سیری در تاریخ و هنر نطنز: از آتشکده ساسانی تا شاهکارهای صفوی
آثار و ابنیه مهم تاریخی، مردان بزرگ و نامور و نمونه‌های زنده‌ای از آداب و سنن و لباسهای باستانی ایران.
سابقه تاریخی
حمدالله مستوفی در كتاب نزهت‌القلوب گوید: (نطنز از اقلیم چهارم است. شهری وسط و قریب سی پاره دیه از توابع آن. حقوق دیوانی آن ده تومان و دوهزار و پانصد دینار است.) ناگفته نماند كه یك تومان مغولی زر برابر با ده هزار عدد مسكوك دینار طلا بوده است. از بقایای آثار و علائم تاریخی نطنز معلوم می‌شود كه این ناحیه در ادوار مهم تاریخ ایران مانند زمان ساسانیان واجد اهمیت و مورد توجه بوده است.
در قرون اولیه اسلامی كه كلیه روستاهای حدود نطنز و كاشان تا قریه راوند تابع حوزه امیر نشین اصفهان بوده جغرافی نویسان آن عهد مجموع قراء و آبادیهای این منطقه وسیع را بدو بخش سردسیر و گرمسیر تقسیم و نامگذاری كرده‌اند. چنانكه ابن رسته اصفهانی در كتاب « اعلاقالنفیسه» تألیف سال 290 هجری در ضمن شرح روستاهای اصفهان می‌نویسد: «و لها من الرساتیق . . . . روستاقا سردقاسان و جرم قاسان. فیهما اشراف می‌الدهاقین و قوم من العرب من اهل الیمن من حمدان و هما الحدبین علی اصبهان و قم . . . . » یعنی از جمله روستاهای اصفهان دو بخش سردسیر و گرمسیر است كه جایگاه آزادمردان والاگهر و خداوندان دانش و هنر می‌باشد و نیز قبیله‌ای تازی نژاد از قوم حمدان اهل یمن در آن نواحی جای دارند. و این دو بخش به منزله حدیست میان حوزه‌های عمال قم و اصفهان.
و نویسندگان دیگر قدیم هم مانند سمعانی در كتاب انساب و یاقوت در معجم‌البلدان نطنز را بعنوان (بلیده) یعنی شهری كوچك از نواحی یا اعمال اصفهان خوانده‌اند و فیروزآبادی نیز در كتاب قاموس می‌نویسد: نطنز شهری است بین قم و اصفهان. بطور كلی در این مآخذ هر كجا راجع به یكی از دهات و قراءكاشان یا نطنز گفتگویی به میان آمده بدون تفاوت آنها را جزء توابع اصفهان می شمارند مانند آنكه یاقوت فین را هم گوید: (قریه‌ایست از قراء كاشان از نواحی اصفهان ). همچنین درباره طرق نیز كه از توابع مهم نطنز است گوید ( قریة من اعمال اصبهان قرب نطنز شبه بلدة).
در برخی از مآخذ جغرافیایی قدیم نیز به مناسبت همجوار بودن كوه كركس با قصبه نطنز نام آن برده شده چنانكه مقدسی كركس كوه را بلندترین كوههای كویر لوت شمرده و اصطخری گوید: كركس كوه و سیاه كوه پناهگاه راهزنان بوده و در یكی از دره‌های كركس كوه چشمه آبی موسوم به (آب بنده) بوده كه از شكاف سنگی در میان صخره‌ها بیرون آمده است. و حمدالله مستوفی درباره كركس كوه می‌نویسد: (كوهی است به حدود شهر نطنز و به هیچ كوه پیوسته نیست. دورش ده فرسنگ است. كوهی سخت بلند است و از بلندی كركس بفرازش نمی‌رود و بدین سبب بدین نام مشهور است.)
منظره عمومی شهر نطنز و افوشته از ایوان بقعه بی بی رقیه بقایای آتشكده یا چهار طاقی عصر ساسانی در نطنز ـ ( نقل از آثار ایران گدار )
اما زكریای قزوینی (درگذشته به سال 642 ه.) در كتاب آثارالبلاد و اخبارالعباد نظیر همان اوصافی را كه از كاشی‌سازان شهر كاشان و كمال مهارت و شهرت آنها را در این فن بیان كرده عینا در وصف منبت كاری روی چوب برای اهالی طرق كه از توابع نطنز است نموده و می‌گوید: طرق آبادی معتبریست نزدیك به اصفهان كه اهالی آنجا در ساختن آلات و ادوات ظریفه از عاج و آبنوس كمال مهارت را دارند، بطوریكه مصنوعات و آثار هنری آنها كه در هیچ نقطه دیگر نظیرش ساخته نمی‌شود برای فروش بولایات دور و نزدیك هم حمل می‌گردد(1).
بزرگ مردان و مشاهیر تاریخی
در قرون اسلامی نطنز مهد پرورش مردان بزرگ و مشاهیر تاریخی در علوم و فنون گوناگونی بوده است از آنجمله: ادیب نطنزی ، ابو عبدالله حسین بن ابراهیم بن احمد ملقب به بدیع‌الزمان ( درگذشته سال 497 هجری ) مؤلف كتابهای دستوراللغه و كتاب‌الخلاص در لغت عربی به فارسی و حفیداو ابوالفتح محمد بن علی نطنزی (در گذشته در سال 497 ) در ادبیات عربی و فارسی. و شیخ نورالدین عبدالصمد نظری (درگذشته 569) از مشایخ نام آور و اقطاب مشهور تصوف. مرشد و استاد شیخ عزالدین محمود نطنزی كاشانی (در گذشته 735 ) عارف و محقق و مؤلف كتابهای مصباح‌الهدایه و شرح عارفانه بر قصیده ابن فارض و غیره و محمد بن احمد نطنزی ا زمحدثین مشهور. سید حسن بن حسین الحسینی مشهور به سید واقف (درگذشته 859 ) از عرفای اواسط قرن نهم هجری. و از پیشوایان بزرگ روحانی : مانند حاج ملا احمد نطنزی و فرزندان وی میرزا ابوتراب (كه در فنون معقول و ریاضیات استادی مسلم بود، و حاج محمد ملا حسین معروف به حجةالاسلام نطنزی كاشانی و فرزند دیگر وی حاج ملا محمد حسن از اقطاب سلسله دراویش شاه نعمت‌الهی.
از جمله وزراء و مستوفیان: خواجه قاسم، مستوفی دیوان شاه طهماسب صفوی، خواجه امیر بیك از امرای دربار شاه طهماسب كه در علم ترسل و شیوه نویسندگی و حسن خط نظیر نداشته است. میرابوالمعالی برزرودی نطنزی ، وزیر حضور و مجلس نویس شاه عباس اول. محمود بن هدایت‌الله افوشته‌ای نطنزی مؤلف كتاب تفاوت‌الآثار فی ذكرالاخبار در وقایع دوره سلطنت شاه عباس اول. هنرمند و ذوفنون، میرزا سلمان حسابی نطنزی معاصر شاه عباس اول و شاگرد هنرمند او مولانا افضل دوتاری ( اهل قریه اوره ) كه در فن موسیقی و ادوار سرآمد سازنده‌های آفاق بود.
ایوان بزرگ جنوبی مسجد جامع نطنز
تفرجگاه سلاطین صفویه
قصبه نطنز و مزارع آن تا قبل از خشكسالی اخیر از 25 رشته قنات و چشمه سارها مشروب می‌شده ولی به قراری كه پاره‌ای از مآخذ متذكر شده‌اند نطنز در قدیم الایام دارای چهارصد رشته قنات بوده است. در عهد سلاجقه و صفویه خطه نطنز یكی از دو شاهراه مهم پایتخت و در مسیر آمد و رفت های بسیار قرار گرفته و نیز بواسطه آب وهوای مطبوع و وضع جغرافیائی آن از جمله تفرجگاههای پادشاهان و شكارگاه آنان بوده است. بدین جهات علاوه بر كاروانسراهای بزرگ عمومی كه در فواصل این راه برای توقف و آسایش كاروانیان آماده بود در نقاط متعدد و خوش منظر آن نیز كاخهای شاهانه و باغ و بستانی با صفا ساخته و پرداخته بودند. این تحولات را می‌توان در چارچوب معماری و شهرنشینی ایران در گذر زمان نیز بررسی کرد.چنانكه اسكندر بیك منشی مؤلف عالم آرای عباسی در ذكر ( آثار خیر و انشاء و احداث عمارات شاه عباس ) می‌نویسد: ( در نطنز، باغ تاج‌آبادمع عمارات در كاه و بالاخانها و حمام و غیره و باغ عباس آباد مابین نطنز و كاشان.) و همچنین ملا جلال یزدی منجم مخصوص شاه عباس اول در بیان وقایع سال 1016 و هنگام عزیمت شاه از كاشان بسوی اصفهان در روزنامه یا تاریخ عباسی خود می‌نویسد: (صباحش روانه اصفهان شدند و چون به باغ تاج آباد كه از مبدعات كلب آستان علیست و در آن عمارت عالیست مشتمل بر انهار و آبشارها و درختان سر به فلك بر كشیده و حوض بس عالی و نفیس رسیدند و با زنان مطربه خوب صورت كه با تحف و هدایا و اسباب طرب چند روز بود انتظار مقدم می كشیدند نشسته و به ساز و صحبت مشغول شدند.)
همان نویسنده بار دیگر در سال 1018 هنگام رفتن شاه عباس به سوی كاشان گوید: (چون نزول به تاج آباد نطنز فرمودند در تاج آباد چشم رئیس شكراللّه طرقی را كور كردند بسبب زیادتی و ظلمی كه برعیت كرده بود و توقف سه روز به جهت سیر و شكار بود و بدیدن كان سنگ مرمر جدید رفتند . . . . )
وضع كنونی
اكنون نطنز یكی از شهرستانهای تابع استانهای مركزی و اصفهان بشمار می‌رود كه دارای 55 قریه و دو نوع آب و هوای مختلف می‌باشد. بدینگونه كه 21 قریه سمت مغرب و جنوب كه در دره‌های كوه كركس واقع گشته هوای آنها كوهستانی و سردسیر است(2). بقیه قرائی كه در همواریهای طرف شرق و شمال واقع است دارای هوائی معتدل می‌باشد. جمعیت كل نطنز در حدود 28791 نفر در 7173 خانوار(3).
قصبه كه مركز و حكومت نشین نطنز است در دامنه شرقی كوه كركس و جمعیت آن 4348 نفر در 1094 خانوار می‌باشد. و طول جغرافیائی آن 51 درجه و 54 دقیقه و 30 ثانیه است. و عرض 33 درجه و 31 دقیقه و 30 ثانیه. ارتفاع آن نسبت به سطح دریا معادل 1372 متر است در نطنز معادن ذغال سنگ، مس و نقره نیز یافت می‌شود. مردم آنجا از حیث روحیه بواسطه پرورش در آب و هوای خوش و معتدل عموما كاركن و فعال، خوشرو و ملایم و با محیط خود سازگارند.
مشاغل عمومی و صنایع محلی
خطه نطنز با آبادیهای متعدد آن كه یكی از مناطق ییلاقی مهم و از نواحی سرسبز و خوش آب وهوای مركز ایران بشمار می‌رفت اكنون بر اثر خشكسالی و عدم بارندگی در سالهای اخیر نه تنها طراوت و سرسبزی خود را از دست داده بلكه بواسطه خشك شدن قنوات و چشمه‌سارها باغات و اشجار میوه‌دار آن از بین رفته است. و اگر مختصر زراعت و آبادی هم در پاره‌ای از نقاط آن بچشم می‌خورد به وسیله حفر چاه‌های عمیق و نیم عمیق است كه آب آنها نیز سال بسال پایین‌تر می‌رود. از این جهت برزگران و دهقانان هم باغ و زمینهای بایر خود را رها كرده و اغلب به تهران روی آورده و متواری گشته‌اند و كسانی هم كه در محل خود مانده‌اند از راه قالی بافی كه یگانه كسب و كار عموم اهالی است اعاشه می‌كنند. ولی خوشبختانه یك صنعت مهم محلی آنجا در حال نشو و نمو و پیشرفت می‌باشد و آن كارخانه چینی سازی است كه آینده درخشانی را نوید می‌دهد(4).
آثار تاریخی نطنز
چون سابق بر این قصبه نطنز در یكی از راههای فرعی كاشان به اصفهان واقع شده بود مسافرین و جهانگردان این حدود از جاده كوهستانی قهرودوسوه كه تا هنگام احداث جاده‌های عرابه‌رو بمنزله شاهراه جنوب ایران بود آمد و شد می‌نمودند. از این رو در سفرنامه‌های آنها از نطنز و آثار ابنیه تاریخی آن چندان گفتگوی سودمندی بمیان نیامده است. تا آنكه در سال 1893 میلادی ( برابر با سال 1311 قمری ) سرپرسایكس انگلیسی پس از بازدید ابنیه تاریخی آنجا می‌نویسد: (مسجد نطنز از ابنیه اسلامی است و تصور می‌رود بعضی از كاشیهای زیبائی كه فعلا زینت بخش موزه سوت كنیسنتن می‌باشد متعلق به این مسجد بوده كه در سال 715 هجری بنا شده. چند تن از سیاحان قدیم كه از نطنز عبور كرده‌اند و یكی از آنها امبروزیو كنتارینی كه 1474 میلادی (879قمری) از آنجا گذشته است می‌گوید. (نطنز در جلگه واقع شده كه تاكستان زیاد دارد).این بنا نمونه‌ای از معماری اسلامی ایران است.
نمای مناره و گنبد مقبره شیخ عبد الصمد
آتشكده نطنز
شماره ثبت 187
با بنائی از عهد ساسانی، در حوالی مسجد جمعه میان باغ و ملك شخصی بنام امام سكوئی به ارتفاع دو متر از سطح زمین آثار عمارات مختصر ولی جالب توجهی دیده می‌شود كه از جهت ظرافت و تناسب ستونها شباهت كاملی به ابنیه دوره ساسانی و هنر ایران باستان دارد. ابنیه دوره ساسانی دارد. چهار ستون از هفت ستون اولیه و یك طاق از چهار طاق آن برپا و به جا مانده و بقیه فرو ریخته و خراب شده است. و نیز دو طاقچه از چهار طاقچه‌ای كه سطح مربع بنا را به طاق فوقانی گنبد اتصال می‌دهد باقی می‌باشد. ابعاد هر یك از اضلاع خارجی بنا 35/11 متر و ضلع داخل بنا 7 متر طول دارد. دهانه هر طاق 69/5 متر است. اصل بنا با سنگ لاشه كه روی آن گچ مالیده‌اند ساخته شده(5).
مسجد جمعه
شماره ثبت قانونی 188
در این مكان مجموعه‌ای است از چند ساختمان كه بنای اولیه آن را در زمان الجایتو خدابنده و پسرش ابوسعید بهادرخان بدینگونه احداث نموده‌اند.
1 – مسجدی كه قسمتهای مختلف آن از سال 704 تا 709 هجری به پایان رسیده است.
2 – بقعه شیخ عبدالصمد بتاریخ 707 هجری.
3 – ایوان جلوخان خانقاه در سال 716 و 717 (ولی اصل خانقاه ویران گشته و اثری از آن باقی نمانده ).
4 – مناره‌ای كه تاریخ اتمام آن سال 725 هجری می‌باشد.
مسیو گدار درباره بنای مسجد پس از بررسیهای دقیق خود چنین گوید:مسجدی كه نسبتاً از خرابی محفوظ‌تر مانده مركب است از شبستان هشت ضلعی گنبدداری كه مشرف بر صحنی است كه چهار ایوان دارد اضلاع صحن را دهلیزها و نمازخانه‌هایی مختلف به هم متصل می‌سازد. این مسجد از سمت شمال و مشرق و جنوب محدود است: به كوچه باریكی كه چون به مدخل بزرگ مسجد و مقابل مناره و درگاه خانقاه می‌رسد وسعت یافته مبدل به میدان كوچكی می‌گردد در سمت غرب ویرانه خانقاه دیده می‌شود كه محدود به راهی می‌گردد. مسجد سه مدخل دارد كه یكی جنوبی و دو شمالی مدخل‌های سمت شمال با سطح حیاط برابر است ولی معبر جنوبی عبارت از دهلیز وسیع با دوازده پله بلند است. ارتفاع این دوازده پله حاكی از اختلاف سطح صحن و سطح كوچه است كه در جلو مدخل جنوبی واقع است. به همین جهت قسمتی از شبستان مثمن مذكور در خاك كنده شده است. صحن مسجد فضای مربعی است به طول 06/14 متر. عرض هر یك از ایوانها به نسبت اهمیت موقع آن در طرح بنا متفاوت است. ایوان جنوبی كه در جلوی شبستان است 50/6 متر دهنه دارد و ایوانی كه در برابر آن یعنی در سمت شمال افتاده دارای 88/5 متر عرض است و دو ایوان دیگر 28/5 متر دهانه دارد و پهنای شبستان هشت ضلعی یعنی فاصله هر دو ضلع متقابل آن 46/8 متر است.
گوشه هائی از كتیبه و طاق مقرنس كاری بقعه شیخ عبد الصمد نطنزی
از جمله نكات معماری كم نظیر این بنا آنست كه شبستان بر روی محور صحن و ایوانهای شمالی و جنوبی واقع نگشته است و در قسمت وسط دیوار عقب ایوان جنوبی نیز از نظر نما سازی محراب دیگری ساخته‌اند. بعقیده آندره گدار چون علاقه و احترام معماران ایرانی به محور ساختمانی چه در قدیم و چه در زمان حاضر مسلم است بنابراین انحراف محور محراب در این مسجد با محراب مقبره شیخ عبدالصمد كه در جنب آن ساخته شده دلیل برآنست كه مجموعه این ساختمان در یك زمان و روی طرح و نقشه جامع و واحدی انجام نگرفته است. در میان صحن مسجد پله‌های وسیعی است كه به كنار قنات می‌رسد. اصل بنای مسجد با آجر ساخته و با آهك پوشیده شده است. در ایوان شمالی زیر پایه طاق پاره‌ای خطوط رنگی بنظر می‌آید كه از بقایای خطوط نسخی كتیبه قدیمی بوده است.
غرفه سمت چپ مدخل خانقاه و بقعه شیخ عبد الصمد كه قرینۀ آن نیز عیناً در طرف راست و مقابل آن ساخته شده است قسمت بالای محراب آرامگاه شیخ عبد الصمد ـ موزۀ ویكتوریا و آلبرت لندن
كتیبه، درهای قدیمی و الواح سنگنبشته مسجد
1 – بر كتیبه سر در جنوبی مسجد با حروف مینائی فیروزه رنگی بر زمینه آجری و بطرز زیبائی چنین كنده شده است :
(بسم‌اله الرحمن الرحیم امر بعماراة المستجدة فی المسجد المولی المعظم و الصاحب الاعظم دستور ممالك العالم الممهد قواعدالخیر والكرم خواجه زین الدنیا و الدین خلیفة بن الحسین الماستری بمساعی الصدر المعظم شمس‌الدین محمد بن علی النطنزی فی سنه اربع و سبعمائه).
2 –در حوزه خط و کتیبه‌های اسلامی، در ایوان شمالی مسجد كتیبه گچی قرآنی است كه بخط ثلث سفید بر متن لاجوردی نقاشی كرده‌اند و پس از آیاتی چند از قرآن(6)چنین نوشته شده:
(قال النبی صلی اله علیه و آله یا علی‌الائمه بعدی اثنی عشر اولهم انت و آخرهم القائم الذی یفتح‌الله علی یدیه مشارق‌الارض و مغاربها قال من كان القرآن حدیثه و المسجد بیته بنی اللّه له بیتا فی‌الجنة. كتبه محمد رضا الامامی )
3 – بر كتیبه گچی هلال ایوان شمالی مسجد بخط ثلث سفید بر متن لاجوردی این آیات قرآن نوشته شدن (انما یعمر مساجداللّه من آمن باللّه والیوم الاخر و اقام الصلوة و آتی الزكوة و لم یخش الا الله فعسی اولئك ان یكونوا آمن المهتدین. اجعلتم سقایة الجاج و عمارة المسجدالحرام کمن آمن باللّه و الیوم الآخر و جاهد فی سبیل‌اللّه لایستون عنداللّه واللّه لایهدی القوم الظالمین(7). فی سنه سبع و سبعمائه (707 هجری )
از مفهوم آیات این كتیبه چنین بر می‌آید كه تاریخ آن متعلق به تعمیر و نقاشی ایوان بوده است.
4 – بالای یكی از درگاههای ایوان شمالی این اشعار بخط نستعلیق سفید بر متن قهوه‌ای رنگ گچ بری شده است :
صفحه روح فزائی كه هر آنكس دیدش دل ز كیفیت آن صافی و نورانی شد
كرده گچ كاری این دیوان غضنفر مهدی آنكه توفیق حقش … ارزانی شد
همتش كرد سفید از ره اخلاص چنان كه نجاتش دو جهان رحمت سبحانی شد
تا ز ابر كف دستش گهر فیض چكید قدر و قیمت ز در و گوهر عمانی شد
فكرت و ذهن امامی پی سال تاریخ چون گدایان به در موسی عمرانی شد
پنج پنجه بفكند از ید و بیضا و بگفت روسفیدی وی از مهدی كاشانی شد
و بر كاشیهای كف ایوان نیز نوشته شده :
(كارخانه حسن اسلامی نطنزی 1326).
ساعی و بانی كاشیكاری این مسجد حضرت آقای حاج سید نعمت‌الله مرتضوی امام جماعت نطنز
(رقم كریم پور نطنزی 1326ش _ 1366 ق)
5 – مسجد دارای در قدیمی كنده كاریست كه برخی از خطوط كتیبه آن از بین رفته و آنچه باقی مانده بدین قرار خوانده می‌شود.
(… بن یحی النطنزی تقبل‌الله عمل استاد …. الاصفهانی فی الرمضان سنه خمس و عشرین و ثمانمائه ).
6 – بر در ورودی به مسجد كتیبه‌های زیر بخط نستعلیق كنده شده :
(الهم صلی علی النبی و البتول و السبطین و زین‌العابدین و الباقر و الصادق و الكاظم و الرضا و التقی و النقی و العسكری و المهدی صلوات‌الله و سلامه علی نبینا و علیهم اجمعین ).
(اتمام این در تاریخ سنه اثنی و سبعین و تسعمائه شد و نصب این در تاریخ شهر ذی‌الحجةالحرام سنه اثنی عشر و الف).
در قسمت پائین در بخط ثلث برجسته نوشته است:
(وقف كرد استاد علی بن استاد حسین نجار نطنزی به سعی و عمل خود این در را مع چهار حبَّه از جمله سی وشش حبه عصار خانه واقعه در جنب چهار سوق جنب بلده مزبوره بر مسجد جامع بلده كه اجاره آن صرف روشنائی مسجد … )
7 – بر ستون سمت چپ ایوان جنوبی مسجد سنگنبشته‌ای بطول 50 و عرض 25 سانتیمتر نصب شده كه بخط نستعلیق این مضمون روی آن حجاری شده است:
(بنای تعمیر و سفید نمودن مسجد جامع بسعی عالیحضرت فضیلت و افادت پناه مولانا محمد باقر دماوندی و سلاله السادات و النجبائی حاجی میر ابراهیم الحسینی النطنزی باتمام رسید . بتاریخ شهر ذی‌القعده الحرام سنه 1178 كتبه محمد علی بن محمد سعید الحسینی النطنزی )
8 – لوحه سنگی دیگری نیز بر همین ستون نصب گشته مبنی بر وقف بودن دو روز آب قناتین دستجرده نطنز به مصارف لازمه مسجد با تاریخ 1259 ق.
9 – و بر ستون سمت راست ایوان جنوبی لوح سنگی به خط نستعلیق و مضمون ذیل نصب نموده‌اند :
(بسم الله الرحمن الرحیم . بتوفیق حضرت جبار استاد حیدر نجار ولد مظفر نطنزی بشرح وقفنامچه علیحده تمامت سه طاق از ممر قناتین دستجرده نطنز و باغ و ملك تابعه آنرا وقف مسجد جامع نطنز نمود كه متولی آن هر ساله حاصل آنها را بعد از وضع موضوعات در وقفنامچه مزبوره صرف تعمیر و بوریا و روشنائی مسجد مذكور نماید و خلاف كننده بلعنت خدا گرفتار گردد و كان ذلك فی ثامن شهر رجب سنه ثلاث و مائه و الف كتبه العبد الراجی اسكندر ابراهیم آبادی النطنزی ) 1103.
بقعه شیخ عبدالصمد نطنزی
بنای این بقعه با مسجد جمعه چنان مربوط و متصل می‌باشد كه بنظر می‌آید مقارن یكدیگر یعنی در سال 707 هجری ساخته شده ولی محور اصلی بقعه و محراب آن كه با محور مسجد قریب به ده درجه انحراف دارد و همچنین راهرو مقبره بدهلیز مسجد كه بسیار كج و معوج می‌باشد دلیل دیگری است بر آنكه هر دو بنا در یك زمان ساخته شده. گنبد كاشی كاری شده آن هرمی شكل هشت ضلعی است بنای مقبره مربع شكل و هر ضلع آن 90/5 متر می‌باشد و دارای گنبد مقرنس كاری است كه در كتیبه آن پس از آیاتی از قرآن نام مدفون و بانی بقعه و تاریخ بنا بخط ثلث زیبائی چنین گچ بری شده است:
(بسم الله الرحمن الرحیم. قل فادرو اعن انفسكم الموت ان كنتم صادقین و لا تحسَّبن الذین قتلوا فی سبیل اللّه امواتابل احیاء عند ربهم یرزقون فرحین بما آتاهم اللّه من فضله (8) هذه القبة المشرفه مزار الشیخ الربانی نورالملة و الدین عبدالصمد ابن الاصفهانی المقیم بنطنز امر ببنائها الصاحب الاعظم زین الدنیا والدین خلیفة الماستری فی سبع و سبعمائه).
گنبد بقعه شیخ عبدالصمد هرمی شكل هشت ضلعی است كه بر یك بدنه آن بخط نسخ داخل تزئینات كاشی كاری گنبد نوشته است :
(ساخت این اسپر بتوفیق خدا شیخ اسمعیل كلب مرتضی )
و در لوحه دیگر گنبد .
(عمل ابراهیم بن اسمعیل بناء اصفهانی )
سر در خانقاه و بقعه شیخ عبد الصمد و پایه مناره
سر در خانقاه
در مدخل مشترك مسجد و مقبره شیخ عبدالصمد سر در مخصوصی برای خانقاهی ساخته شد كه كتیبه زیبای آجری آن بخط ثلث برجسته بر متن كاشی های فیروزه‌ای بر سه طرف درگاه بدین مضمون خوانده می‌شود:
(بسم الله الرحمن الرحیم . امر بعمارة هذه البقعة المیمونة المباركه الصاحب المعظم وزیر ممالك العالم مشید مبانی الخیرات المتوسل الی اللّه بانواع القربات اضعف عباداللّه المتفقر الی رحمته و رضوانه خواجه زین الدنیا و الدین شرف الاسلام و المسلمین خلیفة بن الحسین بن علی الماستری تقبل اللّه خیراته و افاض السعادة و الرحمة و المغفرة علی اسلافه و ذریّاته ثم وقفها خانقاها علی الفقراء الصوفیه تقّربا الی اللّه القدیم و تبرعا لوجه الكریم بمساعی شمس الدین محمد بن علی النطنزی فی سنه خمس و عشرین و سبعمائه ).
در كنار كتیبه بزرگ و جلی سر در خانقاه حاشیه نازك فیروزه‌ای با خط كوفی بر زمینه سرمه‌ای رنگ بر سه طرف درگاه سر در جملات شهادتین بدین مضمون تكرار شده است:
(لا الله الا الله . محمد رسول الله . علی ولی الله ).
بر ستونهای دو طرف درگاه و در میان دو كتیبه كاشی چهار لوح سنگ مرمر هر یك به طول و عرض پنجاه سانتیمتر نصب شده كه بر سه قطعه آنها صلوات چهارده معصوم بخط ثلث جلی حجاری شده و بر قطعه زرین طرف چپ نیز نام واقف چنین نقر شده است:
(وقف ذلك خواجه نجم الدین ابن عماد فی سنه 921 )
(عمل استاد حسین خراسانی كتیبه الفقیر اسدالله الحسینی )
در قسمت داخلی درگاه بزرگ سر در كتیبه آجری دیگریست كه به خط كوفی فیروزه‌ای آیاتی از قرآن (273 و 274 از سوره سوم ) بر آن نوشته شده است.
و همچنین كتیبه‌های دو صفحه داخلی سر در كه قرینه یكدیگر واقع گشته‌اند با خط كوفی فیروزه رنگ برجسته روی آجر ساده پس از سوره اخلاص جمله (صدق الله العظیم و صدق رسوله الكریم) نوشته شده است. و بر ضریح چوبی روی قبر كتیبه‌ای به خط ثلث بدین مضمون كنده شده است :
(عمل استاد حسین ابن استاد اسمعیل سرشگی النطنزی فی تاریخ سنه اربع و ستین و الف سنه 1064 كتبه عبداللطیف)
و بر لوح سنگی روی قبر شیخ چنین نقر شده :
(هو الغفور الرحیم الرحمن اللهم صل علی النبی والولی و الحسن و الحسین و العباد و الباقر و الصادق و الجعفر و الكاظم و الموسی الرضا و التقی و النقی و العسكری و الحجةالقائم محمد المهدی الهادی الغازی صاحب الزمان.
همت مصروف داشت عصمت پناه صالحه خدیجه سلطان بنت شمس طلا در سنه 1045 و این آثار خیر از او باقی ماند .)
روی قبر با كاشیهای معمولی و متوسطی پوشیده شده است. روی دیوار جنوبی بقعه محاذی صندوق قبر سابقاً محراب بزرگ كاشی مینائی از نوع محرابهای معروف كاشان در قرن هجری بوده است (مانند محرابهای علی بن جعفر در قم و بقعه حبیب بن موسی كاشان كه اكنون در موزه ایران باستان است ) كه از محل و مكان خود كنده و ربوده شده و جای آن بطور وضوح نمودار می‌باشد(9).
كتیبه مثلث كاشی كاری زیر مناره
مناره مسجد و خانقاه
مناره بلند این مسجد و خانقاه كه از زیباترین مناره‌های موجود در ایران می‌باشد بواسطه اسلوب دلپذیر بنا و تزئینات كاشی كاری‌هایش و بخصوص طرح كتیبه پهن كاشی فیروزه‌ای در ساقه آن بسیار جالب و در نوع خود منحصر بفرد واقع گشته است. جای مناره در فاصله میان در مسجد و سر در خانقاه می‌باشد. در بالاترین قسمتهای بدنه این عبارت ( العظمةللّه) بخط كوفی آجری بر زمینه كاشی فیروزه‌ای تكرار شده. و در كتیبه پائین مناره جمله ( الملك‌للّه ) چندین بار تكرار شده است. و پائین تر آن كتیبه تاریخی به خط ثلث برجسته بر قطعه‌ای از كاشی فیروزه‌ای بدین شرح نوشته شده :
(امر ببناء هذه‌المنارةالعالیة و الغرف الرفیعه الملك الاعظم الصاحب المعظم اعدل ملوك العجم بانی قواعد الخیرات منبع السعادات باسط‌الامن و الامان ناشر العدل و الاحسان شمس الدولة و الدین ناصر الاسلام و عون المسلمین محمد بن ابی علی تقبّل اللّه حسناته فی شهور سنه خمس و عشرین و سبعمائه).
آخرین كتیبه پائین مناره در دو لوحه مجزا از یكدیگر بخط آجری روی كاشی فیروزه‌ای نوشته است.
(امیر كبیر جلال الدین عبدالله …)
(بمساعی الصمد الاصفهانی المعظم كمال الدین محمد جزاء اللّه خیراً ).
كتیبه جدید مناره
بالای كتیبه كاشی پهن فوقانی مذكور و انتهای بدنه متصل بطاق هلالی پای مناره كتیبه جدید مثلثی شكلی بخط نستعلیق بر زمینه كاشی سفید بدین مضمون نصب شده است(10). ستایش یزدان پاكی را سزاست كه انسان را بقوه عقل و علم بمعرفت خود نائل فرمود و در پرتو این یكی از تكالیف اولیه ما را خدمات نوعیه مقرر داشته چنانچه باسناد ثابته تاریخی مراجعه كنیم مشاهده می‌نمائیم كه سابقین ما بعد از غلبه اسلام و پراكندگی ایرانیان محض تجمع دادن آن با یك عالم روحانیت حقیقی به نام تصوف در زمان حضرت ثامن الائمه علیه السلام تقیه اتخاذ و برای پیشرفت مقصود تأثیرات مهمی در اعماق قلوب طالبان وادی عشق و محبت داده و در اثر آن مردان بزرگ نامی با یك برجستگی فوق‌العاده توأم با روحانیت تجلی نمودند. از آن قبیل حضرت شیخ عبدالصمد ربانی نورالله مرقده الشریف است كه در عصر خویش بی همتا و مثل بوده و گروه انبوهی در گرد آن حضرت پروانه‌وار از آن قبیل خلیفه حسین ماستری كه در آن زمان از هر جهت حتی از جهت تمول و ثروت هم بر همه برتری داشته و بنای این خانقاه كه بزرگترین دلیل بر قوت قلب و وسعت صدر اوست و در زمان حضرت شیخ بمناسبت ارادتی كه داشته است نموده و مسجد جامع فعلی را در سنه 704 هجری بنا كرده است و بعد از خاتمه مسجد حضرت شیخ جهان فانی را وداع و در سنه 707 مقبره را بنا نموده است و در طول هیجده سال مشغول تعمیر خانقاه گردید كه سر درب آن دلالت بر عظمت كل بنا می‌نماید و در سنه 725 بنا دو خورشید موجود است ثابت می‌دارد كه دولت هفت قرن زیادی داشته است متأسفانه در اثر لاقیدی و سهل انگاری و بدبختی های متراكمه این ملت واژگون بخت و غفلتهای زمامداران سابق موقوفات در شكمها فرو رفته و چنین بنا و آثار تاریخی كه مزایای آنرا ذیلاً برای اطلاع عموم ثبت می‌نماید در هم ریخته و حالیه تنها سر درب آن باقیست. من بنده خدا عبد مولا میرزا غلام حسین خان نوری صدیق اكرم ایران دوست كه در هفتم شهر رمضان 1341 هجری قمری مطابق سوم شهریور 1302 مأمور وارد نطنز شدم . بمجرد مشاهده این سر درب گرانبها در بحر حیرت فرو رفتم با تأسف زیاد از گذشته بفكر آینده افتاده همت گماردم و به تعمیر آن قیام و اقدام نمودم كه این سر درب در آن واحد چندین موضوع مهم را نشان می‌دهد برای اخلاف وطن پرست ایران دوست خود بیادگار نگاه بدارم كه آیندگان قدر و قیمت علمی و عملی گذشتگان و نیاكان پاك خود را همواره منظور نظر قرار دهند اولاً در پیشانی بنا دو خورشید موجود است ثابت می‌دارد كه دولت هفت قرن قبل ایران مثل دولتهای قبل از اسلام تنها علامت دولتی كه خورشید بوده است استعمال می‌كردند دوم خط نسخ هفت قرن قبل را در عین كمال بخوبی در كتیبه اول نشان می‌دهد. سوم در دو كتیبه خط كوفی اولی و بعد در دو كتیبه داخلی خط كوفی گلدانی را به خوبی می‌توان مشاهده كرد. چهارم اصول مهندسی و ترسیمات و صنایع مستظرفه و كاشی‌سازی آن زمان را در نهایت كمال نشان می‌دهد پنجم در خاتمه از عموم فرزندان خلف وطن تمنی دارد كه در حفظ این سر درب خرابه كه هزاران مزایای دیگر دارد مراقبت فرمایند كه علما تاریخی و صنعتی از این بنا بهره‌مند گردند صدیق اكرم حاكم نطنز. كتبه میرزا عباس خلف مرحوم حاجی میرزا حسین نطنزی 1342 عمل استاد حسین قصاع خلف مرحوم علی محمد نطنزی 1342.
محراب گچ بری مسجد كوچه میر نطنز
مسجد كوچه میر نطنز
شماره ثبت 209 ثبت تاریخی تیر ماه 1313
از بناهای قدیم این مسجد كوچك اثر تاریخی مهمی باقی مانده است فقط محراب گچبری گرانبهائی است كه با وجود خرابیها و تغییر و تصرفاتی كه به عنوان مرمت در آن بعمل آمده باز هم نمونه اصیلی از محرابهای گچ بری دوره سلجوقی و مغول بشمار می‌رود. آقای گدار در كتاب آثار ایران درباره خصوصیات فنی و تاریخی این محراب چنین می‌نویسد :
(این محراب بر روی هم و بطور كلی مثل سایر محرابهای دوره سلجوقی و مغول می‌باشد. یعنی دارای دو طاقچه روی هم و یك كتیبه است كه قاب مانند آنرا احاطه كرده است. نقوش گل و برگی كه بر آن ساخته‌اند همچنین با كارهای دوره سلجوقی و مغول تفاوت زیادی ندارد. آنچه موجب امتیاز او است ظرافت و خشكی و لاغری ساخت است. بعبارت آخری محرابهای دوره مغول پهن و گشاد است و این محراب باریك‌تر و دقیق تر است و از این جهت نزدیكتر بسبك محراب پیر حمزه ابرقوست كه در فاصله سالهای 510 و 519 هجری ساخته شده است تا سبك مسجد جمعه اصفهان (710 هجری) یا ایوان مزار پیر بكران كه در 307 هجری بنا گشته است. نقوش حاشیه هم كه نهایت دقت هندسی در آن بكار رفته بیشتر ببرش مقراض شبیه است تا بكنده كاری گچ بری و به همین لحاظ مناسب تر با دوره سلاجقه است تا در زمان سلطه مغول. بنابراین علی العجاله اگر این شاهكار را منسوب بعهد سلجوقیان كنیم چندان اشتباه نكرده‌ایم .)(11)
آثار تاریخی قریه افوشته
دهكده كوچك و زیبای افوشته به فاصله دو كیلومتری قصبه نطنز چون از قدیم الایام بواسطه موقعیت طبیعی آب و هوا و حسن صفا و منظرش منزل و ماوای گروهی مردان متمكن و مرفه آن دیار بوده و از این رو ابنیه عالی فراوان و آثار مختلف تاریخی در آنجا احداث نموده‌اند ولی بر اثر گیرودار و تاخت و تازهای بعد از دوره صفویه و همچنین از جهت تغییر پایتخت از اصفهان به تهران صفحه نطنز و بخصوص قریه افوشته كه اعیان نشین این ناحیه بوده اهمیت و آبادانی خود را از دست داده. تا آنكه در آغاز مشروطیت كه تمامی این ناحیه تحت تسلط راهزنان و گردن كشان قرار گرفت خاندان‌های بزرگ و قدیمی افوشته ناچار به مهاجرت و وداع نمودن زندگی و سامان خود گردیدند آنگاه بناهای عالی شخصی قدیم یكباره رو بویرانی نهاد و آثار بناهای عمومی هم كه در آنجا باقی مانده از جمله ساختمانهای دوره تیموری است كه به شرح ذیل متعلق بیك خاندان محلی بوده است :
1 – سر در بیت السعادت و السیاده.
2 – خانقاه سید واقف.
3 – بقعه سید واقف.
4 – هنرهای سنتی ماننددرهای منبت مسجد جامع افوشته.
5 – گنبد مقبره فرزند سید واقف.
سمت چپ قسمت بالای سر در بیت السیاده و السعاده
سر در دارلسیاده
از این سر در مجلل اكنون كاشی كاریهای زیبا و پر جلوه سه جبهه داخلی جلوخان باقی مانده ولی سقف آن فرو ریخته كه با چوب تخته بندی كرده‌اند. از آثار دوره تیموریان بوده و بر كتیبه كاشی سه طرف جلو خان بخط ثلث سفید بر ضمینه لاجوردی مضامین ذیل نوشته شده است :
(بفیض فضل حضرت الهی و امداد كرم نامتناهی در ایام خلافت و دولت حضرت خاقان بن الخاقان ظل‌اللّه فی العالمین المؤید بتأیید الملك المنان معین السلطنه و الخلافة و الدنیا و الدین شاهرخ بهادر خان خلداللّه تعالی خلافته و اید علی العالمین رأفته كه ولایه از ممالك مخصوصه بود بسیط آن خطه نور حدقةالسلطنه نور حدیقةالمعدلة السلطان ابن السلطان ابن السلطان المخصوص بعنایت الملك الرحمن علاءالدولة و السلطنة و الدنیا بهادر خان خلداللّه تعالی ملكه بناء این بیت السعادته و السیادة كه همیشه قواعوش بروابط دوائم احكام مربوط باو از خاص المال بنده محتاج الفقیر الی رحمة اللّه الغنی حسن بن حسین الحسینی باتمام رسید فی شهر محرم الحرام سنه تسع و اربعین و ثمانمائه عمل الفقیر شیخ حسن بن نظام الدین بناء اصفهانی.)
سمت راست قسمت بالای سر در بیت السیاده و السعاده
خانقاه سید واقف
در داخل باغ و خانه واقع در پشت این سر در كه ملكی اشخاص می‌باشد خانقاهی بوده است كه بر اثر مرور زمان به نوعی در زیر توده‌های خاك و خاشاك انباشته شده بود كه فقط قسمتی از گچ بریهای بسیار ظریف سقف آن پیدا بود اما اخیراً كه خاك و خاشاك آنجا برداشته شده آثار پر ارزش دیگری از این قرار نمودار گشته است. از اره‌های اطراف این چهار طاقی با كاشیهای شش پر كوچك رنگارنگی ساخته شده كه حاشیه‌های بالا و پائین آن با كتیبه‌های نازكی از كاشی معرق خوش آب و رنگ بسیار ظریف و كم نظیری تزئین یافته است. و نیز متصل به این خانقاه چهار طاقی كوچكتر دیگری با همان طرح و نقشه و كاشی كاری و گچ بریها كه گویا خلوت و نمازخانه خانقاه بزرگتر بوده از زیر خاك بیرون آمده است.
بقعه سید واقف در ابتدای قریۀ افوشته ( نطنز )
مقبره سید واقف
این بنای آجری هشت ضلعی با گنبد فیروزه رنگ و كتیبه بخط كوفی ساقه گنبد كه بر فراز تپه‌ای مشرف به آبادی افوشته ساخته شده از دور جلب نظر می‌كند. ایوان مدخل مقبره دارای در چوبی منبت كاری گرانبهائی است كه بر لوح هلالی شكل بالای در این مضامین كنده شده:
بعون خالق بیچون هر دو جهان بعهد شاه جهان شاهرخ بهادر خان
بیمن همت عالی تاج دولت و دین حسین منبع جود است و معدن احسان
بسال ثمان عشرین از ثمانمائه بسعی صاحب این روضه مرتضی زمان
تمام شد به سعادت بنای این مرقد كه روضه‌ایست منور از او تمام جهان
سواد قصر بهشت است زانكه دربانش درختهای گرانست و آبهای روان
در این مزار كه هیچ قبر در نمی‌یابد بغیر بانگ نماز و تلاوت قرآن
و بر هر دو لنگه در نیز به خط ثلث این ابیات كنده شده :
بده مرا تو خدایا در این خجسته سیر هزار مایه شادی و فتح نور و ظفر
به حرمت سه محمد به حق چهار علی بدو حسن بحسین و بموسی و جعفر
انه هوالباقی
بزرگوار خدایا به آب روی نبی كه جرم مابعلی در گذر و درگذران
جمیع زبده آل محمدی یا رب بفضل خویش بدار السلامشان برسان
بیمن همت ایشان ببخش آنكس را كه یار و چاكر آل عباست از دل و جان
كتیبه حسین بن بایزید
تاریخ كتیبه قرآنی صندوق منبت كاری بقعه دارای تاریخ 859 هجری است.
مسجد جامعه افوشته
این مسجد كه در نیمه اول قرن نهم هجری ساخته شده از آثار قدیمه آن دو درگاه در چوبی منبت‌كاری باقیمانده كه در گراور نمودار گردیده. مضامین كتیبه‌های كنده كاری آنها نیز از این قرار است :
(لصاحبه السعادة و السلامة)
(و طول العمر ما ناحت حمامة )
( خداوند این در مبارك مرتضی اعظم سید حسین الحسینی )
(عمل استاد حسین ابن علی نجارنقار قریه العبادی )
و بر در دیگر نیز چنین كنده شده :
چو در بسته گردد گشانیده اوست چو ره یاوه گردد نماینده اوست
این در بشادكامی دائم خجسته باد بر دوستان گشوده و بر خصم بسته باد
صاحبه و مالكه السید جسن فی رمضان السنة احدی و ثلاثین و ثمان مائه
گنبد مقبره فرزند سید واقف
باندك فاصله از سر در دارالسیاده در زمین مسطحی بقعه آجری با گنبد كاشیكاری مانند مقبره سید واقف ساخته شده كه می‌گویند یكی از اولاد سید واقف آنرا برای مدفن خود ساخته و چون او در عتبات رحلت نموده در این بقعه كسی مدفون نشده است.
یك جفت از درهای مسجد جامع افوشته منظره ای از قریه برز
بقاع امامزادگان
در برخی از قراء و آبادیهای نطنز بقاعی چند از امامزادگان نیز موجود و مأمور می‌باشد كه هر یك دارای گنبد و بارگاه و صحن و سرا و ایوان و صندوقهای چوبی مشبك روی قبر و آثاری از عهد صفویه هستند. مانند عون بن علی و امامزاده عبدالله كه سنگ مرمر روی قبر آن مورخ بسال 972 هجری است و مزار بی بی رقیه برفراز یكی از تپه‌های مرتفع غربی مشرف به آبادی قصبه و بقاع امام زادگان ابیانه و برز و غیره.
بقعه امامزاده قریه برز
دهكده برز (بروزن طرز) در سه كیلومتری ابیانه و دوازده كیلومتری پل هنجن واقع گشته از دهستان برز رود در منطقه كوهستانی نطنز می‌باشد. در این آبادی بقعه قدیم امامزاده‌ایست بنام شاهزاده اسماعیل دارای گنبد كاشی كاری مخروطی شكلی است. سقف و ستونهای آن نیز مانندمسجد جامع ابیانه با چوب گردو ساخته شده و روی یكی از ستونها این اشعار را به خط نستعلیق كنده‌كاری كرده‌اند.
نجار چو كرد كشته فیض درو من هم پی تاریخ نمودم یك و دو
زاستاد محب حساب جستم گفتا كردم آباد فرش مسجد از نو
1023
بر یكی از كتیبه های باقیمانده از منبر منبت كاری نفیس مسجد كه بر اثر سیلاب از هم پاشیده شده است این عبارت خوانده می‌شود :
(امر هذالمنبر العبد الضعیف المذنب محمدبن ابوالقاسم بن عیسی غفراللّه له بتاریخ شهر ربیع‌الآخر سنه ثلاث و اربعین و خمسائه) 543 .
محراب چوبی در مسجد جامع ابیانه ـ مورخ به سال 477 هجری منبر مسجد جامع ابیانه ـ مورخ به سال 466
مسجد جامع ابیانه
دهستان ابیانه در دامنه شمال غربی كوه كركس از آبادیهای معروف خوش آب وهوای 38 كیلومتری نطنز می‌باشد. خصوصیات زندگانی و اخلاقی مردم آن بویژه علاقه شدیدی كه به حفظ آداب و رسوم و سنن ملی و قدیمی خود دارند از جمله مباحث سودمند تاریخی است كه درخور بررسی دقیق و تحقیقات مفصل تری می‌باشد. چنانكه این راه و روش موروثی و دیرینه آنان از وضع ساختمانها و ابنیه عمومی تا طرز لباس مرد و زن و نگهداری و محافظت آثار تاریخی آنجا بخوبی نمودار می‌گردد. مهمترین بنا و اثر تاریخی این قریه مسجد جامع آنجا است كه از تاریخهای مختلف آن معلوم می‌شود مكرر تعمیر شده است.
محراب بزرگ مسجد كه از چوب گردوی قهوه‌ای رنگ ساخته و منبت كاری شده دارای كتیبه‌های قرآنی برجسته با نام بانی آن (مولانا عزالدین فرزند مولانا بهاء الدین محمد ) و تاریخ 776 هجری است. ولی قدیمترین اثر تاریخی این مسجد منبر چوبی منبت كاری آنست كه در سال 466 هجری ساخته شده و با خط كوفی در كتیبه آن نوشته است.
(فی المحرم سنه ست و ستین و اربع مائة رحم اللّه من قراء و نظره).
و تاریخ آخرین تعمیرات آن سال 1311 قمری می‌باشد كه توسط استاد صفر علی بیگدلی بعمل آمده است در سقف مسجد نیز همچنان تخته‌هایی از چوب گردو و با نقشه منظم هندسی مربع شكل و بطرح زیبائی قاب بندی و بكار برده شده و در كتیبه آن بخط نستعلیق چنین نوشته است .( این دو كلمه در اعوان عهد سلطان جم خدم و خاقان فرشته حشم السلطان العادل نادر شاه الملقب بولی النعمة سمت تحریر پذیرفت و مشارالیه در هندوستان با عساكر منصوره تشریف داشتند و پادشاهی عراق و نیابت خود را بفرزند ارجمند خود رضا قلی میرزا مفوض و شاه طهماسب ابن شاه سلطان حسین نوراللّه مرقده در بلده سبزوار نزول اجلال ارزانی داشت بلكه مقید بود فی تاریخ غره محرم الحرام 1152 ).
از آثار قدیمی دیگر ابیانه یكی بنای معصوم زاده و دیگر قلعه آنست. بقعه شاهزادگان اسحق و ایوب نیز دارای صحن و ایوان و رواق و صندوق مشبك چوبی است و بر فراز بقعه نیز گنبد كاشی مخروطی شكلی ساخته شده است.
باغ و بنای قدیمی كاخ عباس آباد شكارگاه در كناره جاده اسفالته كاشان ـ نطنز
عباس آباد شكارگاه
در كنار راه آسفالته كاشان و نطنز (پنج كیلومتری پل هنجن بطرف قصبه) بقایای كاخ و باغ عباس آباد نمونه‌ای ارزشمند از معماری ایرانی و از آثار و ابنیه شاه عباس بزرگ بطوری كه عكس و گراور آن ملاحظه می‌شود هنوز استخوان‌بندی اولیه آن بر جا و باقی مانده است. این كاخ و بستانسرای ییلاقی كه زمانی تفرجگاه و محل سیر و گردش و شكارگاه پادشاهان صفوی و شاهد بزم و محافل طرب و شادی آنان بوده اكنون سالها است كه بصورت مزرعه و ملك اشخاص درآمده. موقعیت طبیعی و افق دل‌انگیز این كوشك منفرد محصور به باغ و بستانی انبوه و سر سبز و در پیچ و خم دامنه‌های كوهساری واقع گشته كه از سمت باختر به قلعه‌های بلند پر برف كركس كوه تكیه دارد و از سوی خاور مشرف به پست و بلندی تپه ماهورهائی است كه اندك اندك فرونشسته تا چشم اندازی به مراتع و چراگاههای جلگه پهناور افكنده و فضای بیكران را زیر نظر می‌آورد. و این خود حسن سلیقه و ذوق سرشار پادشاهان آن سلسله را در احداث آثار و ابنیه خود بخوبی نمودار و جلوه‌گر می‌سازد چنانكه كروسه خاورشنای فرانسوی در كتاب تمدنهای خاور میانه بدینگونه اظهار عقیده می‌نماید كه :
(زیبائی و شكوه كاخهای صفوی تنها در صنعت معماری و یا در تزئینات ماهرانه آنها نیست بلكه باید حسن انتخاب مكان و نقشه ساختمانی و طرز اداره آنها را مورد دقت قرار داد .)
گنبد باز
در رأس یكی از قله‌های سلسله كركس كوه و مشرف بجاده شوسه كاشان و نطنز گنبد آجری بزرگی از عهد صفویه باقی مانده كه هنگام عبور از این راه به خوبی پیداست. ولی راه رفتن ببالای آن بسیار سخت و ناهموار می‌باشد. محمود بن هدایت الله نطنزی یكی از مورخان عهد صفوی درباره علت وجودی این گنبد و وجه تسمیه آن می‌نویسد :
(در سال 1001 هنگامیكه شاه عباس از اصفهان به پایتخت خود قزوین مراجعت می‌نمود شكاركنان از اردستان به نطنز آمد. یكی از بازهای شكاری كه مورد علاقه وی بود پس از شكار نمودن چند كبك یكی از آنها را تعقیب نمود. آن كبك از ترس جان به چاهی فرو رفت. باز هم در عقب وی بچاه فرو شد و كبك را بر روی آب گرفت اما چون بال و پر بازتر شد نتوانست ببالا پرواز كند ناچار شخصی به چاه رفته باز را نجات داد اما بر اثر سردی هوا كه در آن سال بحد اعلا رسیده بود باز تلف گشت و شاه از این پیشامد متأثر شده بطرف كاشان عزیمت نمود و به نجم‌الدین محمود بیك (نبیره امیر نجم ثانی ) كه در آن ایام بحكومت نطنز منصوب شده بود امر داد كه باز را در محل بلندی دفن و عمارتی بر مدفن وی بسازد حاكم مزبور گنبدی عالی بر مدفن بازساخت و این گنبد هنوز در نطنز برفراز كوهی باقی است).
قلعه و شاق نطنز
در یكی از ارتفاعات كوه كركس آثار قلعه خرابه‌‌‌‌ایست كه حاكی از سوابق ممتد تاریخی آن می‌باشد. این قلعه در سده هشتم هجری از قلاع مسكون و معمور نطنز بوده است كه حمدالله مستوفی عنوان مستقلی برای آن قائل گردیده و گوید :
(و شاق : قلعه‌ایست در ولایت نطنز . . . . . و چون و شاق بر آنجا حاكم شد بوشاق معروف گشت).
(چو سركشی كه بهر صبحدم بگاه طلوع در آید از كمرت پای آفتاب به سنگ)
در زمان آبادی این قلعه كه بر قله كوهی سرسخت ساخته شده همه گونه لوازم زندگی فراهم آورده بودند چنانچه آثار و علائم برخی از آنها مانند آسیای بادی آن تا بحال باقی مانده است. اطراف آن كوه بنوعی بریده شده كه راه بالا رفتن و رسیدن بقلعه بوسیله میخهای كلفت آهنین كه بر بدنه كوه كوبیده شد امكان پذیر بوده است.
برخی از مآخذ مراجع این مقاله
علاوه بر معاینه و بررسیهای محلی و ضبط نمودن كتیبه‌‌ها مآخذ و كتابهای ذیل نیز مورد استفاده نگارنده قرار گرفته است:
آثارالبلاد و اخبارالعباد زكریای قزوینی.
اعلاقالنفیسه ابن رسته ج 7.
كتاب‌الانساب سمعانی.
المسالك و الممالك اصطخری.
معجم البلدان یاقوت حموی.
قاموس اللغة فیروزآبادی.
آثار ایران ( بزبان فرانسه) آندره گدار ج1.
آثار ایران ترجمه آقای مصطفوی مدیركل پیشین باستان‌شناسی.
تاریخ اجتماعی كاشان تألیف نگارنده.
تاریخ قم
تمدنهای خاورمیانه تألیف كروسه فرانسوی.
الذریعه ج 8.
لغت نامه دهخدا ج ( اختیار).
دیوان سید ابوالرضا راوندی.
ج3 فرهنگ جغرافیایی.
المآثر والاثار.
مرآت قاسان سهیل ضرابی.
تذكره هفت اقلیم.
سفرنامه سرپرسی سایكس.
ریحانةالادب ج4 .
نزهت‌القلوب.
شاهكارهای هنر ایران.
گنجینه آثار تاریخی اصفهان.
محاسن اصفهان.
صنایع ایران ظروف سفالین دكتر بهرامی.
بستان‌السیاحه و طرائق‌الحقایق.
اطلاعات ماهانه ش39 س 8 بقلم آقای سید محمد تقی مصطفوی.
مجله یادگار ش4 س5 نگارش پرتو بیضائی.
نسخ خطی
تاریخ عباسی ملاجلال منجم شاه عباس اول.
ج2 تاریخ نقادةالاثار محمود نطنزی .
خلاصة الاشعار تقی‌الدین كاشی.
نویسنده و پژوهشگر: حسن نراقی
پاورقی‌ها :
1 – (طرق، مدینة بقرب اصبهان لاهلهاید باسطة فی آلات المستظرفه من العلاج والابنوس یحمل منها الی سایر البلاد كل آله ظریفة یعجز عن مثلها صناع غیرها من البلاد .) (صفحه 273 كتاب آثارالبلاد اخبارالعباد)
2- كوه كركس مرتفع‌ترین قله سلسله جبال مركزی (یا كوه رود) می‌باشد كه ارتفاع آن 3595 متر است.
3 – مطابق آخرین سرشماری عمومی سال 1345.
4 – نمونه مصنوعات نفیس كارخانه چینی‌‌‌‌سازی آقای علی قصائی نطنزی در نمایشگاه صنایع دستی وزارت اقتصاد در تهران می‌باشد.
5 – ر . ش . به ص‌و36 ج‌كتاب آثار ایران.
6 – آیه 9 و 10 از سوره جمعه مبنی بر لزوم اجابت دعوت برای نماز جمعه و آیه 114 سوره هود.
7 – آیات 18 و 19 از سوره دهم (توبه).
8 – آیه‌های 2 و 16 و 163 و 164 سوره (آل عمران).
9 – محراب بزرگ و برجسته مقبره شیخ عبدالصمد و كاشیهای گرانبها قدیمی از راههای بقعه كه دارای تاریخ 707 هجری و در نوع خود بسیار عالی و ممتاز می‌باشد در اواخر قرن گذشته بسرقت رفته و در تهران بفروش رسیده است ولی در حال حاضر این محراب و كاشی‌ها از نفایس موزه ویكتوریا و آلبرت لندن بشمار می‌رود . ر . ش . به ص 22 ش 57 مجله هنر و مردم بقلم نگارنده.
10 – این كتیبه كه پس از تعمیرات سال 1342 باحتمام صدیق اكرم حكمران نطنز كه از آزادیخواهان روشنفكر و مجاهدین صدر مشروطیت بود انجام گرفته چون حاوی اطلاعاتی از چگونگی این ابنیه می‌باشد عینا در اینجا منعكس می‌گردد.
11 – ص 36 و 37 ج 1 كتاب آثار ایران از نشریات اداره كل عتیقات.