جادوی رنگ در مینیاتور اسلامی؛ بررسی زیباییشناسی و منطق رنگ در نقاشی ایرانی
در فصلنامه شماره ۲، بخشی از فصل مینیاتور کتاب «اسلام و هنر اسلامی»، نوشته الکساندر پاپادوپولو، به چاپ رسید. پاپادوپولو نویسنده آثار بسیاری درباره هنر اسلامی است که اکثر آنها جزء کتابهای مرجع هستند. او در حال حاضر استاد دانشگاه سوربن و مدیر آکادمی علوم انسانی و سیاسی فرانسه است.
در بخش نخست، به چگونگی پیدایش مینیاتور در قرن هفتم و تکامل آن از طریق دو کتاب مشهور «مقامات» و «کلیله و دمنه» با نقاشیهای «جنید» و «واسطی»، به کمپوزیسیون فضای مینیاتور براساس منحنیهای حلزونی و عربسکها و مفاهیم ذهنی این منحنیهای حلزونی و ساختمان شکل تصویر همراه با رعایت «اصل عدم واقعگرایی» اشاره شده است. در شماره حاضر، بخش دیگری از این کتاب به چاپ میرسد.
حساسیت به رنگ و فضا
هنرمند مسلمان نسبت به تراکم فضاهای رنگی بسیار حساس است و این، یکی از متغیرهای اصلی جهان شکلهای تصویریاش است.
صفحه مینیاتور تماماً رنگآمیزی میشود و میتوان گفت که نقاشان اسلامی رنگکارانی بینظیر بودند.
نقاشان مینیاتوریست کاملاً آگاهانه از بهکار بردن سایهروشن خودداری کردهاند.
جادوی رنگ در مینیاتور
در اکثر مینیاتورهای عربی، درختها دارای «تنههای» بنفش، گلبهی و قرمزند.
زیباییشناسی «گریز از خلأ»
این سؤال همیشه مطرح است که آیا در مینیاتور که با شکلها و رنگها پر میشود، تمامی سطح نقاشی باید مصور باشد؟ و اگر چنین است، چگونه و در چه محدودههایی؟ آیا سطحهای نقاشینشده همگی باید به یک رنگ باشند یا اینکه تمام تصویر باید پر از شکلهای گوناگون و بیشمار باشد؟ در پاسخ به این سؤال، به زیباییشناسیای میرسیم که آن را «زیباییشناسی گریز از خلأ» مینامند.
اما ابتدا باید به این نکته توجه کنیم که «شکل تصویر» باید غیرمحدود باشد! اینجاست که مسئله «قاب» مطرح میشود. در اکثر کتابهای خطی عربی، به استثنای صفحات روی جلد و صفحات عنوانبندی که دارای قابهای باشکوه هستند، هرگز برای مینیاتورها قاب ترسیم نمیشود. حد پایین اغلب واضحتر است، زیرا عموماً یک خط در پایین مینیاتور بهعنوان «زمین» مشخص شده است، اما حد فوقانی معمولاً وجود ندارد. در بعضی از مینیاتورهای نسخه عربی کتاب «مقامات» حریری که در کتابخانه ملی پاریس نگهداری میشود یا در نسخهای که در بریتیش میوزیوم وجود دارد، حتی این خط زمین نیز مشخص نیست. باید تا قرن چهاردهم میلادی صبر کنیم تا قابهای باریکی را که «شکل عمومی» تصویر را محدود نمیکنند، ببینیم؛ مانند نسخهای از کتاب حریری، مورخ ۱۳۳۴ میلادی، که در وین نگهداری میشود یا نسخه دیگری از همین کتاب، مورخ ۱۳۳۷ میلادی، که در آکسفورد نگهداری میشود.
این محدودیت، بدون شک، به نظر نقاشان ناخوشایند میآمده است، زیرا اغلب آنها با نوعی طنز این چهارچوب را بر هم زدهاند: چادر، اسبها، درختها و صخرهها یا شترهایی را میبینیم که از خطوط قاب «بیرون زدهاند».
تکامل قاب در مینیاتورهای ایرانی
در نخستین مینیاتورهای ایرانی، بعد از مینیاتورهای عربی، تصاویر بدون قاب زیاد به چشم میخورند، مانند کتاب «سمک عیار» (۱۳۰۰ تا ۱۳۳۰ میلادی). بعد از این، مینیاتورها همیشه با قاب نقاشی میشوند. از اواخر قرن پانزدهم و در طول قرن شانزدهم میلادی، بخشی از سطح نقاشی، قاب را میشکند و حاشیهها را تسخیر میکند. بخشی از منظره، گنبد مسجد، شاخههای یک درخت، حیوانات و حتی گاهی انسان، آنسوی «چهارچوب قاب» قرار میگیرند.
روال کار اندکی پیچیده است. سبک کار اینگونه است که ابتدا حاشیهها طلاییاند. در آغاز، تنها «غباری» از طلا روی حاشیه را میگرفت، بعد یک تزیین عربسک یا هندسی وارد میشود. سرانجام، در حاشیه مینیاتور، یک «جهان تذهیبشده» نیز به وجود میآید و رشد میکند که گیاهان و حیوانات خود را دارد.
پر کردن سطح مینیاتور
در چهارچوب درون قاب، همیشه این مسئله مطرح است که آیا «تمامی سطح» مینیاتور باید نقاشی شود یا خیر؟
در مینیاتورهای کتابهای خطی عربی، معمولاً زیباییشناسی «گریز از خلأ» وجود ندارد، مگر در صفحات عنوانبندی. در سایر مینیاتورها، بهویژه در مینیاتورهای مربوط به نیمه اول قرن سیزدهم میلادی یا در کتابهای خطی درجه دو، فضاهای خالی بسیاری میبینیم که اغلب رنگ هم نشدهاند.
اما در نسخهای از کتاب حریری که در لنینگراد نگهداری میشود و در نسخه نقاشیشده بهوسیله واسطی، اکثر مینیاتورها عملاً پر هستند.
در معدود کتابهای خطی ایرانی قرن سیزدهم میلادی، نظیر «ورقا و گلشا»، یا در طول دوران تسلط مغول در اوایل قرن چهاردهم میلادی، هنرمندان هنوز زیباییشناسی «گریز از خلأ» را اعمال نمیکنند. نمونه آن را در «جامعالتواریخ» اثر «رشیدالدین» (۱۳۰۷ و ۱۳۱۴ میلادی)، صدر اعظم دانایی که در تبریز، پایتخت حاکمان مغول، کتابخانهای بسیار غنی با کارگاههای تهیه کتاب ایجاد کرده، میبینیم. با اینکه تأثیر سبک چینی روی نقاشیهای این کتاب محسوس است، با این حال، وجه تمایز بین این دو سبک کاملاً مشخص است.
گرایش به زیباییشناسی «گریز از خلأ»
در یک نسخه فارسی کتاب «بیدپای»، مورخ ۱۳۳۳ میلادی، گرایش واضح بهسوی پر کردن کامل تصویر به چشم میخورد و در تمام سطح اطراف حیوانات، گلهای درشت نقاشی شدهاند. همین گرایش بهسوی زیباییشناسی «گریز از خلأ» را در یک دسته از مینیاتورهای شاهنامه فردوسی میبینیم. تکنیک نقاشی این مینیاتورها دارای کیفیتی بسیار استثنایی است. سبک نقاشی این مینیاتورها بهسوی زیباییشناسی «گریز از خلأ» گرایش دارد.
بخشی از مینیاتورهای ایرانی در اواخر قرن هفدهم، پر کردن سطح نقاشی را بهکلی رها میکنند و در مجموع، به موقعیت مینیاتورهای عربی بازمیگردند. این مینیاتورها «پرترههایی» هستند از مردان و زنان که روی صفحات جداگانه نقاشی میشوند و در اواخر قرن شانزدهم رواج یافتند و در قرن هفدهم به دوران طلایی خود رسیدند. با این حال، فضای تصویر گاهی با برگها، گلها و ابرهایی که بهعنوان تذهیب بهکار رفتهاند، پر میشود.
منطق تراکمها
اما اگر مسئله زیباییشناسی «گریز از خلأ» را تنها با پر کردن یا پر نکردن تصویر بسنجیم، برداشتی بسیار سطحی از مسئله کردهایم. این پر کردن، کموبیش بههمفشرده بودن شکلهای تصویر و تراکم سطح نقاشیها میتواند دارای تنوع بسیاری باشد. واضح است که اگر در مینیاتوری، صحنه چندان پر از شکل نباشد، نقاشی حقیقتاً از زیباییشناسی «گریز از خلأ» پیروی نمیکند. نمونه آن را در بعضی از کتابهای خطی ایرانی مربوط به قرن پانزدهم میلادی میبینیم که شخصیتها را در مناظری بایر که تنها چند «بوته کوچک علف» با فاصلههای نسبتاً زیاد از یکدیگر قرار گرفتهاند، ترسیم کردهاند.
هنرمند مسلمان نسبت به تراکم فضاهای رنگی بسیار حساس است و این، یکی از متغیرهای اصلی جهان شکلهای تصویریاش است. اینگونه است که یک «منطق تراکم» به وجود میآید. هر پارچه، از آنجایی که به رنگی نقاشی میشود، یک فضای واحد و غیرمتغیر را تشکیل میدهد. هر فضای رنگی از «ذرات تزیینی»ای پر شده است که در هر سطح تکرار میشوند و تشکیل یک «گروه» یا یک مجموعه به مفهوم ریاضی کلمه را میدهند.
لباسها اغلب دارای تزیینات تجربی هستند و بناها شکل هندسی دارند. «گروههای تزیینی» میتوانند از «اتمهای هندسی» تشکیل شوند؛ مانند انواع چندضلعیها که در این صورت متغیرند، یا از «اتمهای تجربی».
منطق تراکمها در هنر اسلامی
«منطق تراکمها» بسیار مورد علاقه هنرمندان مسلمان بود و آن را در بقیه هنرها نیز بهکار بردهاند، بهویژه در معماری که در آن دیوارهای بزرگ با اشکال هندسی یا بر پایه عربسکها تزیین شدهاند و بین خود روابطی برقرار میکنند.
در نقاشی ایرانی، نقش پارچههای مینیاتورهای عرب به تزیین بناها منتقل میشود. در اینجا، هر کدام از سطوح رنگی دارای تراکمهای کموبیش زیادی هستند. «ذرات تزیینی»ای که آنها را مفروش میکنند، اغلب همانهایی هستند که پارچهها را در مینیاتورهای عربی تزیین میکنند و دارای تراکم، کشش و ضربی پاکیزهاند. گذشته از این، آنچه در هر مینیاتور اهمیت دارد، موقعیت دقیق هر سطح رنگین است با ذرات تزیینی دقیقش که تشکیل «گروههای» کموبیش متراکمی را میدهند که با بقیه «گروهها» هماهنگاند و در جایی قرار میگیرند که باید قرار بگیرند: بافتی بههمفشرده از نسبت تراکم، ضرب و مسلماً رنگ.
برای درک بیشتر، بهتر است به صحنههای زیبایی که بهوسیله «جنید» نقاشی شدهاند رجوع کنیم که بهتنهایی آغازگر و خلاصهکننده تمامی پیشرفت بعدی هنر ایرانی در این زمینهاند. در این نقاشیها متوجه میشویم که چگونه «جنید» همیشه بعضی فضاهای کوچک را بدون تزیین باقی میگذارد تا لحظات آرامبخشی را که مترادف «مکثها» در موسیقی است به وجود آورد. حتی بهزاد نیز نتوانسته است در این زمینه با «جنید» برابری کند.
تراکم در مناظر و باغها
زمانی که چشمانداز یا باغی را نقاشی میکنند، که نمونهاش در مینیاتورهای ایرانی بسیار زیاد است، همین منطق تراکمها رعایت میشود، زیرا در اینجا نیز شکل تصویر به سطوحی از رنگهای خالص تقسیم شده که بهصورتی کموبیش متراکم از شکلها پر شدهاند: درختان، سبزه، گیاهان، گلها، صخرهها یا سنگریزهها. تودههای علف و گیاهان کوتاه، در واقع به «ذرات تزیینی»ای بدل میشوند که نمونههایی از آن را میتوان در مینیاتورهای بیشماری دید. در این مورد نیز «جنید» پیشتاز بوده و موفق شده است، حتی بهتر از مینیاتوریستهای پیش از خود، نقاشی کند.
در تجسم جهان گیاهی، اشکال، مثل شکل بناها، هندسی نیستند، بلکه «تجربی»اند. این اشکال، با وجود اینکه از طبیعت برگرفته شدهاند، بهصورتی تصنعی درآمدهاند تا بتوانند وارد حیطه هنر شوند. این نقوش یا شکل هندسی دارند، یا به شکل علفهایی هستند که در انتهای ساقه گیاهان میرویند. آنها دارای تراکمهای متنوعیاند که میان خود نسبتهای ریاضی بیشماری برقرار میکنند. گاه سطح مینیاتور از تودههای کوچک علف پر میشود که از نظر «محتوا» نماد دشت یا بیابان است.
باید به این نکته اشاره کرد که یک «آستانه» و «محدودیتی» برای تراکم وجود دارد که بیشتر از آن را چشم نمیتواند تشخیص دهد و وحدت نقاشی را دریابد. هنرمندان ایرانی این اصل را کاملاً دریافته بودند، زیرا در آثارشان از آن پیروی کردهاند. مینیاتورهایی از نقاشان ایرانی بهجا مانده است که گاه ۴ یا ۵ برابر مینیاتورهای دیگر است. در چنین مواردی، نقاشان اندازه «ذرات تزیینی» را که سطح مینیاتور را مفروش میکنند، درشتتر انتخاب میکنند، زیرا در غیر این صورت، چشم از مقدار «اطلاعاتی» که از سطوح گوناگون نقاشی به او میرسد، اشباع شده و دیگر نمیتواند یکپارچگی اثر را دریابد. همانطور که میبینیم، میزان تراکم یکی از معیارهای اصلی نقاشی اسلامی را تشکیل میدهد. منطق تراکمها، چه در تزیین جلدهای کتابها، چه در هنرهای ظریفه، چه در کاشیکاری و چه در معماری بهکار میرود.
جادوی رنگ در مینیاتور
صفحه مینیاتور تماماً رنگآمیزی میشود و میتوان گفت که نقاشان اسلامی رنگکارانی بینظیر بودند.
نباید تصور کرد که این خصوصیت به مینیاتور ایرانی محدود میشود. در مینیاتورهای عربی نیز رنگها دارای غنا، شدت و تنوع تحسینآمیزیاند. تنها تفاوت در این است که رنگهای ایرانی دارای درخشندگی بینظیریاند و این امتیاز از آنجا ناشی میشود که نقاشان ایرانی رنگهایی را در اختیار داشتند که از سنگهای قیمتی و نیمهقیمتی و طلا و نقره فراوان ساخته میشدند.
این حقیقت را نباید از یاد ببریم که هنرمندان ابتدا تمام شخصیتها و عناصر مینیاتور را میکشیدند، سپس آنها را رنگآمیزی میکردند. گاه برخی از عناصر یک مینیاتور میتوانستند بهوسیله چندین هنرمند رنگ شوند، بهویژه طلاکاری حتماً بهوسیله متخصصان انجام میشد. شاید این روش از نظر هنرمندان امروز مطرود باشد، اما نباید آن را نفی کرد. کتابهای خطیای بهجا ماندهاند که مینیاتورهایشان ناتمام ماندهاند. مثلاً طرح کلی آنها رسم شده و بعضی قسمتهای طلاکاری یا مراحل دیگری از کار انجام شده است.
نباید فراموش کرد که نقاشی اسلامی در مجموع زیباییشناسیاش یک هنر پیشرفته بوده است و هنرمندان اغلب مدت یک ماه یا بیشتر برای نقاشی یک مینیاتور وقت صرف میکردند، اما نه بهصورت تفننی و هر زمان که میخواستند، بلکه از بام تا شام، بهطور منظم، همچون صنعتکارانی خوب که صنعتشان را در تمام جزئیات میپروراندند و تا آنجایی که قادر بودند، آن را به کمال میرساندند.
اصل عدم واقعگرایی در رنگ
نقاشان مینیاتوریست کاملاً آگاهانه از بهکار بردن «سایهروشن» خودداری کردهاند. در عین حال، با اضافه کردن رنگ سیاه یا سفید به رنگها، به آنها بُعد ندادهاند. نتیجه این میشود که فضاهایی از رنگهای یکپارچه و خالص بهدست میآید که در تمام سطوح یکدست و بدون هیچ واسطهای در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند. سرانجام، در مینیاتورها قانون پرسپکتیو رعایت نشده است. شخصیتها، حیوانات و گیاهان، با اینکه در دوردست قرار دارند، به اندازه اجسام جلوی صحنه درشت نقاشی میشوند. بنابراین، رنگهای آنها نیز به یک اندازه خالص و درخشانند.
به این ترتیب، رعایت حکم «احادیث» بهمنظور مشروع ساختن یک پرده نقاشی «شکلی» سراسر رنگین و ناب به وجود میآورد که رنگها، در سطوح یکپارچه، بدون واسطه در کنار یکدیگر قرار میگیرند. اگر نقاش میخواست مناطق سایهدار را روی مینیاتور نشان دهد، بهجای مخلوط کردن رنگ آن نقطه با رنگ مشکی یا رنگی تیرهتر، از رنگهای دیگری در همان مایه استفاده میکرد و به این ترتیب «سایهها» را با رنگهای خالص و پاک که خودشان «فضاهای رنگین» جداگانهای میساختند، به وجود میآورد.
راه دیگر رعایت منهیات، نشان دادن این نکته است که هنرمند در پی تقلید از واقعیت نیست. اما هیچجا جز در زمینه رنگ، «اصل عدم واقعگرایی» با شعف به اجرا درنیامده است. این نکته را با تماشای مینیاتورها میتوانیم احساس کنیم؛ نمونه آن را در کتابهای خطی عربی، از جمله صفحات عنوانبندی «کتاب الاغانی» (۱۲۱۶ تا ۱۲۲۰ میلادی)، در نخستین نسخههای کتاب کلیله و دمنه اثر بیدپای و مقامات ۱۲۲۰ میلادی و در نقاشیهای واسطی میتوان دید. غنا و تنوع رنگهای پارچهها یا بناها، رنگ حیوانات و صخرهها در نسخههای کتاب بیدپای، مطلقاً تقلیدی از واقعیت نیست، بلکه بهعکس، تنها بهوسیله الزامات درونی جهان کوچک مینیاتور تعیین شده است. به این ترتیب است که قسمتهای گوناگونی از بدن حیوانات، مانند گردن، رانها و شکم، تزیین شدهاند، تپهها شبیه به «فلس» با رنگهای کاملاً غیرواقعی نقاشی شدهاند، پارچههای طلا یا زربفت، بدن فقرا و شاهزادگان را میپوشانند و بناها، قراردادی و با رنگهایی کاملاً غیرواقعی هستند. اما آنچه در یک اثر هنری اهمیت دارد، این است که رنگها در جایی قرار گرفتهاند که دقیقاً باید قرار بگیرند و در این حال، از طریق موقعیتشان، روابط بیشماری با تمام رنگهای اطرافشان برقرار میکنند.
تکامل رنگهای غیرواقعی
با تکامل زیباییشناسی اسلامی، رنگها بیش از پیش غیرواقعی میشوند، بهویژه در مورد کوهها و زمین. تحول رنگهای غیرواقعی زمین و صخرههای مرجانی که قبلاً در مینیاتورهای عربی بسیار پیشرفته بود، یکی از شاعرانهترین و خلاقانهترین موضوعهای نقاشی ایرانی میشود.
هنرمندان عرب، اغلب برای هالهها یا زمینههای مینیاتورها از طلا استفاده میکنند. رنگ حیوانات، اغلب خارقالعادهترین رنگهاست: اسبها یا شترها را به رنگ صورتی، آبی آسمانی، بنفش، قرمز، زرد و... میبینیم، بدون اشاره به قسمتهایی از بدنشان که به رنگ طلایی نقاشی شدهاند! این سبک جسورانه در مینیاتورهای عربی بسیار رایج است و در مینیاتورهای ایرانی نیز آنها را بازمییابیم.
در اکثر مینیاتورهای عربی، درختها دارای «تنههای» بنفش، گلبهی و قرمزند. در مینیاتورهای ایرانی، رنگ درختان و گیاهان به نظر واقعیتر میآید، اما این تنها یک روی سکه است. هنرمند برداشتش را از «درخت»، «بوته گل» یا «درخت میوه» نقاشی میکند. بنابراین، او درختهایی میکشد که هیچکدام واقعی نیستند. بعدها، در اواخر قرن پانزدهم میلادی، درختهای سرو را در مینیاتور میبینیم. این درختهای سرو، بهعنوان یک شکل و یک نماد، در محلشان در مینیاتور قرار میگیرند. اگر به مینیاتور معروف «جنید» که نشاندهنده همای و همایون در سرزمین وحشی است، بنگریم، متوجه میشویم که آنچه بهعنوان «درخت» و «کوه» رسم شده، تنها برداشتهایی از درخت و کوه است. درختها به رنگ سبز نقاشی شدهاند، اما رنگشان نیز ذهنی است: هدف، قرار دادن رنگهای سبز «خالص» و «بهخصوص» در جایی است که نقاش میخواسته آنها را در آن محل قرار دهد. برگهای درخت اولی با نقش ششضلعی شعاعدار نقاشی شده است، نقشی که عموماً در مینیاتورهای عربی برای تزیین پارچه بهکار رفته است!
رنگ و رمانتیسم در مناظر ایرانی
بهطور کلی، آنچه به باغها و مناظر مینیاتورهای ایرانی حالت «رمانتیک» میبخشد، همین برداشت نقاشان از واقعیت است، چه در زمینه رنگ و چه در زمینه شکل. علفها سبزند، اما سبزی یکدست که بنابر میل هنرمند، بنابر اقتضای «شکل» اثر، از مینیاتوری به مینیاتور دیگر تفاوت میکند. برخی از هنرمندان سبز خیلی تیره انتخاب میکنند تا گلها و رنگ لباسها مشخصتر شوند، مثل اغلب مینیاتورهای بهزاد. برخی دیگر سبز روشنتر را میپسندند. اما در هر حال، رنگ گیاهان شباهتی به واقعیت ندارد، بلکه به الزامات درونی مینیاتور وابسته است.
در این جهان رنگهای خالص غیرواقعی یا ذهنی، در این جهان که هیچ سایهای هرگز تیرهاش نمیسازد و هیچگاه اشعه خورشید در آن ترسیم نمیشود، در این جهان که رنگها بهخاطر پاکی و یکپارچگی خود میدرخشند، تنها رنگ چهرهها و دستهای انسانهاست که هرگز بهصورت تخیلی یا غیرواقعی رسم نمیشود. رنگ چهره و دستهای انسانها تابع برداشتی است که هنرمند از انسان و زیباییشناسی او دارد. رنگهای خالصی که بهصورت فضاهایی در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند و با توجه به الزامات درونی پرده نقاشی انتخاب شدهاند، ارتباطی با یکدیگر ایجاد میکنند که با توجه به نحوه انتخاب و کاربرد رنگها تعیین میگردد. این ارتباط، بهخاطر همین سطوح خالص و یکپارچه که میان حاشیهها محصورند، مشخص میشود. به این ترتیب، در یک مینیاتور، ترکیبی عظیم از ارتباطات ریاضی ایجاد میشود؛ زیرا این سطوح و رنگهای آنها بیشمارند و نقاشان مدرن برای بهدست آوردنش کوشش بسیار میکنند. اما این فضاهای رنگین و قرارگیری چهرهها، دستها و احتمالاً حیوانات، بهنوبه خود، بهوسیله منحنی حلزونی که ساختار اصلی یک مینیاتور است، به وجود میآید.
حساسیت و نبوغ در کاربرد رنگ
برای پر کردن فضای کوچک هر مینیاتور از رنگهای خالص، غنی و متنوع که بهطرزی تحسینآمیز کنار یکدیگر قرار میگیرند، نیاز به ذوق، استعداد و حتی نبوغ است. بایستی رنگها و روابط ریاضی میان آنها قابل حس باشند، زیرا کاملاً واضح است که میشد فضاهای یکرنگ، پاکیزه و کاملاً نامحدود، که با «ذرات تزیینی» مفروش شدهاند، ساخت، بدون اینکه این رنگها با یکدیگر انسجام داشته باشند. باید اعتراف کرد که نقاشان مینیاتورهای عربی و ایرانی، بهجز در معدود آثار ناپخته، از حساسیت و هنری استثنایی و خارقالعاده برخوردار بودهاند. اما در مورد مینیاتورهای ترکی و مغولی، چنین نیست.
پیروان مکتب فوویسم، اشیای تابلوهایشان را کاملاً تجریدی کردند و با نسبت دادن رنگهای غیرطبیعی و انتزاعی به اشیا، امیدوار بودند تماشاگران را وادارند تا مفهوم تابلو را در جایی دیگر، جدا از اشیای بهنمایشدرآمده، بجویند؛ و این همان «اصل عدم واقعگرایی» است.
تمامی انقلاب هنر مدرن، در حقیقت، آگاهی بر این نکته بود که پشت تقلید از طبیعت، حقیقت هنرمندانی که زیباییشناسی نقاشی اسلامی را خلق کردهاند، قرار دارد. آنها تمامی این انقلاب را از قرن سیزدهم میلادی، با آگاهی کامل و بهصورتی ظریف و پیشرفته، به وجود آوردهاند. آنها هنر انتزاعی، عربسکها و منحنیهای حلزونی را که با تنوع بسیار در طرحها و در تمامی هنرهای «ظریفه» بهکار میبردند، میشناختند و احساس میکردند.
فیگوراتیو ماندن نقاشی اسلامی
اما نقاشی اسلامی همیشه فیگوراتیو (تجسمی) باقی میماند، زیرا اساساً از این نوع نقاشی برای مصور کردن کتابها استفاده میشد. در ضمن، زیباییشناسی هنر اسلامی، انحصاراً در سطح «شکل ارائهشده»، فرمها و رنگها باقی نمیماند. باید به «جهان محتوای اثر» نیز توجه میشد که موضوعها را از طریق یک زیباییشناسی با برداشت «ذهنی» به وجود میآورد. نقاشی اسلامی، از این حضور دوگانه اثر، پیچیدگی واقعی و عمق خود را مییابد و به یک زیباییشناسی تضاد میرسد.
زیباییشناسی تضاد
کوشش هنرمندان مینیاتوریست برای ایجاد یک رابطه و یافتن یک نسبت صحیح میان دو جهان «محتوا» و «شکل» بود. زیرا، با وجود اینکه این نقاشیها برای مصور کردن کتابهای خطی بهکار میرفتند، باید از نظر «محتوا» مورد قبول بیننده قرار میگرفتند.
اگر اثر تنها کمی واقعیگرایی بیشتری داشت، دیگر نمیتوانست بهعنوان یک اثر اسلامی شناخته شود. اگر از نظر محتوا نیز منهیات بیش از حد لازم مراعات میشد و شکل بیش از حد هندسی میگشت، بهطوری که غیرقابل قبول گردد، باز هم نقاشی مطرود بود.
نمیتوان این فرضیه را عنوان کرد که کمبود یک «واقعیگرایی» نسبی از اینجا ناشی میشود که نقاشان «قادر نبودند» پرتره بسازند یا بناهای پیچیدهتر با فضایی که عمق داشته باشد، بکشند. گفتن این نکته که «هنرمندان مینیاتوریست آگاهی نداشتند» نیز بهکلی مطرود است، بهویژه اینکه نسبت به تمامی علم ظریف هنر اسلامی، شناخت و آگاهی است که هیچچیز سادهتر از نقاشی آنچه مشاهده میکند، نیست. هر شاگرد مدرسه نقاشی، حتی کماستعدادترینشان، پس از چند ماه آموزش و تمرین، میتواند بهراحتی از عهده این شبیهسازی برآید. با توجه به این نکته، چطور میتوان انتظار داشت که هنرمندان مینیاتوریست که با قلممویی چنین کارهای تحسینآمیزی ارائه کردهاند، از عهده این شبیهسازی برنیایند؟ از اینجاست که به حیطه ناشناختهای که هنر اسلامی است، گام مینهیم.
تغییر شکل ظواهر
روش دیگر برای برقراری نسبت میان دو جهان محتوا و شکل، شامل تغییر شکل دادن ظواهر است. این کاری است که نقاشان بعضی از نسخ کتاب مقامات حریری در اواخر قرن سیزدهم میلادی انجام دادهاند. شخصیتهای این نسخههای کتاب حریری، بهخاطر بزرگی سرشان نسبت به تنهشان، جلب توجه میکنند. اما تنها نسبت سر به تنه نیست که جلب توجه میکند، بلکه حالت غیرطبیعی شخصیتها نیز تعجبانگیز است. در این نسخ، هیچگونه شخصیتپردازی انجام نشده و فضا نیز هیچ عمقی ندارد.
«بهزاد» برای هویت بخشیدن به شخصیتها، آنها را با سرهای بزرگ نقاشی کرده است، اما اندازه سرها همچنان کوچکتر از اندازه سرهای شخصیتهای «واسطی» است. چهرههای مشخصتر و انسانیتر را از قرن شانزدهم میلادی به بعد، نزد «سلطان محمد»، «محمود المذهّب» و در آغاز قرن هفدهم میلادی، نزد «آقا رضا» و بعد «محمد قاسم» مییابیم. هنرمندان ایرانی، با نسبتهای متعادل انسانها و با ساختمان مناظر و بناها، یک «تصویر» بهظاهر «قابل قبول» ارائه دادهاند که در حقیقت، کاملاً بر اساس قراردادهای زیباییشناسی اسلامی ساخته شده است. «شکل» تصویر، مسلماً بر اساس لازمههای درونی شکلها و رنگهای فضای یکپارچه اثر به وجود آمده و ساختار آن، با قرار گرفتن چهرهها روی منحنیهای حلزونی یا عربسکهاست.
نقاشی اسلامی بهعنوان هنر اصیل
اگر بهترین نقاشان ایرانی به این طریق دو جهان شکل و محتوا را به وجود آوردهاند، بدون شک، به این دلیل است که جوهر نقاشی اسلامی، از سوی تمام روشنفکران، درک و تأیید میشده است. از اواخر قرن پانزدهم میلادی، نقاشی، بهخاطر زیباییشناسی عمیق و خردمندانه، از سوی همه بهعنوان «هنر اصیل اسلامی» شناخته میشود.
بهترین اثر نشاندهنده این زیباییشناسی، شاهنامه معروف دموت است که بعضی از مینیاتورهایش تحت تأثیر سبک چینی، و گاه حتی زیادی واقعیگرایانهاند. بعد میتوانیم از مینیاتورهای جنید (۱۳۹۶)، نقاشیهای اسکندرنامه (۱۴۱۰ تا ۱۴۱۱)، مینیاتورهای «مکتب بهزاد» از ۱۴۸۵ تا ۱۵۱۰ میلادی یاد کنیم.
سایر هنرمندان ایرانی، به جستوجوی «فاصله» متفاوتی میان «محتوا» و شکل نقاشی بودهاند و مانند مینیاتورهای عرب، اساس شکل ظاهری را بسته به لازمههای ساختارهای محتوا دانستهاند. تصویر انسانها نسبتاً فقیر و ابتدایی است و شخصیتها، بیشتر دارای نسبتهای متداول در بینالنهرین هستند و اغلب، همچون نسخ کتاب حریری، دارای یک خصوصیت «ماشینی» و خشکاند. همین آثار هستند که تاریخنویسان، آنها را به «مکتب شیراز» یا «مکتب ترکمن» نسبت میدهند.
این آثار، بههیچوجه نقاشیهایی «کمارزشتر» نیستند که بهوسیله هنرمندان نالایقتر ترسیم شده باشند. در عین حال، نمیتوانیم بگوییم که این آثار با ناآگاهی یا عدم مهارت کشیده شدهاند، بلکه این نقاشیها دقیقاً با قصد و آگاهی کامل ترسیم شدهاند. منظره این مینیاتورها، اغلب یک دشت است با علفهایی بهشکل «بوته» با حاشیه مدور که با ضربههایی از صخرههای مرجانی تزیین شده است. گاه چند گیاه یا یک یا دو درخت به این منظره اضافه میشود.
مینیاتورهای عرفانی
شاهنامههای دیگری که قبلاً مصور شده بودند نیز دارای همین نوع مناظر بودند؛ مناظری بیحشو و زواید، تهی و با شخصیتهایی بیشتر «مکانیکی» که در آنها، تمامی عناصر بهصورتی دقیق منطبق بر منحنی حلزونی بودند، بهطوری که بهنظر کاملاً غیرواقعی میآیند. نمونهای از این نوع تصویرها را در یک نسخه از شاهنامه فردوسی، مورخ ۱۴۲۲ میلادی، میبینیم.
جهان مذهبی و عرفانی، مستقیماً و نه از طریق نمادها، به تصویر میآید و دقیقاً بازتاب «عرفان» سهروردی است. مهمترین اثری که این حالت عرفانی را به تصویر درآورده، «معراجنامه» است. مینیاتورهای کتاب «معراجنامه»، بهخاطر حالت شاعرانه رنگها که تشکیل مناظر انتزاعی را میدهند، یک شاهکار هستند که در عین حال، بهوسیله واقعیتهای فیزیکی محدود نشدهاند.
نقاشی اسلامی در این اثر، نهتنها انسان معمولی، بلکه «انسان کامل» را نشان میدهد، انسان عارف و واسطههای میان خداوند و انسان را. این مینیاتورها، شاید جزء معدود آثاری در نقاشی جهان باشند که در آنها، هنرمند به بهترین طریق، احساس عرفانی، یعنی سیر روح در آسمان و سعادت ازلی را از طریق نقاشی پخته، نشان میدهد.
منبع: فصلنامه هنر، شماره ۴