش از حد در کنار آتش مانده و متوجه میشوند که این ظرف گلی در اثر حرارت ماده محکمتری را بوجود آورده است. در این مورد نمونههائی وجوددارد و در پژوهشهای باستانشناسی سفالهائی بدست آمده که قدمت آنها به دههزار سال میرسد و در درون آنها آثار حصیر مشخص است.
نظریههای جایگزین در پیدایش سفال
نظریه دیگری نیز وجود دارد که معتقداند در اثر نزاع بین دو قبیله و آتشسوزی، کلبهها میسوزد و آنها که از معرکه بیرون میآیند متوجه سختی گل در اثر حرارت میشوند و پدیدهء جدید را که سفال نام میگیرد بدست میآورند. سفال یکی از مهمترین عوامل در شناخت تمدنها است و باین جهت در باستانشناسی اهمیت ویژهای دارد. مقاومترین مصنوع ساخته دست بشر در مقابل عوامل جوی است و دلیل این استقامت تغییر ساختمان مولکولی ماده در مجاورت آتش است. سفال در مجاورت رطوبت بهیچوجه تغییر نمیکند و تنها اشکال سفال و سرامیک شکنندگی آنها است.
نقش سفال در پیشرفت تمدن
اما از سوئی کاربرد آن در پیشبرد تمدن نیز انکارناپذیر است. سفال پایه و مبنائی برای کتابت بوده است. از آن چون صفحه کاغذ برای پدیدآمدن خط استفاده شده که نمونهاش را در الواح گلی با خطوط هیروگلیف و میخی در مصر باستان و ایران باستان میتوان دید. این نشاندهنده قابلیت انعطاف بسیاری است که در گل وجود دارد. این نکته را نیز باید به یاد داشت که گل در تمام دورانهای زندگی بشر بیشتر ارزش کاربردی داشته تا تزئینی. دانش شیمی نیز تاحدودی پیشرفتهایش را به سفالگری مدیون است. چرا که مثلا اسید سولفوریک که یکی از قویترین اسیدها است و هر مادهای را میخورد و از بین میبرد را میتوان در ظرفی لعابخورده نگاهداری کرد. همچنین کمک بزرگ دیگری که سفال و سرامیک در این زمینه کردهاند بوجودآوردن شیشه است. چون شیشه همان لعاب است که با تغییراتی به شیشه بدل میشود و به یاری علم شیمی میآید.
مواد اولیه و خاکهای ایران در سفالگری
ماده اولیه در سفالگری خاک است، خاکهای ایران مربوط به اواخر دوران دوم و اوائل دوران سوم زمینشناسی است. در بسیاری از نقاط ایران شاید مردم بروی زمینی زندگی میکنند که در آن رگههائی از معادن فلدسپات، سیلیس یا کائولن یعنی مواد مورد استفاده در سفالگری وجود دارد اما متأسفانه مردم آنطور که باید کاربرد آنرا نمیدانند. سفال تاحدی نیز با دانش کیمیاگری در ارتباط است، چون مسائل سفالگران خاص خود آنهاست و شاید بتوان گفت که بعد از گذشت عمری طولانی بر سفال، هنوز سفالگران همه بشکل غریزی و تجربی سیر تکامل آنرا دریافتهاند.
تاریخچه علمی و صنعتی سفالگری
در حالیکه تقریبا بعد از جنگ اول جهانی بود که توجه به شناخت ساختمان مولکولی سفال بشکل علمی آن آغاز شد، و باوجود این طول عمر تنها در سالهای اخیرست که تاحدودی توانستهاند به واکنشهای فیزیکی شیمیائی که خاک در برابر حرارت انجام میدهد پی ببرند. سفال در ایران تقریبا هفتهزار سال قدمت دارد و ایران یکی از مناطق سهگانه سفالگری در جهان است. این مناطق عبارتند از خاورمیانه، خاور دور و آفریقا. مصریها تقریبا سههزار سال قبل از میلاد مسیح یعنی حدود ششهزار سال پیش موفق به اختراع چرخ سفالگری شدند. چرخ سفالگری، سفالگر را قادر بتولید بیشتر میکند. تولیدات سفالی نیز کاربردهای مختلفی داشتهاند. به جز نگاهداری مایعات، بعنوان سیلوی غلات نیز مورد استفاده قرار میگرفتهاند. همچنین در کشاورزی نیز اهمیت خاصی داشته است.
کاربردهای متنوع سفال در کشاورزی و صنعت
نکتهای که شاید باورنکردنی بنظر آید این است که نخستین و ابتدائیترین شیوه آبیاری مزارع نیز با سفال صورت میگرفته است. در مناطقی که کمآب بوده، خمرههای متخلخل سفالی را در زمین قرار میدادند و در آن آب میریختند و زمین اطراف در اثر آبی که از سوراخهای ظرف سفالی نفوذ میکرد، مرطوب میشد و دور آن را دانه میکاشتند که این شیوهای از آبیاری قطرهای است. کاربرد سفال امروز در جهان اهمیت بسیار پیدا کرده و دامنه آن وسعت بسیار یافته است. ظروف آشپزخانه، ظروف مقاوم در برابر حرارت، آجرهای نسوز، شمع اتومبیل، دندانهای مصنوعی و بدنهء سفاین فضائی را از نوعی فرآوردههای سرامیک میپوشانند که وقتی سفینه از خلاء به جو وارد میشود در نتیجه اصطکاک با مولکولهای هوا باید بتواند قدرت تحمل حرارت بیشتری داشته باشد و این تنها از عهده مواد سرامیکی برمیآید.
وضعیت کنونی سفالگری در ایران
در ایران، امروز هم سفال تولید میشود، اما در زمینههای صنعتی هنوز پیشرفت لازم حاصل نشده است یعنی مواد اولیه کار از خارج وارد میشود، درحالیکه این مشکل را میتوان با تلاش متخصصانی که در رشتههای معدن و سرامیک و شیمی معدنی کار میکنند، برطرف کرد. چنانکه گفته شد در ایران خاک مورد استفاده برای سفالگری به وفور موجود است و اگر این خاک مورد بهرهبرداری قرار گیرد بدلیل کیفیت بسیار خوب آن میتواند حتی یکی از مواد صادراتی ایران باشد. سفالگری در حال حاضر در ایران در روستاهای لالجین از توابع همدان، در نطنز و همچنین در روستای کلپورگان استان سیستان و بلوچستان رواج دارد. همچنین بصورت پراکنده در گیلان و مازندران نیز ظروف سفالی ساخته میشود که البته بیشتر برای مصارف خانگی است. در این مناطق که بیشتر زنان به سفالگری میپردازند اغلب در تنوری که برای پخت نان استفاده میکنند ظروف سفالی را نیز میپزند.
جنبههای هنری و آموزشی سفالگری
گل میتواند در زمینههای هنری نیز مورد استفاده قرار گیرد، مثلا اساس و بنیان هنر مجسمهسازی، سفالگری است. همچنین برای ساختن کاشیهای نقش برجسته، و ساخت ظروف سفالی تزئینی که روی آنها نقاشی یا خطاطی میکند. یکی از نمونههای جالب سفالگری تزئینی را میتوان بر دیوار دانشکده الهیات و معارف اسلامی تهران دید. این نقش برجسته خطاطی روی سفال جز کاربرد تزئینی، در ارتباط مستقیم با هنر معماری نیز قرار دارد. جنبههای تزئینی سفالگری و سرامیک بیشتر در ارتباط با مسائل اقتصادی و کسب درآمد بیشتر است، و بسیاری از هنرمندان تزئین را باین منظور در شکل کاربردی میگنجانند. البته باتوجه به نمونههای آثار سفالی قدیمی باید گفت که امروز «فرم» در سفالگری بسیار تحلیل رفته و این تحلیل شاید بدلیل قابلیت انعطافی است که در گل وجود دارد و چرخکاران سفالگر میخواستهاند اشکال متفاوتی را بوجود بیاورند، در نتیجه ترکیب نهائی تحت الشعاع ذهن فرار چرخکار قرار گرفته، مساله دیگر لعاب است که بعنوان عامل دیگری روی فرم تاثیر میگذارد. اکنون باتوجه و تأکید بر اینکه خاکهای ایران مناسبترین خاکها برای سفالگری است، آموزش را آغاز میکنیم. هدف از بخش آموزش در اینجا آشناکردن علاقمندان با چگونگی هنر سفالگری و سرامیکسازی است.
منبع: فصلنامه هنر، شماره 1