محمدباقر آقامیری؛ نوآوری در مینیاتور و بازآفرینی هنر نقاشی ایرانی
معرفی محمد باقر آقامیری
محمد باقر آقامیری، نقاش و مینیاتوریست، رشتههای تذهیب، مینیاتور و سایر رشتههای «نقاشی ایرانی» را در هنرستان پسران تدریس میکند. آقامیری دانشآموخته رشته نقاشی دانشکده هنرهای تزیینی است. ۱۲ نمایشگاه جمعی و انفرادی داشته که از آن میان میتوان به نمایشگاههایش در موزه هنرهای معاصر و خانه آفتاب اشاره کرد.
دیدگاه آقامیری درباره بدعت و سنت
آقامیری مینیاتوریستی است بدعتگزار و نوجو. با این توضیح که او «بدعت» را بر اساس و اتکا بر «سنت»، مقبول میداند. در کار مینیاتور، خود را از شیفتگان و شاگردان استاد محمود فرشچیان میداند و معتقد است که فرشچیان مبدع و پیشتاز مینیاتوری است که در عین قلمگیریهای سنتی مینیاتور، دارای محتوایی نو و معاصر است.
مینیاتورهای زورخانه و مضمون حماسی
در مورد دورهای مهم از کارهایش که با در و نمایه زورخانه و آداب زورگری نقاشی شدهاند و خود آن را «عظمت و زوال زورخانه» نام نهاده، میگوید: زورخانه و آدابش، مملو از حالتهایی حماسی است. حکیم توس هم در تحبیب و ستایش پهلوانان اصیل و راستین، شاهنامه را به نظم کشیده است. پهلوانان زورخانه، درویشملک، پاکلوح، صادق و سخی بودهاند و ستبری با زورآبه به خدمت جامعه گرفته بودند. شکرانه بازوی توانا، گرفتن دست ناتوان است.
رابطه مینیاتور با ادبیات و نوآوری
مینیاتور، اساساً هنری است که ادبیات را تصویر میکند. به اعتباری، مینیاتور وابستگی بیچونوچرایی به شعر و ادب پارسی دارد و برای آنکه محتوا و مضمونی امروزی بیابد و از زیر این سلطه و سیطره خارج شود، باید ابداع، ابتکار و نوآوری داشت. آقامیری در اینباره میگوید: پیشکسوت و پیشتاز ما، استاد محمود فرشچیان است. او برای احیا و بازآفرینی مینیاتور، بیمضایقه از «جان» مایه گذاشته است. اما در مورد رابطه مینیاتور و ادبیات، باید بگویم مینیاتور در اصل یک نوع illustration [تصویر برای موضوع] است. گروهی کوشیدند تا این هنر را در قید و بندهایی قرار دهند، اما به رغم این قیود، مینیاتور به سبب گستردگی و تواناییاش زنده ماند. در این مدت ۳۰، ۴۰ سال اخیر، مینیاتوریستهای بزرگی همچون هادی تجویدی، استاد کمالالدین بهزاد، استاد مقیمی، علی زاویه و استاد کریمی داشتهایم. جلالی سوسنآبادی هم در «مینیاتور» صاحب تجربههایی باارزش است که حالوهوایی خاص خود دارند.
کاربردهای مینیاتور و نوآوریهای معاصر
«مینیاتور» از لحاظ کاربردهای تصویری، حوزهای وسیع دارد: کاشیکاری، فرشبافی، گرهسازی، نقشه فرش و تشعیر، جملگی از کارهای یک مینیاتوریست است. کار طراحی فرش، مثلاً، یک زمینه عمده از کار نقاشان ایرانی است. پس از انقلاب اسلامی، متأسفانه کار طراحی فرش به دلیل آنکه حمایتی بایسته و درخور از آن نشد، افت و افول داشته، چنانکه قیمت فرش ایران در بازارهای دنیا تنزل کرده است. در مورد نوآوری در محتوای مینیاتور، باید بگویم کمالالدین بهزاد هم در آثارش نوآوری داشته، چنانکه تصویر معمارها و بناها را در کارهایش نمایش میداده که در زمان خود، کاری تازه بوده است. و یا استاد کریمی، ایستگاه اتوبوس و دکان نانوایی سنگکی را تصویر کرده است. اینهمه، به دلیل حساسیت هنرمند است که حتی در قالب «مینیاتور»، به بازگویی تأثیر و تأثراتش پرداخته است. مینیاتورهای آقامیری، در «برش»های مختلف به صورت عکس و اسلاید نیز ساخته شدهاند. در چند نما میتوان گوشههایی مستقل از یک تابلوی بزرگ را دید. در اینباره میگوید: کارهای من به صورت کارتپستال یا «برش» است. از یک تابلو مینیاتور میتوان کارتپستالهای مختلفی ساخت.
تدریس مینیاتور و نقدهای آقامیری
اما در مورد تدریس این رشته در هنرستان، آقامیری نقد و نظری خاص دارد که میتواند دستدرکاران را یاری رسان باشد: در هنرستان باید شناخت انسان، طبیعت و ساختوسازهای کلاسیک مطرح باشد. مینیاتور و طراحی فرش، دستور زبان دارد و معلم باید آن را به دیگران بیاموزد. به همین دلیل، من بیشتر روی قلمگیری و خط تکیه میکنم تا قلم برای هنرآموز، غریبه نباشد. شناخت مکاتب هنر ایرانی، از جمله مکتب اصفهان و مکتب تبریز، از مهمترین درسهای نظری هنرستان است. به اعتقاد من، باید دانشکده یا مرکزی خاص برای هنرهای ملی داشته باشیم. استاد فرشچیان، حتی طرح این مرکز را هم به مسؤولان عرضه داشت که هنوز به آن عنایتی نشده است. اما به نظر من، بزرگترین دانشگاه برای آموزش هنر، طبیعت است. انسان باید مرارت و ریاضت بکشد تا جایی در این اقلیم و گستره پهناور داشته باشد. در آخر، «آقامیری» به کارهایی که از او در این شماره فصلنامه هنر میبینید، اشارههایی دارد: صوراتی که در تابلوهای من میبینید، مستند است. در پسزمینه، مسئله «زوال» زورخانه را با بیان تصویری نشان دادهام. با دقت و تأمل میتوان جای پای پهلوانان را بر خاک زورخانه در زمینه تابلو دید و دریافت.
منبع: فصلنامه هنر، شماره 2