کتاب دایرة المعارف نقوش تزئینی (1) (انتشارات یساولی)

کتاب دایرة المعارف نقوش تزئینی (1) اثر ژاک استلا، کارل کلیمش، آگوستوس چارلز پوجین

دایرةالمعارف نقوش تزئینی (۱) سفری در تاریخِ زیبایی از مصر باستان تا رنسانس هر نقش، یک روایت است. هر اسلیمی، ختایی، گره هندسی یا حاشیهٔ تزئینی، پژواکی از فرهنگی کهن و نگاهی به جهان است. اما مرور این روایت‌ها در گسترهٔ تاریخ و جغرافیا، بدون یک راهنمای جامع و نظام‌مند، تقریباً ناممکن است. کتاب پیش رو، با عنوان «دایرةالمعارف نقوش تزئینی (۱)»، یکی از مهم‌ترین و تأثیرگذارترین منابع مرجع در این حوزه است؛ اثری که قرن‌ها نقوش تزئینی ملل مختلف را گردآوری، طبقه‌بندی و بازترسیم کرده و اکنون با ترجمهٔ فرهاد حسینی در دسترس فارسی‌زبانان قرار گرفته است.

این اثر ارزشمند، حاصل کار سه تن از بزرگ‌ترین گردآورندگان و پژوهشگران نقوش تزئینی در تاریخ هنر غرب است: ژاک استلا ، نقاش و کلکسیونر فرانسوی سده هفدهم، کارل کلیمش ، هنرمند و گراورساز آلمانی سده نوزدهم، و آگوستوس چارلز پوجین، معمار و طراح انگلیسی که نقوش گوتیک و تزئینی را احیا کرد .

این کتاب، تلفیقی است از دستاوردهای این سه تن در طول چندین دهه پژوهش و گردآوری. کتاب با قطع رحلی، جلد شومیز و کاغذ تحریر، در ۲۱۶ صفحه، فضایی مناسب برای نمایش دقیق نقوش و جزئیات آن‌ها فراهم کرده است. «دایرةالمعارف» بودن یک کتاب، تعهدی سنگین به جامعیت و نظام‌مندی است.

این جلد اول (که امید است مجلدات بعدی نیز به فارسی ترجمه شوند) به نقوش تزئینی تمدن‌های زیر اختصاص دارد:

۱. مصر باستان : نقوش نیلوفر آبی (لوتوس)، پاپیروس، سوسک سرگین‌غلتان (اسکاراب)، خورشید بال‌دار، و نقوش هندسی مقبره‌ها و معابد.

۲. یونان باستان : نقوش کلاسیک یونانی مانند جناغی ، پالمت (نخلک)، برگ کنگر (آکانتوس)، و حاشیه‌های مجسمه‌ها و سفالینه‌ها.

۳. روم باستان : ادامه‌دهنده نقوش یونانی با تأکید بر برگ آکانتوس، گلدان‌ها و حاشیه‌های پیچیده‌تر در معماری و موزاییک.

۴. بیزانس : نقوش مسیحی اولیه، صلیب‌های تزئینی، طاووس، تاک و انگور، و نقوش هندسی پیچیده در موزاییک‌های رونا.

۵. گوتیک: نقوش اوج هنر مسیحی قرون وسطی – برگ‌های کنگره‌دار و نوک‌تیز (گل‌های گوتیک)، حاشیه‌های عمودی و تکراری، نقوش پنجره‌های کلیساها.

۶. رنسانس : بازگشت به نقوش کلاسیک یونانی-رومی با تأکید بر برگ آکانتوس غول‌پیکر، گروتسک ترکیب عجیب انسان، حیوان و گیاه و نقوش حاشیه‌های کتاب‌های چاپی و معماری. نقطه قوت کلیدی این کتاب، رویکرد «بازترسیمی» با وفاداری بالا است.

گردآورندگان مستقیماً از روی آثار اصیل (سفال، مجسمه، معماری، نسخ خطی) طرح‌ها را با دقت بازترسیم کرده‌اند، نه اینکه صرفاً عکس بی کیفیت ارائه دهند. از این رو، هر نقش برای «تمرین سرمشق» و «کپی دقیق» توسط هنرمندان و هنرجویان بسیار مناسب است. نکته قابل توجه دیگر، تأثیر عمیق این کتاب بر هنرهای تزئینی جهان است.

این دایرةالمعارف در زمان خود (قرن نوزدهم) منبع الهام اصلی جنبش‌های «احیای گوتیک» و «هنر و صنایع دستی» در انگلستان و اروپا بود. ویلیام موریس ، بزرگ‌ترین طراح پارچه و کاغذ دیواری تاریخ، مستقیماً از همین نقوش الهام می‌گرفت.

این کتاب برای چه کسانی نوشته شده است؟ برای دانشجویان و پژوهشگران تاریخ هنر و هنرهای تزئینی، برای طراحان فرش، پارچه، کاغذ دیواری و سرامیک که به دنبال منبعی جامع از نقوش کلاسیک جهانی هستند، برای مُذهِّبان و نگارگران ایرانی که می‌خواهند دامنه الهام خود را فراتر از نقوش اسلامی گسترش دهند، برای مدرسان هنر که به دنبال یک منبع تصویری قابل اتکا برای تدریس تاریخ نقوش تزئینی هستند، و برای هر هنرمند و طراح گرافیکی که معتقد است «برای طراحی آینده، باید ریشه در گذشته داشت».

«دایرةالمعارف نقوش تزئینی (۱)» را باز کن. از مصر باستان شروع کن، از کنار یونان و روم بگذر، در بیزانس و گوتیک مکث کن، و به رنسانس برس. ببین که چگونه یک نقش (مثلاً برگ کنگر یا نیلوفر آبی) در طول هزاران سال سفر می‌کند، لباس عوض می‌کند، اما هرگز کهنه نمی‌شود.