کتاب طرح های تزئینی اسلامی (1001 نقش مایه) (انتشارات یساولی)

کتاب طرح های تزئینی اسلامی مترجم کرامت‌الله افسر

کتاب طرح‌های تزئینی اسلامی (۱۰۰۱ نقش مایه) هزار و یک نقش از بهشت هنرِ بی‌زمان هنر اسلامی، در پهنه وسیع خود از اسپانیا تا هند، زبانی مشترک دارد: زبانی از خط، نور، هندسه و تکرار. این زبان، در قالب «نقش مایه»هایی ظهور می‌کند که هرکدام، قرن‌ها و در گستره‌ای عظیم از فرهنگ‌ها، تکرار، دگردیسی و بازآفرینی شده‌اند.

اما مرور این گنجینه عظیم، همیشه دشوار بوده است. کتاب پیش رو، با عنوان «طرح‌های تزئینی اسلامی (۱۰۰۱ نقش مایه)»، یکی از معروف‌ترین و پراستفاده‌ترین منابع مرجع در سراسر جهان برای طراحان، هنرمندان و پژوهشگران هنر اسلامی است که اکنون با ترجمه کرامت‌الله افسر به فارسی در دسترس مخاطبان ایرانی قرار گرفته است.

این اثر ارزشمند، گردآوری شده توسط کلود اومبر و هلن دنیزو، دو پژوهشگر فرانسوی حوزه هنرهای تزئینی، با ترجمهٔ روان کرامت‌الله افسر، در ۲۳۲ صفحه منتشر شده است.

کتاب با قطع وزیری، جلد شومیز و کاغذ تحریر، حجمی ایده‌آل برای یک کتاب مرجع قابل حمل دارد. عدد «۱۰۰۱» در عنوان کتاب، بی‌جهت انتخاب نشده است. این عدد تداعی‌گر «هزار و یک شب» است؛ هزار و یک داستان، هزار و یک نقش. البته کتاب به طور مشخص دارای ۱۰۰۱ نقش مایه نیست (تعداد دقیق آن کمتر یا بیشتر است)، اما «۱۰۰۱» در فرهنگ کتاب‌های مرجع هنر تزئینی، نمادی از «کثرت در عین وحدت» و «گنجایش بسیار» است.

آنچه این کتاب را منحصربه‌فرد می‌کند، طبقه‌بندی نظام‌مند آن بر اساس «خانواده‌های نقوش» است، و نه بر اساس دوره تاریخی یا منطقه جغرافیایی. طبقه‌بندی کتاب به شرح زیر است:

۱. نقوش هندسی: گره‌چینی‌ها، ستاره‌های چندپر، شبکه‌های مثلثی و شش‌ضلعی، و نقوش بی‌پایان تکراری (واگیره‌ای) که در کاشی‌کاری، گچ‌بری و منبت‌کاری اسلامی به کار رفته‌اند.

۲. نقوش اسلیمی : انواع خمیده، مارپیچ، دوطرفه، ترکیب‌شده با برگ و پیچک. این بخش بسیار غنی است و ده‌ها زیرمجموعه از سنت‌های مختلف (اندلسی، مغربی، مصری، ایرانی، عثمانی و گورکانی) را شامل می‌شود.

۳. نقوش ختایی و گیاهی : انواع گل‌های ستاره‌ای، نیلوفر آبی (لوتوس)، گل‌های پنج و شش و هشت پر، برگ‌های دندانه‌دار و لبه‌مواج، درختان سبک‌شده و نقوش باغ ایرانی.

۴. نقوش کتیبه‌ای و خطی : بازنمایی خطوط کوفی، ثلث، نسخ و نستعلیق به صورت تزئینی و تکرارشونده، گاهی ترکیب با نقوش گیاهی.

۵. نقوش ترکیبی و نمادین : شیر و خورشید، اژدها، سیمرغ، دو پرنده در دو طرف درخت یا شمسه، نقش‌های محرابی و... . نقطه قوت کلیدی این کتاب در مقایسه با آثار مشابه، کیفیت و وفاداری بالا به نقش‌های اصلی است.

گردآورندگان مستقیماً از روی آثار اصیل (کاشی، گچ‌بری، فرش، جلد کتاب، ظروف فلزی و سفالی) از موزه‌های بزرگ جهان (لوور، ویکتوریا و آلبرت، متروپولیتن، توپ‌کاپی و...) طرح‌ها را بازترسیم کرده‌اند، نه کپی‌برداری کاهش کیفیت‌دهنده. از این رو، کتاب برای «تمرین سرمشق» نیز بسیار مناسب است.

این کتاب برای چه کسانی نوشته شده است؟ برای طراحان فرش و پارچه که به دنبال گنجینه‌ای از نقش‌های اسلامی برای الهام و ترکیب‌بندی هستند، برای مُذهِّبان و نگارگرانی که می‌خواهند دامنه نقش‌مایه‌های خود را فراتر از نمونه‌های رایج ایرانی گسترش دهند، برای دانشجویان و پژوهشگران هنر اسلامی که نیاز به یک مرجع تصویری طبقه‌بندی‌شده و قابل استناد دارند، برای مدرسان هنرهای سنتی که به دنبال منبعی برای معرفی تنوع نقوش اسلامی به دانشجویان خود هستند، و برای هر هنرمند و طراح گرافیکی که می‌خواهد از زیبایی‌شناسی اسلامی در آثار معاصر خود بهره ببرد.

«طرح‌های تزئینی اسلامی (۱۰۰۱ نقش مایه)» را باز کن. ورق بزن. بگذار چشم تو از سادگی یک گره هندسی شروع کند و به پیچیده‌ترین اسلیمی‌های عثمانی و مغربی برسد. این کتاب، یک اطلس است و تو نقشه‌خوان آن. هر نقش، سفرنام‌هایی است به گوشه‌ای از جهان اسلام. از این سفر لذت ببرید .