مفرغهای لرستان؛ تاریخچه، ویژگیها و هنر فلزکاری باستانی
جمعآوری مجموعههای هنری و آثار باستانی یکی از سرگرمیهای مفید گروهی بیشمار از مردمان با ذوق دیار غرب است.
متاسفانه این سرگرمی دلانگیز در کشور ما چنانکه باید و شاید مورد توجه قرار نگرفته است و به همین سبب هر ساله و شاید و هر روزه نفایس گرانبهایی از خزائن آثار هنری و باستانی کشور ما از راههای گوناگون و به بهایی بسیار ناچیز دیار ما را ترک گفته از موزهها و یا مجموعههای شخصی سرزمینهای امریکا و اروپا سردرمیآورد.
آثار هنری و تاریخی ایران، از جمله اشیای فلزی و مفرغی، بخشی ارزشمند از میراث فرهنگی و هنرهای سنتی این سرزمین به شمار میروند.
مجله هنر و مردم برای ترویج گردآوری مجموعههای هنری و باستانی در بین هم میهنان و به منظور تشویق هم وطنان با ذوقی که همّ خود را مصروف این امر داشتهاند بر آن شد که صفحاتی را به شرح مجموعههای مجموعهداران ایرانی اختصاص دهد و به همین جهت در شماره گذشته برخی از اشیاء سفالی موجود در مجموعه شخصی آقای مهندس محسن فروغی معرفی گردید. مجموعه آقای مهندس فروغی یکی از غنیترین مجموعههای شخصی کشور ماست و از سالها بذل مال و وقت و توجه و دقت خاص ایشان حکایت میکند. در این مجموعه آثار و اشیا مختلفی وجود دارد و ما در این شماره ضمن اشاره به سابقه تاریخی ساختن اشیا مفرغی نفیس موجود در مجموعه آقای مهندس فروغی اشاره خواهیم کرد.
مختصری درباره بهکار بردن مفرغ در دنیا و ایران: سومریها در ابتدای رواج صنعت فلزکاری موفق شدند که آلیاژی از مس و قلع به نام مفرغ تهیه کرده و از آن استفاده کنند. استعمال این آلیاژ سفید که به آسانی میتوانستند با آن قالبگیری کنند باعث گردیده که سرفصل جدیدی به نام عصر مفرغ بازگردد. بهکار بردن مفرغ در صنعت فلزکاری دوره نئولتیک ( نوسنگی) را دگرگون ساخت وباعث گردید که آسیا و اروپا به سرعت از عصر حجر (پارینه سنگی) وارد تمدن مفرغ گردد. تمدنی که 2500 سال قبل از میلاد در مصر و جنوب غربی آسیا آغاز شد و در طول زمان در نواحی دیگر انتشار یافت و در دوهزار 2000 سال قبل از میلاد به جزایر بریتانیا رسید. در ایران قدیمیترین قومی که وسایل و ادوات مفرغی ساختند مادها بودند و اکثر مفرغ کاران در آذربایجان و اطراف دریاچه ارومیه (رضائیه) متمرکز بودند، سپس در حدود هزار و سیصد سال قبل از میلاد عده زیادی از این مفرغ کاران به نواحی جنوب ایران و لرستان فعلی کوچ کردند دلیل این امر مقایسه مفرغهای آذربایجان و لرستان و تشابه نقشهای آن ها و قدمت مفرغهای آذربایجان است 1.همراه مفرغ کاران آذربایجان عدهای نیز که به پرورش حیوانات و مخصوصاً اسب اشتغال داشتند به لرستان آمدند. سبک مفرغکاران لرستانی همان سبک کار مفرغ کاران آذربایجان است منتهی با کمی تغییر و تبدیل. اینک به بحث درباره مفرغهای لرستانی می پردازیم.
مطالب کلی درباره مفرغهای لرستانی_ تا چهل سال قبل به تعداد خیلی کمی از اشیا مفرغی لرستانی در موزههای جهان و مخصوصاً موزههای پاریس وجود داشت تا این که به حسب تصادف وسیله کشاورزان از مقابر لرستان مخصوصاً نواحی سرخدم و هرسین به تعداد زیادی از این اشیا که بسیاری متنوع و جالب بودند بهدست آمد و از آن تاریخ تا به حال بر سر تاریخ ساخت این اشیا و نژادی که این مفرغها بهوجود آورده است بحثهای زیادی شده و میشود. نکتهای که بررسی موضوع را مشکل و بغرنج ساخته است خطوطی است به خط میخی که روی بعضی از این اشیا به سبک کندهکاری یا بهطور برجسته نقش بسته است که تاریخ این مفرغها را خیلی به عقب میبرد. این خطوط اکثراً اسامی سلاطین سومری و بابلی و ایلامی است. عدهای از باستانشناسان را در مورد سازندگان این ظروف و اشیا عقیده بر این است که تعدادی از این اشیا از ممالک دیگر به طور غنیمت یا احیاناً به عنوان هدیه و باج به لرستان آورده شده است ولی آنچه مسلم است بهترین این مفرغها که اکثریت آنها را هم تشکیل میدهد در قرنهای هفتم و هشتم قبل از میلاد در محل لرستان فعلی تا حدود کرمانشاه و پشت کوه ساخته میشده است. شاید بهترین دلیلی که برای تاریخ ساخت این مفرغها میتوان آورد مقاله آقای دوپن سومر متخصص خطوط آرامی و باستانشناس معروف فرانسوی است که ثابت میکند نوشتههای آرامی مفرغهای لرستان متعلق به قرون هفتم و هشتم قبل از میلاد است. عده دیگری نیز از باستانشناسان مخصوصاً آقای دکتر گیرشمن که تحقیقات و مطالعات زیادی راجع به تاریخ و سازندگان این مفرغها دارند معتقدند که اکثر مفرغهایی در لرستان پیدا شده است اشیایی است که از معابد و قصرها در حین جنگ برداشته شده و به لرستان آورده شده است.
اکثر این اشیا از قبرها به دست آمده و اشیایی که متعلق به مردهها بوده است که با جسد آنها دفن شده است. علت امر هم در این است که مردم ساکن لرستان در آن زمان به بعث اموات عقیده داشتند و تصور میکردند که انسان پس از مرگ به ادامه زندگی دیگری میپردازد بدین جهت اشیا نفیس و بتها و وسایل روزمره را با مرده به خاک میسپردند. در هر صورت از نظر هنری یعنی زیبائی و تناسب و هم از نظر صنعتی یعنی انتخاب فلزات و تناسب اختلاط و امتزاج آنها مفرغهای مختلفی بهوجود آمده است این اشیا را میتوان بهترین اشیا ساخته شده در هزاره اول و دوم قبل از میلاد دانست. هر یک از این مجسمهها و اشیا نفیس چون زیورآلات و بتها از مفرغهای بهتری ساخته شده است و در نتیجه در اثر گذشت زمان سالم و بیعیب مانده است چنانکه گفته شد سازندگان این مفرغها مادها بودند و ساختن این اشیا تاثیر زیادی در هنر دوره هخامنشی ایران و هنر اطراف مدیترانه و آسیای صغیر داشته است. آثاری شبیه به این مفرغها در بعضی قسمتهای اروپا نیز ظاهر گشته و بهطور کلی میتوان گفت مفرغهای لرستان حاصل ابتکارات محلی بوده که در حاشیه تمدنی بهوجود آمده است که مهارت آن تا این موقع آنها را بی آسیب نگهداشته است و بالاتر از همه اهمیتهای مذهبی این مفرغها موجب شده است که از اقتباس و انحطاطهای مفرغها جلوگیری شود و در ساختن این مفرغها دقت زیادی بهعمل آید.
شرح قسمتی از مفرغهای لرستان_ قبل از شروع به شرح این قسمت به منظور فراهم نمودن تسهیلات بیشتری درباره مطالعه اشیا لرستان نگارنده لازم دانست که اشیا مفرغی لرستان را به حسب استفاده آنها به چهار قسمت عمده زیر تقسیم کند:
1) بتها و مظاهر مذهبی و مقدس
2) وسایل زمینی و غیر ضروری
3) وسایل روزمره
4) آلات و ادوات
بتها و مظاهر مذهبی_ مردمیکه این مفرغها را بهوجود آوردهاند به خداهای مختلفی که زیردست خدای آسمانها کار میکردند معتقد بودهاند و به نظر میآید که ابتدا این بتها نماینده خداها بودهاند (مظاهر) و بعدها خود این مظاهر مورد پرستش واقع شده است و عده ارباب، فوقالعاده زیاد شده است. این اشیا عبارتند از مجسمه با سر انسان رب النوعهای حاصلخیزی و امثال آن. مردم آن زمان به دفع ارواح خبیثه عقیده داشتهاند و بازوبندها و طلسمهای متعددی کشف شده است این طلسمها به اشکال عجیب و غریب با شاخها و سرهای متعدد ساخته شده است (شکل 1) عدهای از این طلسمها را مظاهر بدبختی و دیوها و عفریتها دانستهاند سنجاقهای بزرگی که طول بعضی از آنها به بیست و پنج سانتیمتر میرسد کشف شده است استفاده از این سنجاقها جنبه مذهبی داشته است و میتوان گفت مثل دخیل بستن امروزی است که مردم آن زمان برای برآوردن حاجات خود به خدایانی که معتقد بودند به عنوان نذر تقدیم میکردند از این سنجاقها به تعداد زیادی در معبد سرخدم (نزدیک هریس) کشف شده است (شکل 2) بدیهی است که این سنجاقها تا دسته به دیوار فرورفته بوده بتهای پایهداری نیز با دو سر گیل گامش و انکیدو کشف شده است.(شکلهای 3و4
شکل4: بت با دو سر حیوان، وسط بت تنه گیل گامش، پهلوان خیالی. مجموعه محسن غروغی
آلات و ادوات جنگی چنان که گفته شد عدهای از حشمداران آذربایجان با مفرغ کاران آذربایجانی به لرستان آمدند (1300 سال قبل از میلاد) علاقه این عده به اسب سواری باعث شد که وسایل زیادی جهت سواری و اسب از مفرغ ساخته شود این وسایل عبارتند از حلقه دهنه اسب ( بعضی از این حلقهها بسیار سنگین و بعضی بسیار ظریف ساخته شده است و حتماً جنبه استعمالی نداشته و در کنار مردگان در قبر گذاشته میشود این دهنهها با تصاویر زیبایی منقوش شده است) تزئینات ارابه، لوازم زین اسب (یراق و افسار) با نقوش حیوانات، تبرهای متعددی که بعضی از آن ها دولبه بوده احتمالاًدر موقع جنگ نیز بهکار میرفته است. جالبترین این تبرها تبری است متعلق به مجموعه آقای فروغی. (شکل5) این تبر به عنوان عصا بهکار میرفته است و از چهار مجسمه سر خوک یا گراز و یک شیر که تیغه تبر از دهانش درآمده تشکیل شده است. از تبرهای لرستان به انواع مختلف و نقوش متنوع به تعداد زیادی در جزایر مدیترانه نیز بهدست آمده است که از بقایای عصر مفرغ است شمشیر برنزی در بین اشیاء مفرغی بهدست آمده از لرستان خیلی کم است و همچنین سپرهای مفرغی نیز بسیار ناچیز است و تصور میرود که سپرهای کاسیتها از چوب و چرم بوده که در اثر گذشت زمان از بین رفته است و میتوان گفت چون مردم لرستان اغلب در کوهستانها میجنگیدند بدین جهت به اسلحههای سبکی چون تیر و کمان زیاد احتیاج داشتند ضمنا ًبه تعداد زیادی نیزه و خنجر مفرغی منقوش و سر پیکانهای متعدد و زوبین بهدست آمده است دسته و تیغه این خنجرها همه از نوع مفرغ میباشد روی بعضی از این خنجرها به خط آرامی اسامی پادشاهان ایلامی نوشته شده است و تصور میرود این خنجرها به سرداران به عنوان تشویق و هدیه داده شده است.
پایین سمت چپ شکل7: مجسمه مفرغی با حلقه که از گردم میآویختند. مجموعه محسن فروغی.
وسایل زینتی_ بانوان کاسیتها به زینت و آرایش علاقه زیادی داشتهاند. در قبرهای لرستان گوشوارهها و انگشترهای متعدد مفرغی و سنجاقهای کوچکی که برای زینت بهکار میرفته است به مقدار فراوان کشف شده است. در موزه لور پاریس یک صفحه مفرغی منقوش که روپوش کمربند بوده است وجود دارد. همچنین حلقههای متعددی از مفرغ کشف شده که بعضیها سبک و کوچک بوده جهت زینت و به عنوان دستبند به کار میرفته است و بعضی بسیار درشت و سنگین بوده و به عنوان شمشهای تجارتی عوض سکه و پول بهکار میرفته است ( سیکیتیان در قرن چهاردهم قبل از میلاد حلقههای مفرغی درشتی به جای سکههای پول به مصر میبرند). قلاب کمر با تزئینات و مجسمههای کوچک و ظریفی که در آن را با حلقههایی بهگردن میآویختهاند. دستهای دیگر از اشیا مفرغی مکشوفه در لرستان بهشمار میرود (شکل7) مجسمه یک شکارچی که خنجر به کمرش بسته است با دو سگ شکاری. (شکل8)
وسایل روزمره – گلدانهای با پایهها و طرحهای زیبا از نقش پرندگان و حیوانات که هرکدام در نوع خود بینظیر میباشند و زیر سریهای مفرغی که به شکل لولهای بوده است که گردن مرد را روی آن میگذاشتند و از اشیا مفرغی روزمره بهشمار میرود. از این زیر سریها در مقابر لرستان به تعداد زیادی کشف شده است. نکتهای که در مورد این زیر سریها باید ذکر شود قرینه بودن مجسمههای طرفین است. این مجسمهها بهوسیله لولههای بههم وصل شده تشکیل زیرسری را میدادهاند (شکل9) یک زیرسری مفرغی به حالت وصل شده و کامل را نشان میدهد مجسمههای طرفین عبارتند از مجسمه گوزن بالدار در حالی که بچه خود را شیر میدهد(شکل10). مجسمهها عبارتند از دو حیوان و لولایی که این طرف زیرسری را به لنگه دیگر وصل میکند (مجموعه آقای مهندس فروغی) در تصویر کاملاً پیداست. (شکل11) مربوط به یک زیرسری دیگر است. مجسمه زیر سری اسبی است در حال ایستاده (مجموعه آقای مهندس فروغی) ظرفهای غذاخوری متعددی چون جامهای دهان گشاد آبکشهای کوچک مفرغی و همچنین آفتابهها و ابریقهای متعدد برنزی نیز در لرستان پیدا شده است بعضی از این ظرفها از مفرغهای سیاه ساخته شده که به خوبی صیقلی شدهاند و این صیقل بر ابهت بعضی از این ظرفها میافزاید بعضی از این ظرفها به سبک چکش کاری ساخته شده است. از این نوع ظرفها در نواحی سرخدم به تعداد زیاد کشف شده است و معلوم میشود ساکنین سرخ دم از سرزمین دیگری که در آنجا چکشکاری معمول بوده است به آنجا مهاجرت کردهاند بعضی از ظروف مفرغی نیز بسیار ماهرانه کندهکاری شده است. ناگفته نماند مشربههای مفرغی متعددی نیز در لرستان کشف شده است.
نقشها و اشکال_ نقوش و اشکال این ظروف از یک سلسله آداب و مراسم محلی و افسانههای متعدد سرچشمه میگیرد. روی ظروف و اشیا مفرغی لرستان مجالس شکار بسیار دیده میشود و این موضوع علاقه زیاد این قوم به شکار و اسب سواری میرساند این تصاویر متعددی نیز کندهکاری یا به سبک تراش و قالبگیری روی این ظروف نقش بسته است. تصاویر متعددی نیز از کیومرث پادشاه و پهلوانان ایرانی با زینتهای متعدد روی اغلب این ظرفها دیده میشود. اشکال حیواناتی چون بزکوهی_ گاو نر شیر و بالدار نیز دیده میشود. تصویر بعضی از این حیوانات علامتهای نجومی بودهاند مثلاً بزکوهی مظهر خورشید بوده است و همیشه باعلامتهای ستارههای چندپر بر مظهر تاریکی که حیوانی بزرگ اندام است غلبه کرده است.
در مجالس شکار صیاد را با لباس کوتاه شکاری میبینیم. در یکی از این مجالس صیاد با سه سگ شکاری با گرازی در حال نزاع میباشد. در قسمت دوم این مجلس شکار گراز تیز خورده است و صیاد برای وارد آوردن آخرین ضربه پیش میرود. همچنین مجالس شکار متعدد با شکلهایی از صیاد در حال تعقیب شکار و تیراندازی در روی مفرغی لرستان بسیار دیده میشود.
پاورقیها:
1- تقریباً از سال 1950 طریقه جدیدی برای تاریخ گذاری اشیائی که از زیر خاک بیرون میآید معمول گشته است که به طریقه رادیو کربن معروف است قدمت مفرغهای لرستان نیز به همین طریق تأئید گشته است.
2- مظهر پهلوان بزرگ موهومی بوده است که در جلگههای بینالنهرین به صورت نیمه خدایی پرستش میشده است ولی کاسیتهای لرستان او را تا مقام خدائی بالا بردند.