جلیل رسولی؛ از خوشنویسی سنتی تا تجربههای نو در تلفیق خط و نقاشی
معرفی جلیل رسولی و آغاز علاقه به خوشنویسی
جلیل رسولی، هنرمند خطاط معاصر، در سال ۱۳۲۶ در شهر همدان به دنیا آمد. وی از دوران نوجوانی به کار خط پرداخت و در طی سالها فعالیت و تلاش در زمینه خوشنویسی، تا به امروز موفق شده است سیزده نمایشگاه از کارهای مختلفش را به نمایش بگذارد. رسولی از معدود خطاطان پرکار و صاحبذوق است و همیشه در تلاش یافتن شیوه و الگوی تازهای در زمینه خوشنویسی است.
به خاطر دارم هنگامی که برای اولین بار پا به مدرسه گذاشتم، در کلاس اول ابتدایی، بیآنکه هنوز کلمات را بشناسم، حروف الفبایی که روی مقوا نوشته شده بود و بر دیوار کلاسمان نصب شده بود، نظر مرا جلب کرد. معلم درس میداد و من در تمام ساعت کلاس به این کلمات خیره میشدم. برایم جالب بودند، شوق داشتم نگاهشان کنم. این خاطره ساده هرگز از ذهن من دور نمیشود: یاد اولین برخورد من با کلمات. در طول دوره مدرسه، برخلاف همکلاسیهایم، من از مشق نوشتن لذت میبردم. اغلب بیشتر از آنچه معلم گفته بود، مشق مینوشتم. در دوره تحصیلات ابتدایی، به خاطر دقتی که در نوشتن مشق و املا به خرج میدادم، همیشه مورد تشویق قرار میگرفتم.
ترک تحصیل و پیگیری خوشنویسی
سال اول دوره دبیرستان که حجم درسها بیشتر شده بود، من در کلاسهای مختلف، تمام فکر و ذکرم تمرین خط بود. خوب به یاد دارم در کلاس انگلیسی، معلم که مردی دلسوز بود، وقتی میدید من به جای استفاده از کلاس، تمرین خط میکنم، مرا به باد انتقاد میگرفت و از کلاس بیرون میانداخت. فکر میکرد بازیگوشی میکنم، غافل از آنکه من به دلیل عشق و علاقهای که به کار خطاطی داشتم، نهتنها در کلاس او، بلکه در کلاسهای دیگر نیز برای خودم سیاهمشق مینوشتم. دستآخر روزی برایش اقرار کردم. او هم قبول کرد و بعد تشویقم نمود که دنبال این هنر را بگیرم. یادم هست آخر سال که پدرم برای اطلاع از نتیجه امتحانات به مدرسه آمده بود، همان معلم انگلیسی به پدرم گفت: «تشویقش کنید دنبال کار خط را بگیرد.» پدرم با ناراحتی در جواب او گفت: «من دوست دارم درس بخواند و سربار جامعه نشود.» اما من از همان سال ترک تحصیل کردم. از آن به بعد، جسته و گریخته به کار طراحی تابلو پرداختم. کنار دست استادکارها مشغول کار شدم. در این مدت هم تمرین خط میکردم و هم معاش زندگیم را تأمین مینمودم. با این همه، خودم را خیلی تنها احساس میکردم. اغلب در دوره خانواده، مورد شماتت پدر و نزدیکان بودم. آنها مرا به خاطر ترک تحصیل مورد انتقاد قرار میدادند، اما رفتهرفته با تسلطی که در کار خط پیدا میکردم، انتقادها جایش را به تشویق میسپرد. شاید آنها حق داشتند که چنین واکنشی نشان دهند، زیرا در خانواده ما، من اولین کسی بودم که به کار خط روی آورده بودم.
تجربهآموزی و آموزش حرفهای
در طی نخستین سالهای ترک تحصیل، کار من بیشتر جنبه تجربهآموزی داشت. تلاش میکردم از تجربه دیگران سود جویم. هدف و کار مشخصی نداشتم. در طی این مدت که هفت سال طول کشید، من با خط هم زندگی کردم و هم گذران زندگی. برای چاپخانهها و مؤسسات تبلیغاتی خط مینوشتم. با تمامی این احوال، میدانستم که سرانجام باید شیوهای اصولی و جدی برای کارم در نظر بگیرم. راضی نبودم. با آنکه اغلب شبانهروز کار میکردم، اما کارهایم مرا راضی نمیکرد. در این زمان، نزد مرحوم زرینخط رفتم. استاد آدم کمحرف اما پرحوصلهای بود. مدتی پیش او تعلیم خط دیدم. تشویقهای گهگاه مرحوم زرینخط که اولین مربی من بود، در کارم اثر زیادی گذاشت.
بعد به انجمن خوشنویسان رفتم و در آنجا بود که با استاد حسین میرخانی آشنا شدم. خدا بیامرزدش، خیلی با روی خوش مرا پذیرفت. مدت زمان کوتاهی نگذشته بود که برای تعلیم خط به کلاس استاد حسن میرخانی رفتم. او هم انسان وارسته و دلسوزی بود. نهتنها برای من، بلکه برای سایر کسانی که شوق تعلیم و یادگیری داشتند، زحمتها و تلاشهای بیدریغ استاد را هرگز فراموش نمیکنم. یادم هست وقتی کار خوبی به استاد ارائه مینمودم، میگفت: «رسولی، به اسمت قسم که خوب نوشتهای.» و با این جمله، نهایت رضایت و تشویقش را نشان میداد. در طول چهار سال تعلیم خط در انجمن خوشنویسان، استاد حسن میرخانی به من قواعد خط را آموخت. بعد از چهار سال، موفق به دریافت دیپلم ممتاز از انجمن خوشنویسان شدم. در انجمن، سوای استاد حسن میرخانی، با کار و شیوه اساتید دیگری چون خروش، بوذری و جواد شریعتی آشنا شدم. این برخوردها و آشناییها، کمک مؤثری در پیشبرد و تکامل کار من بود و احساس اینکه باید فعالیت و حرکت تازهای در کار خط را شروع کنم، در من ایجاد کرد.
برگزاری نمایشگاهها و استقلال در سبک
از این زمان به بعد، در کنار فعالیت برای تأمین معاش، اوقات فراغت را به تهیه کارهای مجزا از کارهای قبلی پرداختم و اولین نمایشگاه از کارهای خط خود را برپا کردم. این کارها چندان استقلال نداشتند و بیشتر تأثیرپذیری از کارهای دیگران بود، اما برپایی اولین نمایشگاه، دلهره و وحشت من از برخورد با اظهارنظرها و عقاید جامعه را کاست. مردم با بزرگواری تشویقم کردند. بعد از نمایشگاه اول، با دقت بیشتری کار را دنبال کردم. به همین دلیل، در نمایشگاه دوم راضیتر بودم. سرانجام در سومین نمایشگاه، شهامت جداکردن شیوه کارم را از دیگران پیدا نمودم. در قفلوبند و سوارکردن حروف، این حرکت تازه در کار من مؤثر افتاد و پایههای نخستین استقلال در کار خط را در من پیریزی کرد.
احساس اطمینان تازه، ضرورت مطالعه و شناخت سهم و شیوه استادان خط در گذشته را در من دوچندان کرد. به کارهای گذشتگان روی آوردم. میرعماد حسنی که سرآمد همه خطاطان در کار نستعلیق به شمار میرود، چنان شیفتگی و تأثیری در من گذارد که از آن پس، در کار نستعلیق، این استاد بیهمتا را الگوی خود قرار دادم. از آن پس تا به امروز، آرزوی رسیدن به مهارت، هرچند نسبی، چون میرعماد را دارم. در شکسته نستعلیق، عبدالمجید درویش را الگو قرار دادم. این شیفتگی و تأثیر، سبب گردید که از آن پس، بیشترین تلاش را در این دو شیوه بنمایم.
نوآوری با رنگ و انتخاب متون معنوی
در شیوه نستعلیق و شکسته نستعلیق، تلاش و تمرین جدی و پیگیری را دنبال کردم. در این زمان، رنگ را هم در کارهایم به یاری گرفتم، اما با دلهره و تردید. بسیاری بر من تاختند که تو با استفاده از رنگ، بر اصالت خط لطمه میزنی. خط را تنها باید با مرکب نوشت. اما خودم لااقل بر صمیمیت کاری که میکردم، اعتقاد داشتم. چندان از این انتقادات جا خالی نکردم، چرا که هرگز نمیخواستم حرمت و اصالت خط را فدای رنگ نمایم. من به دنبال یافتن تجربههای تازه بودم و دیگر سیاهمشق تنها نمیتوانست مرا راضی کند.
از زمانی که رنگ را به طور جدی در کار خط قرار دادم، همیشه با دو برخورد و اظهارنظر روبهرو بودم. عدهای مرا در ادامه این راه تشویق کردند و گروهی رنگ را دستآویزی برای نفی تلاشهای من در خوشنویسی قرار دادند. مسلم است اگر من رنگ را به یاری نمیگرفتم، میبایست تلاش بیشتری در ارائه هرچه زیباتر کردن خط میکردم، اما این نکته را هم از یاد نباید برد که رنگ هرگز پوشش ضعف کار من در خط نبوده است. رنگ، یاریرسان من در طرح کلمات بوده. این انتقادات، بیشتر از زمانی اوج گرفت که گروهی از نقاشان، کلمات را به بازی گرفتند. اما راهها از هم جدا بود. یک کلمه شاید بتواند نقشی تزیینی در یک تابلو نقاشی دارا باشد، اما کار من، استفاده از کلام در زمینه رنگ بود، نه کلمه.
من فکر میکنم برای یک خطاط، شاید مهمترین انگیزه در خوشنویسی، انتخاب بجا و شایسته گزیدههای متون و اشعاری باشد که بتواند هم در خطاط و هم در دیگران، ایجاد آرامش و معنویتی خاص کند. به عبارت دیگر، سبب انتقال هرچه بهتر معانی پربار و مؤثر گردد. چرا که خطاطی، هنری است که هرگز ابهامی به همراه ندارد. هنر خوشنویسی آشکار است. من از همان آغاز، بامداد از متون مقدس قرآن مجید و گزیدههایی از سخنان گهربار حضرت محمد(ص) و حضرت علی(ع) و اشعار عرفانی و پرمعنی، خوشنویسی را دنبال کردهام. این مهم در کار من، اثرات ثمربخشی داشته است.
از سوی دیگر، تجربه کتابت را به گونهای جدی در کار، در زمینه اشعار شیخ محمود شبستری در گلشن راز دنبال نمودم. کتابت این دیوان که در حدود سیصد و پنجاه صفحه به چاپ رسید، کمتر از یک سال کار برای من به دنبال داشت. کتابت اشعار شیخ محمود شبستری را به شیوه نستعلیق دنبال کردم. این کتاب در پانصد نسخه به چاپ رسید و به همین دلیل، خیلیها از چاپ آن بیخبرند.
فعالیتهای پس از انقلاب و نمایشگاههای متأخر
بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، من نیز به سهم خود تلاش کردم تحولی اساسی در کارهایم ایجاد کنم و ادای دینی به جامعه و انقلاب نمایم. نخستین گام را در تهیه یکصد تابلو از شعارها و گفتار مردم در طول بهثمررسیدن انقلاب برداشتم. هدف اصلی من، ارجنهادن بر این گفتار و شعارها بود. نمایشگاه سیاهمشقهای انقلاب که در فرهنگسرای نیاوران برپا گردید، حاصل این تلاش به شمار میرود.
مبارزات حقطلبانه مردم مسلمان ما که بر پشتبامها الله اکبر میگفتند، هرگز از ذهن و اندیشه من دور نمیشود. طنین این صداهای مهیج، در من اثرات معنوی پرباری به جای میگذاشت. اندیشه ثبت این واژه مقدس، مدتها ذهن مرا به خود مشغول داشته بود. همیشه از خدا میخواستم مرا در راه خوشنویسی این واژه مقدس یاری دهد. سرانجام، کار خطاطی واژه الله اکبر را شروع کردم. عدهای مرا هشدار میدادند که شاید کار به یکنواختی بیانجامد. اما به یاری خدا، هربار که قلم دست گرفتم، نیرویی تازه در خود احساس کردم. نیرویی در راه یافتن به شکل و فرم جدید. شاید گزافهگویی باشد، اما من هنوز در این واژه مقدس، امکان تجربههای جدید میبینم و قناعت به یکصد تابلو که در این زمینه خطاطی کردهام، نمیکنم.
نمایشگاه سیمرغ، آخرین نمایشگاهی است که از کارهای من برپا شده. در این راه، من با استفاده از اندیشه شیخ عطار در داستان عرفانی سیمرغ، در رسیدن به حق و حقیقت، با مدد گزیدههایی از سخنان مولای متقیان علی(ع)، برای نخستینبار، عریان و آشکار، خط و نقاشی را درهم ادغام کردم. پرندگان را به دلیل ضرورت بیان اندیشه عطار، در فرمهای مختلف کشیدم و در زمینه آنها، برای نخستینبار، با یاری از شیوه ثلث، کار را دنبال کردم. خط ثلث، با انعطافپذیری بسیاری که دارد، مرا در بیان آنچه در اندیشه داشتم، مدد رساند. بعد از نمایشگاه، دگربار تجربه در سایر شیوهها را به گونهای جدی دنبال کردهام. اینبار نقاشی خواهم کرد که از کاربرد رنگ کمتر استفاده کنم. امیدوارم به یاری خدا، نمایشگاه آینده من، نموداری از شیوههای مختلف خوشنویسی از گذشته و حال باشد.
هیچ هنرمندی تا آخرین زمان زندگی، نسبت به هنرش قانع نیست. همیشه تلاش در پیشبرد کارش دارد. من هم به سهم خود، این تلاش و عدم رضایت را داشتهام. همیشه اولین داور و قاضی کارهایم، خودم بودهام. بعد از اتمام کار و برپایی نمایشگاه خط، دقیقاً جنبههای خوب و لغزشها را میبینم و درک میکنم. سپس تلاش تازهای را آغاز مینمایم. من با اطمینان میتوانم بگویم تا آخر زندگیم، همیشه همان احساسی را نسبت به خط دارم که سالهای شروع کارم داشتم: احساس یادگیری، تجربه و تلاش.
خارج از بحث و گفتوگو، من وظیفه دارم سهم والای همسر دلسوزم را در پیشبرد کارهایم مطرح کنم. اگر کارهای من حاصلی داشته است، اگر من گامی در پیشبرد هنر خطاطی برداشتهام، مدیون ایثار و یاوری همسر فداکارم هستم. از خدای متعال، توفیق او را آرزو میکنم.
منبع: فصلنامه هنر، شماره 2