سیلک پنجم؛ بررسی سفالگری و نقوش سفالی در ایران باستان
سیلک پنجم
سفال خاکستری تیره
این سفال به چهار نوع مختلف تزئین شده است :
۱- سفالگر قبل از پختن ظرف روی آن شیارهائی بوجود میآورد که بعضی اوقات نسبتاً عميقاند و خطوط دایرهای یا خطوط عمودی، خطوط موج دار و یا تابیده را بوجود میآورند.
۲- شیارهایی که از نقطه های متعدد و خطوط شکسته تشکیل شدهاند و پس از پختن ماده سفیدی در این شیارها قرار میدادهاند.
۳- پس از پختن سفال در موقع برق انداختن بكمك ابزاری که با آن برق میانداختند روی ظرف در اطراف دهانه و یا بالای بدنه ظروف خطوط شکسته کوتاه و با هاشورهائی نقش میکردند.
٤- بالاخره روش آخر عبارتست از يك ردیف تگمه های ریز گلی که بصورت دایره هائی دور ظرف قرار میگرفت.
سفال منقوش
این نوع سفال بسیار کمیاب است و رویهمرفته باروش سفالگری این دوره هماهنگی ندارد. این سفال با دست ساخته شده است و خمیر آن خوب درست نشده و متخلخل است و کم پخته شده و خیلی ترد و شکننده و رنگ آن زرد و نیز زرد مایل به سبز است. این تزئینات معمولا لوزی (یا صلیبهائی که مرکز آن برنگ زمینه است) و یا شطرنجی میباشد و همیشه باهاشور پر شده و در آن چندین خط موازی و یا شکسته کشیده شده است. این تزئینات خیلی ساده است و فکر در آنها کم. مثلاً روى يك فنجان رنگ مستقیماً قرار گرفته و کمی برجسته و شیشهایست و صلیبهائی را تشکیل میدهد که بوسیله مربعهای يك اندازهای از هم جدا شدهاند (شکل ۷۳) یا دیگچهای که از گل قهوهای رنگ ساخته شده بطرزی ابتدائی و نامنظم از رنگ قرمز پوشیده شده و در بعضی از قسمتهای آن اثر پهن قلم مو بخوبی دیده میشود و روی زمینه نقوش خاکستری رنگ لوزی، شطرنجی و خطوط شکسته بچشم میخورد.

تمدن قبرستان ب
سفال منقوش _ این سفالها با چرخ ساخته شده، خمیر آن کاملا خالص و برنگ قهوه ای روشن یا مایل به زرد است و بخوبی پخته شده است. نقشها برنگ آجری متمایل به قرمز است و بدون لایه پوشاننده مستقیماً روی سفال قرار گرفته است.
تزئینات این گروه بینهایت متنوع است. با وجودیکه تعداد موضوعاتی که تزئین سفال را بوجود میآورد محدود است معذالك دو ظرف که دارای کمپوزیسیونی کاملا مشابه باشد نمیتوان یافت. خصوصیات مهم این تزئینات که آنرا از تزئینات ظروف دوره های اولیه فلات مرتفع مشخص میکند عبارت از ترك كردن تقریباً کامل نقوشیست که دایرهوار دورتادور ظرف میگردند و همچنین فقدان مربعهای يك اندازه تکراریست. هنرمند سعی نمیکند بیش از حد از تزئینات استفاده کند ولی طرز قرار گرفتن نقوش کاملا متوازن است.


پرارزش ترین مجموعه این دوره نقشهائی است که حیوانات و انسان را نشان میدهد. معمولا دو حیوان یا روبروی هم و یا پشت بهم در دو طرف دسته در سطحی قرار گرفتهاند که در موقع ریختن مایع بیش از سطوح دیگر دیده میشوند. عمل ریختن مایع بعلت فرم بخصوص لوله بکندی انجام میشود و فقط مقدار کمی مایع از لوله خارج میشود. در نتیجه نقش بدنه مدت طولانیتری در برابر نگاه قرار میگیرد. حیواناتی که نقاشی شدهاند عبارتند از : اسبها (شکل ٧٤ ) بزهای کوهی (شکل٧٥) گاو (شکل ۷۸) و (شكل۸۰) غزال (شکل ٨٤) و پرندگان (شکل ٨٦). موجودات ترکیبی نسبتاً کمیابند و از تخیلی بارور و مجموعۀ نقشهای غنی نشانهای ندارند. بندرت اتفاق میافتد که هنرمند به چهارپائی مثل بزکوهی و یا اسب، بالهای راست یا خمیده اضافه میکند (شکل ۷۸) و یا به پنجه شیر حالت چنگالهای پرنده شکاری را میدهد.


روی این ظروف انسان بندرت دیده میشود و ما فقط دو تکه سفال در دست داریم (شکلهای ۸۸ و۸۹) که روی یکی سوارکاری براسبی بالدار و روی دیگر جدالی بین دو جنگجو نقش شده.
بدن و سر حیوانات از نیمرخ کشیده شده فقط روى يك ظرف است که سر حیوان بعقب برگشته است (شکل ۸۷). بدنها یا کاملا رنگ شده و یا بعضی از قسمتهای آنرا خالی گذاشتهاند که حالت پوست بدن شیر و یا یراقهای تزئینی اسب (شکل٨٤) را نشان میدهد. چشمها اغلب بفرم لوزی هستند و بندرت بفرم بیضی و یا دایره (شکل ۸۷) میباشند. شاخها یا از روبرو (شکل ۷۹) و یا یکی (شکل۸۰) و یا هر دوی آنها از نیمرخ (شکل ٨٤) است.

روی این ظروف علاوه بر نقش حیوان نقوش دیگری از قبیل مربعهائی که قسمت داخلی آن هاشوریست و لوزیها رویهم قرار گرفته (شکل۷۹) ومربعهائی که بوسیله صلیبی که مرکز آن برنگ زمینه است به چهار قسمت تقسیم شدهاند و با نقش شطرنجی یا هاشوری و یا فقط با شطرنجیهای بزرگی پر شدهاند (شکلهای ۸۰ و ۸۱) ظاهر میشود. نقوشی که با خطوط منحنی کشیده شده کمیابست و فقط نقش خورشید (شکل ۸۰) و دوایری که صلیبی را احاطه کرده وجود دارد (شکل ۹۰).

لوله ظروف يا كاملا و يا بوسيله يك ردیف مثلثهائی که رأس آنها بطرف بالاست و گاهی صليبها (شكل۸۰) و يا حيواناتى (شكل۹۱) بین آنها فاصله انداخته است از رنگ پوشیده شده است.
نقطه اتصال لوله به گردنه ظرف همیشه دارای تزئینی فنی و گوناگون است که عبارتست از حلقههائی که در آنها تناوباً ردیفهای هاشوری، نقطه ها، لوزیها، شطرنجیها و یا مثلثهائی که از رأس بهم متصلند قرار گرفته این مجموعه با حاشیهای از مثلثهای طویل خاتمه مییابد که هريك نوعی گردنبند بوجود میآورد و بظرف حالت پرندهای نوک دراز میدهد که دور گردنش با پر تزئین شده است (تزئین ظرف شماره ۹۲).
در ظروفی که شروع لوله چهارگوش است نقطه اتصال لوله دارای تزئینی با چهار خانههای كوچك است که در مرکز آنها نقطه ای قرار گرفته (شکل۹۳) و گاهی اوقات نیز بوسیله لوزی تزئین شده است (شکل ٩٤).
دسته ظروف وقتی که نوار مانند است از رنگ پوشیده شده و یا بوسیله دو خط موجدار که تا ته ظرف پائین میآید تزئین شده است (شکل٧٦)، بعضی اوقات دسته دارای تزئین در هم است، روی دستههائی که لبه آن منحنی است تزئین عبارت از دوایر ریزیست که در دو طرف خط پهنی قرار گرفته است (شکل ۸۱) گردن ظروف بندرت پوشیده از رنگ است و معمولا بوسیله خطوط موج دار و یا نقطه تزئین شده است. در قسمت ته ظرف تقریباً همیشه دایرهای وجود دارد که بوسیله صلیبی قسمت بندی شده و در آن نقطههایی قرار دارد (شکل ۸۳).
توضیح راجع به مأخذ تزئینات قبرستان ب کار آسانی نیست.
سفال منقوش، دوهزار سال قبل از پیدایش تمدن قبرستان ب در سيلك از بین میرود و این چیزیست که امکان يك تأثیر مستقیم را غیر ممکن میکند بعلاوه ما قبلا اختلافات بزرگی را که نه تنها در موضوع، بلکه در اساس گسترش آنها روی سطح ظرف وجود دارد شرح دادیم. گمان میرود ظروف تزئین شدهای متعلق به هزاره چهارم توسط ساکنین جدید تپه جنوبی بهنگام کارهای ساختمان کشف شده و بعضی از موضوعات قدیمی ممکن است الهام بخش سفالگران این دوره واقع شده باشد ولی این تأثیر چون دارای حالتی اتفاقیست نمیتوان بستگی بین سفال قبرستان ب و سفال دوره ماقبل تاریخ ایران را بوسیله آن اثبات کرد.