مقدمهای بر هنرهای اسلامی؛ زیباییشناسی و رازهای نگارگری ایرانی
مقدمهای بر هنرهای اسلامی
موسوی دربارهء هنرهای اسلامی بسیار نوشتهاند، اما اسرار آن همچنان در ابهام است و جای کشف و شهود و مطالعه بسیار دارد. هنرهای اسلامی را از زوایای بسیار دیدهاند، از دیدگاههای گوناگون، شرقی و غربی، اما نه غربیان و گاه نه شرقیان هنوز رمز و راز زیبایی و جذابیت آن را درنیافتهاند.
اهمیت فرهنگ اسلامی در درک هنر
درک هنرهای اسلامی، نزدیکی به آنها و کشف زیباییشان، بدون درنظر گرفتن فرهنگ اسلامی، با درنیافتن رابطهء خداوندگار و مخلوقش، بدون درک خصوصیات مذهبی اسلام، عملاً کاری است عبث، اگر نگوییم غیرممکن. تنها کسانی به این کار موفق شدهاند که این رابطه منحصر و خاص دیانت اسلام را شناختهاند و ارج گذاشتهاند. تاشیفتگی و سرسپردگی یک مسلمان را به خدایش نشناسی، در کشف و علت وجودی بسیاری از ویژگیهای هنرهای اسلامی عاجزی. این است راز و زیبایی یک مسجد از دیدگاه هنرمند مسلمان و یا کوشش یک خطاط در نوشتن سطری از کتاب مقدسش، آنچنانکه تمامی کمال آن را جاودانه کند.
جایگاه ویژه کتاب پاپادوپولو
کتاب پاپادوپولو از این دسته کتب است. هرچند مبنای کارش را بر معیارها و محکهای زیباییشناسی معاصر گذاشته، اما این رابطه را درک کرده است و نقطه عزیمتش از شناخت همین نکته اصلی است و از همین روست که کتابش میان کلیهء کتب مرجع دربارهء هنرهای اسلامی، یگانه و منحصربهفرد شده است.
نگاهی از منظر فرهنگ اسلامی
او ابتدا فرهنگ اسلامی را درک کرده و با فهم این نکته است که به چهارچوب یک مینیاتور یا زوایای یک مسجد مینگرد. پس مطالعهاش نه فقط بسیار خواندنی و جذاب است، بلکه نگاهی است بسیار نزدیک به دید یک فرد مسلمان درباره آنچه از این فرهنگ غنی ۱۴۰۰ ساله جاری و روان است.
معرفی الکساندر پاپادوپولو
الکساندر پاپادوپولو نویسندهء آثار بسیاری دربارهء هنرهای اسلامی است که اکثراً از کتابهای مرجع هستند. او نزدیک به بیست سال در قاهره و اسکندریه زیست و مدیریت نشریهء قاهره را که نشریهای هنری-فرهنگی-اسلامی است برعهده داشت. او استاد دانشگاه سوربن، مؤسس و مدیر مرکز زیباییشناسی هنر اسلامی در پاریس است. رسالهء پایاننامه رشته تاریخ هنر او دربارهء زیباییشناسی نقاشی اسلامی است. این رساله در سال ۱۹۷۲ برندهء جایزهء آکادمی علوم انسانی و سیاسی فرانسه شد.
هنر اسلامی: انقلابی در زیباییشناسی
پاپادوپولو در این رسالهء ششجلدی توضیح میدهد که هنر اسلامی، انقلابی برای زمان خویش بوده است. نویسنده، در حقیقت نقاشی و سایر ظواهر زیباییشناسی اسلامی را با چشمی دیده است که هنرهای معاصر را مینگرد و شناخت عمیقش از نقاشی معاصر، کوبیسم، فوویسم، سوررئالیسم، و هنر انتزاعی او را وا داشته است که نقاشی اسلامی را بهطور کامل با یافتن معادلهای زیباییشناسی و اشتغالهای ذهنی هنرمندان مسلمان در برخی از عادات نقاشان معاصر بسنجد.
ارتقای جایگاه نقاشی اسلامی
زیر قلم او، هنر نقاشی تحسینبرانگیز اسلامی از سطح یک هنر سادهء تفننی که بسیاری از نویسندگان آن را در آن سطح قرار داده بودند خارج و در ردیف بزرگترین آثار خلاقهء تصویری تمام اعصار درمیآید. قلم او زیباییشناسی و سایر جنبههای انقلابی این هنر را ارزش میبخشد.
آغاز نقاشی اسلامی در کتابهای خطی
نقاشی تصویری قطعاً در اوایل قرن سیزدهم میلادی در کتابهای خطی عربی ظاهر میشود. عصر طلایی آن بین ۱۲۳۵ تا ۱۳۵۰ میلادی است. قطعاتی نقاشیشده روی پاپیروس یا پوست در مصر پیدا شدهاند که مربوط به قرنهای نهم تا دهم میلادی هستند، که البته ارزش چندانی ندارند. دو یا سه برگ هم با صحنههای نقاشی یا طراحیشده، از دوران فاطمیه مصر، مربوط به قرنهای یازدهم و دوازدهم نیز به ما رسیده است. یکی صحنهای از جنگی در برابر یک قطعه است و دیگری دو سردار را نشان میدهد. تمام این آثار به هنرمندان قبطی منسوباند. اضافه میکنیم که این صحنهء جنگ تنها نمونه کار این موضوع در خاور نزدیک است. نظیر آن در کتابهای خطی عربی هرگز دیده نشده است. بعکس، این موضوع در تخصص مینیاتوریستهای ایرانی است.
تکامل نقاشی اسلامی از ۱۲۳۰ میلادی
تکامل واقعی نقاشی اسلامی از ۱۲۳۰ به بعد آغاز میشود، بویژه از طریق دو کتابی که صدها نسخه از آن مصور شده است: یعنی «مقامات» اثر حریری و داستانهای آموزندهء «بیدپای» که بوسیلهء «ابن مقفع» تحت عنوان «کلیله و دمنه» به عربی ترجمه شده است. بهخصوص «مقامات» حریری مشهورترین و محبوبترین کتاب ادبیات عرب و بدونشک جهان، پیش از اختراع چاپ بوده است. هفتصد نسخه از این کتاب تا پیش از مرگ نویسندهاش در ۱۱۲۲ میلادی تهیه شده بود.
حریری و خلق شخصیت ابوزید
حریری در ۱۰۵۴ میلادی در بصره به دنیا آمد و بعدها «داروغهباشی» این شهر شد. به همین دلیل در برابر خباثتها، حوادث و داستانهای حقیقی قرار گرفته بوده. او ضدقهرمانی به نام «ابوزید» ساخته است: شخصیتی بافرهنگ، سخنور، مکار، فضول و آگاه به تمامی زیر و بمهای صحنههای زندگی اجتماعی اشراف دوران خود. حریری، به این ترتیب، در این حکایتها، تمامی محافل اجتماعی زمان خویش را ترسیم میکند، از گدایان گرفته تا فرمانروایان، از سلمانی گرفته تا مدرسان! و ما را از بازار به مسجد، از تفرجگاه به دربار حکام و فرمانروایان میبرد.
ویژگیهای بصری مینیاتورهای حریری
وقتی به تصاویر نخستین کتابهای حریری بازمیگردیم، مشاهده میکنیم که چهرهها، شخصیتها، حالتها و موقعیتها یادآور کار نقاشانی است که به نقاشی صحنههای انجیلی عادت کردهاند. بااینحال اختلافهای بسیار عمیقی وجود دارد. صحنه عموماً در یک سطح و بدون مناظر و مرایا (پرسپکتیو) طراحی شده است. گیاهان واقعی نیستند و عموماً تخیلیاند. هنرمند شکل و رنگی را که مایل بوده در هنر نقطه از مینیاتور که به آن نیاز داشته جای داده است و اشیاء جامد نیز بدون مناظر و مرایا نقاشی میشوند. مستطیل را طبق اصول پرسپکتیو تغییر نمیدهند. زمین به شیوهای کاملاً ویژه نشان داده میشود که به آن نام «چمن مارپیچی» را دادهایم، زیرا آن قسمت که بهعنوان زمین کشیده شده، مانند طنابی سبزرنگ ارائه شده است. سنگها و کوهها، مانند نوعی فلس یا گلبرگهای کنار هم چیده شدهاند، بدون اینکه کوچکترین قصدی برای واقعی بودن آن باشد، بهویژه در مورد رنگشان. در واقع تمام رنگها کاملاً به سلیقهء نقاش انتخاب شدهاند: اسب یا شتر را به رنگ صورتی، بنفش، زرد، آبی... میبینیم. لباسها نیز با تزئینات غنی عربسک (arabesque) گلدار یا با نقشهای هندسی، به رنگهای دلخواه نقاش، هستند که هدفی جز قرار دادن رنگی مشخص در نقطهای مشخص از اثر ندارد و این شبکه خطوط با تمام عناصرش «جهان مستقل شکل» را تشکیل میدهد. لباسهای فاخر بر تن غلامی که باغ را بیل میزند کشیده شده و عیناً همان پارچه را به تن ارباب میبینیم. در یک سلسله مینیاتور دنبالهدار که «لحظات» یک عمل مداوم که در یک روز به وقوع میپیوندد را نشان میدهد، تخت و لباسها را هر بار به شکلی، به رنگی و به تزئینی تازه میبینیم. چهرهء اکثر یا همهء شخصیتها در همهء مینیاتورها یکسان نقاشی نشده و گاهی حتی چهرهء قهرمان داستان میتواند از مینیاتوری به مینیاتور دیگر فرق کند.
اصل عدم واقعیگرایی در مینیاتور
تمام اینها مسلماً آگاهانه انجام شدهاند، نه از روی بیتجربگی و عدم مهارت، زیرا قید نقاش، بهطور مداوم تأکید بر نکتهای است که ما آن را «اصل عدم واقعیگرایی» (désinuraisemblance) نامیدهایم. باید همیشه، عناصر گوناگون اثر بهطور واضح تأکیدکنندهء این قضیه باشند که هنرمند مطلقاً در پی تقلید از واقعیت نیست و در نتیجه جهان تخیلی و ذهنی او «شرعی» است. به این ترتیب است که حتی در کتابهای «علمی» نیز تصویر فیلی را میبینیم که خرطومش از یک سلسله حلقههای زنجیر تشکیل شده یا کوهان شتری با عربسک نشان داده شده و یا چینهایی به شکل منحنی حلزونی روی حیوانات، گیاهان یا صخرهها میبینیم. هنرمندان با تصویر کردن تمامی طبیعت بهصورت بیجان و کاملاً غیرواقعی و انتزاعی، اهتمام خود را در اجرای «اصل عدم واقعیگرایی» نشان دادهاند و این کار را دقیقاً به جهت اجازه یافتن برای رسم چهرهء انسان بدون تغییر شکل دادنش انجام دادهاند. نقاشان برداشتی را که از انسان دارند به تصویر درمیآورند و یا زمانی که قصد شخصیت بخشیدن به چهرهای را دارند، دقیقاً یک تیپ را نقاشی میکنند و پرترهسازی نمیکنند. هرگز در تصاویر کتابهای خطی عربی نشانهای از احساسات عظیم شاعرانه، تراژدی یا حماسه نمیبینیم و نمادگرایی استعاری، به نوبهء خود، تنها در تعدادی روی جلدها و صفحات اول کتابها به چشم میخورد که معمولاً تصاویر کنایهآمیزی است از دربار و «ارباب» آن.
تأثیر منحنی حلزونی در ساختار مینیاتور
ساختمان فضای مینیاتور هنرمندان، برای نخستینبار، با آگاهی کامل، با رها کردن اصل تقلید محض از طبیعت که عقیدهء تمام هنرها، از یونان عهد باستان بوده است، انقلابی بنیادی به وجود آوردند که باعث شد با آگاهی کامل تصمیم بگیرند آنچه در اثر مهم است، تقلید از طبیعت و حتی واقعیگرایی نیست - زیرا هدف، اطاعت از اصول معکوس آن، البته به شیوهای ماهرانه بود - بلکه فضای خود مینیاتور است با شکلها و رنگهایش که با «نوعی نظم و ترتیب کنار هم قرار گرفتهاند». این دقیقاً همان چیزی است که هنر مدرن در اواخر قرن نوزدهم کشف کرد. از این به بعد، تمامی کوشش نقاشان به تنظیم این «جهان محتوا در این فضای کوچک» معطوف میشود. برای ساختن «شکل تصویر»، اکثراً از یک منحنی استفاده میشود، اما منحنی کموبیش بیضوی که با تغییر شکل یافتنش عمق را نشان میدهد و در نتیجه، فضای شکل تصویر را میکاود. این روش در مینیاتورهایی که در قدیمیترین نسخ کتابهای حریری که در کتابخانهء ملی پاریس نگهداری میشود، به چشم میخورد. این روش بوسیلهء «جنید»، یکی از نقاشان بزرگ بغداد، به هنر خطاطی و تصویرسازی ایرانی منتقل میشود. عربسک هم، به نوبهء خود، میتواند به همین صورت تغییر شکل پیدا کند. این بیضی کردن منحنی حلزونی یا عربسک، بعدها، اکثراً مورد استفاده قرار میگیرد: بویژه بوسیلهء بهزاد، نقاش بزرگ ایرانی، «آقا رضا» و دیگران.
تنظیم شکل تصویر با منحنیهای حلزونی
در عمل، این روش تنظیم شکل تصویر این احساس را به وجود میآورد که کانون دید بیشوکم بالا است، زیرا شخصیتها از پایین تا بالا روی سطح نقاشی قرار گرفتهاند. در اینجاست که شخصیتها و مناظر و در مجموع «تصویر ارائهشده» طوری است که به نظر میآید از ارتفاعی کموبیش زیاد به آن مینگریم و افق در بالای فضای نقاشی قرار میگیرد. پیروی از این ترتیب ظاهری برای ارائه «محتوای تصویر» نوعی عادت میشود و حتی به رایجترین شیوه در رسم مینیاتورهای ایرانی بدل میگردد. انگیزه این انتخاب ظاهراً این است که چهرهها، دستها، و در نتیجه شخصیتهایی که ساختمان اصلی اثر را تشکیل میدهند، به هنگام ترسیم باید با زیبایی و توازن و در عین حال تا حد ممکن طبق اصول ریاضی ارائه شوند. نمونههای بیشماری از این نوع تنظیم را در یکی از نسخ خطی کتاب نظامی، مربوط به سال ۱۵۳۷ میلادی (نظامی، گنجینه اسرار، سلطان سنجر و پیرزن)، میتوان دید.
تأثیر منحنی حلزونی در آثار وصیطی
همین شیوه بوسیلهء وصیطی مورد استفاده قرار گرفته است که لحظهای از تجربه با منحنیها غافل نشده است؛ مثلاً در صحنهای که شتری را ذبح میکنند یا صحنهء آماده کردن غذا به هنگام توقف در بیابان. آخرین تأثیر این کمپوزیسیون «شکل» نسبت به «محتوا»، مدور ساختن افق است. این مورد در اکثر مینیاتورهای ایرانی بکار رفته است، اما «افق» قبلاً در اکثر مینیاتورهای «وصیطی» و خیلی پیش از آن در عاجهای بیزانسی که تصاویری از تولد مسیح را نشان میدهند، مدور شده بود. این روش، از سویی دیگر، این برتری را دارد که حس واقعیگرایی را منحرف میسازد و به این ترتیب «اصل عدم واقعیگرایی» را به مرحلهء اجرا درمیآورد. این منحنی حلزونی است که در نقاشیهای ایرانی پس از قرن پانزدهم میلادی، توضیحدهندهء وجود چهرههایی پشت صخرهها است.
نقش چهرهها در تکمیل منحنی حلزونی
این چهرهها برای تکمیل منحنی لازماند، اما در عین حال، نقش «شهود» را نیز بازی میکنند و از نظر «محتوا»، نوعی آگاهی تاریخی نسبت به صحنهای است که به وقوع میپیوندد. بنابراین، میبینیم که روش ترسیم «شکل» بوسیلهء منحنیها و عربسکهایی که چهرهها، دستها، حیوانات و احیاناً تمامی عناصر مهم اثر روی آن قرار میگیرند، عالمگیر میشود. ما، نخستینبار، این شیوه را در مینیاتور «رقصندگان» سامره مشاهده میکنیم؛ اما به نظر میرسد که این اثر تنها نمونه در نقاشی دیواری پیش از قرن سیزدهم میلادی است. بااینحال، تحول مینیاتور در چهار قرن بعد، مسلماً نمیتوانسته تحت تأثیر این مینیاتور «رقصندگان» قرار گرفته باشد که از سوی هنرمندان ناشناخته بود.
تکامل منحنیهای حلزونی در نسخ خطی
در نخستین نسخهء کتاب بیدپای و نخستین نسخه کتاب حریری که در کتابخانهء ملی پاریس نگهداری میشود، هنوز تردیدهایی در ترسیم منحنیهای مورد استفاده به چشم میخورد. به همین دلیل است که، بهویژه، تصاویر کتاب بیدپای ناشیانه هستند. نقاش از مارپیچهای ساده، منحنیهایی به شکل S و نیمدایرهها استفاده کرده است. در تصاویر نخستین نسخ کتاب حریری است که ما اولین منحنیهای مارپیچ شکلی را که تعداد شخصیتهای زیادی را دربرمیگیرد، مشاهده میکنیم. مارپیچها، در واقع، اجازه میدهند که ترکیبهای تصاویر دارای تنوع بیشتری شوند و قابلیت انعطاف داشته باشند، چه در زمینهء «محتوا» و چه در زمینهء «شکل».
تنوع در ترکیب تصاویر با مارپیچها
در بعضی از مینیاتورها، تعداد دایرهها از یک، دو و سه، گاهی به شش دایره نیز میرسد. روی آنها، اغلب، گاهی بیش از پنجاه نقطه که همیشه چشم یا دست در این نقاط هستند، قرار میگیرند. کاری که با منحنی دیگری امکانپذیر نیست، مگر اینکه گردهمآوری شخصیتها در یکجا واضح و در عین حال یکنواخت باشد. عربسکها، در کتابهای خطی عربی، دستها و چهرهها را هر دو دربرمیگیرد. به همین دلیل است که دستها در نقاشیهای عربی بسیار بزرگاند. در نقاشیهای ایرانی، پس از جنید، بعکس، دستها بسیار کوچک نقاشی میشوند، به خاطر انتخاب زیباییشناسی و تحت تأثیر سبکی که از چین آمده بود. در چنین شرایطی، ترسیم یک منحنی که دستها را نیز دربرگیرد، بسیار دشوار بود.
کاربرد منحنی حلزونی در کاشیکاری
تنظیم آثار با منحنی حلزونی و قرار دادن چهرهها روی آن، در کاشیکاریهایی که دیوارهای کاخهای اصفهان را در قرن هفدهم میلادی تزئین کردهاند، نیز به مرحلهء اجرا درآمده است. زمانی که، زیر نفوذ اکبر شاه، زیباییشناسی اسلامی جایش را به نقاشی متأثر از نقاشی غرب میدهد، تنظیم آثار بوسیلهء منحنی حلزونی، آخرین قانون اسرارآمیزی است که تا مدتها باقی میماند.
پیچیدگی منحنی حلزونی در نسخ حریری
در نخستین نسخهء کتاب حریری (۱۲۲۳-۱۲۲۲ میلادی)، این گردهمآوری شخصیتها بوسیلهء منحنیهای حلزونی بسیار پیچیده دیده میشود. در نخستین مینیاتور، هشت نفر به سخنان ابوزید گوش میدهند. چشمها و دستهای تمام افراد صحنه، روی یک منحنی حلزونی عظیم قرار گرفتهاند. متوجه میشویم که خم شدن سرهای دو شنونده در جهت معکوس، در مرکز دایره - که اینچنین در کل اثر طبیعی به نظر میآید - در حقیقت، به خاطر قرار گرفتن روی منحنی ریاضی است که از روی دو چشم شخصیتها عبور میکند. مینیاتور دوم، همین نوع صحنه را نشان میدهد که، از نظر محتوا، متفاوت با مینیاتور اول به نظر میآید: اجتماع ده مستمع، وضعیت ابوزید روی یک منبر، تمام چشمها روی منحنی حلزونی قرار دارند.
آزادی عمل منحنی حلزونی
در یکی از نسخ کتاب «حریری»، مربوط به اواسط قرن سیزدهم میلادی، که بهطور وضوح عناصر کمتر پیشرفتهای دارد، آزادی عملی را که منحنی حلزونی در اختیار هنرمند قرار داده است، مشاهده میکنیم، زیرا میبینیم که چگونه به صحنههایی که شخصیتهای آن ظاهراً به هیچ عنوان از این منحنی تبعیت نمیکنند، انسجام میبخشد. نمودار نشان میدهد که منحنی حلزونی که «دنباله» آن، اینجا، به طرف پایین است، بهخوبی تمام چهرهها و اکثر دستها را دربرمیگیرد.
شاهکارهای نقاشی ایرانی با منحنی حلزونی
در مینیاتور یکی دیگر از نسخ کتاب حریری، مورخ ۱۳۳۷ میلادی، گذشته از زمینههای پرشکوه طلایی و شخصیتهای محاط بین گلها، منحنی حلزونی بسیار پاکیزهای را میبینیم که صحنه «ابوزید در حال به گریه انداختن مستمعانش» را نشان میدهد. با مینیاتور «اسکندر در حال کشتن کرگدن» (۱۳۳۶-۱۳۳۰ میلادی)، با یکی از نخستین شاهکارهای نقاشی ایرانی روبهرو میشویم. حرکت تصویر بسیار منطقی و قابل قبول به نظر میآید و منظره گویی تحت تأثیر نقاشیهای چینی است، اما، در مواقع، عربسکی عظیم، با دقت و ظرافت، وضع قرار گرفتن تمام چهرهها، دستها و حتی سرهای اسبها را تنظیم میکند. مشاهده میکنیم که منحنی، بوسیلهء شمشیر اسکندر، مسیر صخرهها، سر و شاخ کرگدن، تیردان اسکندر، تمامی بازوی او، چشمهایش و سرانجام یراق سر اسب مشخص شده است.
مفاهیم ذهنی و نمادین منحنی حلزونی
مفاهیم ذهنی منحنی حلزونی، خداوند خالق عالم فلکی است، و شکل تصویرسازی بهمثابه ساختن «عالم کوچک» است، عالمی کوچک برای انسان و بوسیلهء انسان و بر مبنای فلسفهء افلاطون، یعنی بر مبنا و بوسیلهء دوایری که از فلک تا زمین کشیده شدهاند. این حرکت مداوم از آسمان تا زمین، یعنی از وسیعترین دایره تا زمین، ادامه دارد و به انسان میرسد و شکل این دوایر و مسیر آنها حلزونی است. منحنی حلزونی، در عین حال، مفاهیم ذهنی و باطنی دیگری نیز داشته است. این منحنی خود یک نماد است، نماد یک «حرکت مارپیچی» که از خداوند به سوی روح آدمی فرود میآید و بار دیگر از روح به سوی خدا میرود، و این تصویری است که در آثار عارفان مسلمان بسیار به کار رفته است. منحنی حلزونی، در عین حال، نماد «حرکت چرخشی» هم هست که عرفان و حکمت مسیحی و اسلامی، هر دو، از آن سخن راندهاند. منحنی حلزونی، در عین حال، حرکت مذهبی، عارفانه و کیمیاگرانهء طواف نیز هست. باید یادآور شد که اساسیترین آیینهای زیارت کعبه، طواف به دور حجرالاسود است. منحنی حلزونی، به خودی خود، تجسم «ذات الهی» است، زیرا شکل هزارتویی (لابیرنتی) دارد. این رمز آگاهی و شناخت به ناشناختههاست.
تأثیر فرهنگی منحنی حلزونی
منحنی حلزونی، به گرد خود هالهای از تمامی نمادهای مختلف اما متناسب را تنیده است. این منحنی با تمام این مفاهیم قادر بود تا پژواکهای این مفاهیم ذهنی و باطنی را در ذهن و خاطر دانشآموختگان و اساتید اسلامی بیدار کند. برای فرهنگ عصر خود، این منحنی عمیقترین و ذهنیترین دانشها و مفاهیم را با خود داشت. منحنی حلزونی به خاطر حضور نامرئیاش در جهان کوچک یک اثر، به تجسم عینی یک ذهنیت بدل میشود. درک لذتهای اندک هنرشناسان در برخورد با این حضور نامرئی، کاملاً آشکار و قابل فهم است. و درک این نکته اهمیت دارد، چرا که، در نقاشی، ظواهر، موضوع، حکایت و محتوای اثر، راهی به ابتذال ندارد. شکل ارائهء آثار، اگر چهرهها و دستها، ابتدا، به خاطر ارزش فلسفیشان بهعنوان زیربنای ساخت شکل تصویر انتخاب شدند، تنها به خاطر همین یک خصوصیت نبوده است؛ آنها، بهطور طبیعی، روی سطح نقاشی مشخص هستند و عموماً لکههای روشنتری را در مجموعهء نقاشی به وجود میآورند.
نقش چهرهها و دستها در مینیاتور
در مینیاتور، هرگز بدن برهنه رسم نشده است، مگر در مواردی که شخصیتهای تخیلی، همچون «جنها» و «دیوها» و... نقاشی میشوند - و زنان و مردان همیشه پوشیده نقاشی میشوند و تنها چهرهها و دستها پوشیده نیستند و روی رنگ لباس یا منظرهء زمینهء نقاشی مشخصاند، آن هم به خاطر رنگ و شکل و ثباتشان در کلیهء مینیاتورها. از نقطهنظر «شکل تصویر»، اینها لکههای رنگ، شکل، علائم و «ذرات تزئینی» ثابت در درون صحنهای متغیرند. در نتیجه، از زمینه جدا شده، مشخص میگردند. اگر به مینیاتورهای قرنهای سیزدهم و چهاردهم میلادی توجه کنیم، حقیقت این موضوع را بیشتر درمییابیم، بویژه اینکه تمام سرها دارای هالههای نورانی هستند. هالههای نورانی، بدون درنظر گرفتن علل دیگر، به این دلیل رسم شدهاند که چهره را به شدت در زمینه مشخص کنند. نقش «قابگونه» هاله، زمانی تشدید میشود - همانگونه که اغلب رخ داده است - که هاله نیز، به نوبهء خود، با عربسک تزئین شده باشد! هنرمند عرب، در این حیطه، شوخطبعی نیز داشته است، مانند زمانی که شخصیتی را نشان میدهد که، با بیتوجهی، هالهء شخصیت دیگر را در دست دارد! نقاش، به این ترتیب، اصل «عدم واقعیگرایی» را نیز رعایت کرده است.
استقلال شکل تصویر از محتوا
نقاشان کشف کرده بودند که بقای حقیقی هنر، عمق واقعی آن، دقیقاً همین شکلها و رنگهاست، نه حکایتی که بیان میکند. از مدتها پیش، متوجه شدهاند که نقاشان مینیاتورها، تمامی آزادی خود را در قبال متن کتاب حفظ کرده و یک تابلو ساختهاند. اما، به خاطر استقلال «شکل تصویر» در برابر «محتوا»، متن نیست که شیء حق ورود به صحنه را مییابد، بلکه الزاماتی که بر «شکل تصویر» حاکماند، وجود این شیء یا قرار گرفتن آن را در نقطهای مشخص و به رنگی مشخص در متن اثر توجیه میکنند. به این دلیل عمیق و اینبار هنری است که یک درخت، یک خانه، یک شیء و لباسها، حق ندارند تنها به خاطر اینکه بالقوه بهصورت واقعی وجود دارند، در فضای تصویر وجود داشته باشند. باید حضور زیباییشناسی خود را در جهان هنر توجیه کنند و آن را به دست آورند! به زبانی دیگر، باید یک حضور بالفعل داشته باشند، و همین قضیه، دقیقاً نشان میدهد که چگونه شکلها و رنگها، هرکدام، در جایی که «شکل تصویر» ایجاب میکند، قرار گرفتهاند.
گیاهان غیرواقعی در مینیاتورها
نقاشان بزرگ کتابهای خطی، هرگز درختها یا گیاهان «طبیعی» را به تصویر درنیاوردهاند، و تحقیق برای یافتن «انواع» گیاهانی که در مینیاتورهای گوناگون کتاب حریری، از آن جمله مینیاتورهای وصیطی که گاهی در آنها گیاهان حالت طبیعی دارند، بیفایده است. گیاهان، در حقیقت، گیاهانی هستند که ترسیم آنها، در تصویر زیباییشناسی جهان گیاهی، «امکانپذیر» است. چمن مارپیچی، غیرواقعیتر از شکلهای مختلف درختان غیرواقعی که حالت میوهء درخت کاج را دارند، نیست. هنرمندان مسیحی، قبلاً، این الزام «یکپارچگی شکل تصویر» را در تصاویر انجیلی خود احساس کرده بودند، بویژه شکلهایی از درختان را در این نقاشیها میبینیم که با قدرت تخیل تحسینآمیز رسم شدهاند.
معماری غیرواقعی در مینیاتور
عین همین توضیح، در مورد بناهای زمینهء مینیاتور که در آنها شکلها، تزئینها و رنگها مطلقاً با خانههای واقعی منطبق نیستند، صادق است. هنرمند، هر بار، با توجه به نیازهای «شکل تصویر»، آنها را خلق میکند. اما خانه و بنا، بهمثابه عنصر مهمی که «شکل» اثر را به وجود میآورد، در مینیاتور ایرانی به کمال میرسد و، بویژه، بیان خود را مییابد. حد تکاملیافتهاش را میتوان در نقاشیهای «جنید» یافت، نقاش نابغهای که بر تمامی هنر ایرانی پس از خودش اثر گذاشته است.
تزئینات پارچهها در مینیاتورهای عربی
مینیاتوریست عرب ترجیح میدهد پارچهء لباسها، چادرها و پردهها را به شدت تزئین کند. تزئین پارچهها با طرحهای هندسی یا عربسک و، بویژه، بازوبندهای پرشکوه طلایی، از وصیطی آغاز میشود. رنگهای بسیار زیبای زمینه و تزئینات، مطلقاً از روی پارچههای واقعی نسخهبرداری نشدهاند، حتی اگر این پارچههای زربفت فوقالعاده زیبا واقعاً وجود خارجی داشتند، بدون شک، مخصوص شاهزادگان بودند، در حالی که حریری حکایت خردهبورژواها را نقل میکند، یعنی افرادی که امکان نداشت بتوانند چنین پارچههایی را مالک باشند. اینها تنها پارچههای «ممکن» برای نقاشی بودند. پس از «وصیطی»، در تمام کتابهای خطی پرشکوه، هنرمند همیشه کوشش میکند از سطح متشکل پارچهها، فضایی از رنگ به وجود آورد که حقیقتاً، به خودی خود، و از خلال ارتباطی که با رنگهای همسایه و تمام عناصر دیگر اثر برقرار میکند، فضای شکل تصویر را زنده کند.
تحول چینها در لباسها
راه دیگر برای برجسته کردن این سطوح رنگی، استفاده از چینهاست. تحول چینها، به خودی خود، سیر کامل تغییر شکل یک عنصر طبیعی به یک شکل پاکیزه است که به تدریج بدل به نوعی مجموع نقش میشود. یک دسته از چینها، دستهء حریرهای شفاف و سبک است که چینهای ابرمانند آن، از پیچش سبک چینی مربوط به ۱۰۰۹ میلادی ناشی میشوند. تحسینآمیزترین این چینها را در نقاشیهای وصیطی میتوان یافت، بویژه روی شالهای حاکمان و قاضیها. وصیطی، اکثراً، از تناقض میان این چینهای ابرمانند و چینهای خطاطیشدهء ریتمدار، به گرد سطح بیضیشکل و پارچههایی که بهصورت غنی با شکل برگهایی که درهم فرو رفته باشند یا با اشکال هندسی تزئین شده باشند، استفاده میکند. این چینها یک ترکیب بینهایت اصیل ایجاد میکنند که، بهعنوان «ذرهء تزئینی» ثابت، به کار میرود و هدفش شکل دادن کموبیش زیاد به سطح لباسهاست. این همان دسته از چینها هستند که به نام «چینهای حلزونی» ساده مشهورند، که، ابتدا، روی پارچههای حریر ظهور میکنند، سپس روی پارچههای ضخیمتر و زربفتها نیز آشکار میشود. در مینیاتورها، گاه، به لباسهایی برمیخوریم که به نظر میرسد از فلز حکاکیشده درست شدهاند، نه از پارچه. اما این را به هیچوجه نباید به حساب ناشیگری نقاش گذاشت! بعکس، پیشرفت فوقالعاده تحسینآمیز هنر اسلامی را حکایت میکند؛ از یک طرف، شکلهای پیشرفته را در درون «شکل» ارائهشدهء هنر نقاشی میبینیم که اهمیت بسیار دارد، و، از سوی دیگر، از این طریق، در محتوای اثر، به یک مصورسازی برمیخوریم که در آن «اصل عدم واقعیگرایی» رعایت شده است، یعنی چیزی که باعث مشروعیت هنر میشود.
کاربرد چینهای حلزونی در عناصر دیگر
در کتابهای خطی عربی، این چینهای حلزونی را روی درختان، روی صخرهها و حتی روی بدن حیوانات میبینیم! باید اشاره کنیم، نقاش ایرانی، به ندرت، به تزئین پارچه میپردازد و از چین کمتر استفاده میکند. در اینجا، با یک تفاوت در خود زیباییشناسی اسلامی روبهرو میشویم.
تغییرات تزئینات لباس در نقاشی ایرانی
در آغاز، طی سالهای آخر قرن سیزدهم میلادی و در طول قرن چهاردهم، زمانی که نقاش ایرانی هنوز سنتهای مینیاتورهای عربی را ادامه میدهد، پیراهنهایی را که همان تزئینات نقاشیهای عربی را دارند، مشاهده میکنیم. نمونهء آن را در شاهنامهء سالهای ۱۳۴۰-۱۳۳۰ میلادی و، بویژه، در کتاب «سمک عیار» که مربوط به همین دوران است، میبینیم. تزئینات لباسها، از این دوران به بعد، کمتر و نامشخصتر میشود. تنها تزئیناتی را که با نوک قلممو به وجود آمدهاند یا یک حاشیهء طلایی روی سینه و شانهها را مشاهده میکنیم. هنرمندان ایرانی درمییابند که تزئین لباسها، اشتباه بزرگ ذوقی و کاری اضافی و طاقتفرسا خواهد بود. لباسها، اگر یکرنگ نقاشی شوند، به خاطر یکپارچگی و سادگیشان، روی زمینه مشخص میشوند و، به این ترتیب، لحظات آرامبخشی را در تزئینات افراطی زمینه به وجود میآورند. بنابراین، لازم بود که لباسها یکرنگ باشند تا شخصیتها، در زمینهء تزئینشده، به راحتی قابل تشخیص باشند. بعلاوه، نقش لباسها به سلاحهای جنگجویان، وزین اسبها که فضاهایی به شدت نقشدار و مخطط ایجاد میکنند، منتقل میشود.
صخرههای مرجانی در نقاشی ایرانی
عنصر مهم دیگر در «شکل» تصاویر آثار اسلامی، بویژه در نقاشی ایرانی، بوسیلهء زمینها و صخرههای سنگی و مرجانی و جمادات به وجود میآید. هنرمند کوشش کرده است که، بدون واقعیگرایی، به این بخش از «شکل تصویرش»، با غنی ساختن آن و جالب توجه کردنش در زمینهء شکلها و رنگها، موجودیت ببخشد. در مینیاتورهای اولیهء عربی، زمین به یک خط یا یک «چمن حلزونیشکل» محدود میشود و، عملاً، وجود ندارد. گاهی، حتی، این خط هم وجود ندارد. در نقاشیهای وصیطی، در کنار مینیاتورهایی که زمین هیچگونه نقشی ندارد، مینیاتورهایی وجود دارند که زمین، نسبتاً، واقعیگرایانهتر ترسیم شده است، مانند بعضی از تصاویر تودههای شن و ماسه در صحرا. در واقع، منشأ آن را در یکی از نسخ کتاب بیدپای، مورخ ۱۲۲۰ میلادی، در مینیاتور مشهور «کلاغها در حال آتش زدن آشیانهء جغدها» میبینیم. در این مینیاتور، زمین شباهتی به زمین واقعی ندارد و به تودهای فلس که روی هم انباشته شده یا به کاسبرگهایی که میانهشان تیرهتر است، شباهت دارد. در نقاشیهای جنید، کوههای «مرجانی» را میبینیم، اما، گاهی، نیز به شکل امواج ترسیم میشوند، مانند مینیاتورهای نسخههای کتاب بیدپای. نقاشان ایرانی، تکامل فوقالعادهای به موضوع صخرههای مرجانی میبخشند. این صخرهها، اغلب، بخش مهمی از «شکل یکپارچهء» مینیاتور را تشکیل میدهد. حاشیههای جادویی آنها، حرکتهای موجیشکلشان، حالت «مرجانی» آنها، رنگهای فوقالعاده و کاملاً غیرواقعیشان، یکی از اصیلترین و گرانبهاترین خلاقیتها را در ترکیب شکل ظاهری هنر ایجاد میکنند، نه تنها در هنر اسلامی، بلکه در هنر تمامی جهان. این صخرهها، به رنگ آبی تیره، فیروزهای، سبز، صورتی، سرخ، سفید و غیره... هستند. این صخرهها، یکی از شاعرانهترین عناصر مینیاتورهای ایرانی را تشکیل میدهند.
اهمیت شکل ظاهری در هنر اسلامی
هنرمندانی که هنر اسلامی را خلق کردهاند، فهمیدهاند که تنها «شکل ظاهری» هر اثر - شکلها و رنگهایی که همدیگر را میخوانند و هرکدام در محلی لازم در ترکیب کلی شکل اثر قرار دارند - حقیقتاً نقاشی و اثر هنری را به وجود میآورند. با اجرای دائم «اصل عدم واقعیگرایی»، نقاشان، آثار خود را با شکلهای تخیلی فوقالعاده اصیل مفروش کردهاند. بعدها، این زیباییشناسی و این شکلها، از ایران، به عثمانی و هند گسترش مییابد، زیرا سلاطین عثمانی و امپراتوران مغول، هنرمندان مشهور ایرانی را برای بنیانگذاری حوزههای سلطنتی نقاشی به کار میگیرند.
ارزشگذاری آثار بر اساس زیباییشناسی اسلامی
اما، مسلماً، این طرز نشان دادن کوهها و صخرهها، به خودی خود، ارزش ندارد. همهچیز بستگی دارد به نحوهای که هر هنرمند، در اجرای تسلسل لازم فرمها و رنگها در جهان کوچک هر مینیاتور، به کار میبرد. در هنر اسلامی نیز، مانند هنرهای دیگر، هنرمندانی نابغه، با استعداد زیاد، و، در عین حال، هنرمندانی بیاستعداد پدید آمدند که آثارشان بسیار متوسط بود. حتی هنرمندان خوب نیز، آثار نابرابر خلق کردهاند. تنها باید یاد بگیریم که آثار آنها را با معیارهای زیباییشناسی غربی نسنجیم. باید به محاسن و معایب آنها، از طریق زیباییشناسی هنر اسلامی که اینچنین خردمندانه و ماهرانه است، پی ببریم.
منبع: فصل نامه هنر، شماره 2