کتاب مبانی نظری موسیقی ایرانی (انتشارات ماهور)

کتاب مبانی نظری موسیقی ایرانی اثر حسین علیزاده، هومان اسعدی و ..

موسیقی ایرانی در طول قرن‌ها، بیش از آنکه بر کاغذ و نت‌نویسی متکی باشد، بر سمع و حافظه و نقل شفاهی تکیه داشت. این ویژگی اگرچه باعث حفظ روح بداهه‌پردازی و سیالی اجرا شده، اما از سوی دیگر، ابهامات نظری بسیاری را نیز به همراه داشته است: «ردیف» تا چه حد قراردادی است و تا چه حد شخصی؟ فاصلهٔ «پرده» در موسیقی ایرانی دقیقاً چند سانتی‌صدا (سنت) است؟ آیا «گوشه» یک واحد ملودیک مستقل است یا بخشی از یک دستگاه بزرگ‌تر؟

کتاب پیشِ رو، «مبانی نظری موسیقی ایرانی»، نخستین تلاش نظام‌مند و جمعی برای پاسخ به این پرسش‌های بنیادین است. آنچه این اثر را یگانه می‌کند، تنوع دیدگاه مؤلفین آن است: حسین علیزاده (آهنگساز و ردیف‌دان شهیر)، هومان اسعدی (موسیقی‌شناس و مترجم)، مینا افتاده (نظریه‌پرداز و پژوهشگر تعلیم موسیقی)، علی بیانی (آهنگساز و تحلیل‌گر فرم)، مصطفی کمال پورتراب (پدر تئوری موسیقی مدرن ایران) و ساسان فاطمی (متخصص اتنوموزیکولوژی). هر یک از این شش چهره، دریچهٔ متفاوتی به «نظریه» می‌گشایند و در عین حال، گفت‌وگویی سازنده میان خود برقرار کرده‌اند.

این کتاب برخلاف بسیاری از آثار موجود که یا صرفاً توصیف ردیف هستند یا صرفاً ترجمهٔ تئوری غربی با الحاق اصطلاحات ایرانی، به دنبال تدوین یک دستگاه نظری مستقل برای موسیقی ایرانی است. مباحث اصلی عبارتند از: تعریف فواصل و پرده‌بندی (بحث تاریخی از دورهٔ فارابی تا امروز؛ ارائهٔ جدول دقیق پرده‌ها بر حسب سانتی‌صدا؛ نقد نظریهٔ ۲۲ پرده‌ای)، مدها و دستگاه‌ها (تفاوت مد عربی با دستگاه ایرانی؛ آنالیز دستگاه‌های هفت‌گانه و آوازهای پنج‌گانه)، گوشه و ردیف (رده‌شناسی گوشه‌ها؛ نقش ردیف در انتقال و خلاقیت)، ریتم و وزن در موسیقی ایرانی (تفاوت اوزان دوری و غیردوری؛ ضرب‌های قدیم و امروز)، فرم‌شناسی (پیش‌درآمد، چهارمضراب، تصنیف، رنگ، و فرم‌های آزاد).

آنچه این مباحث را از یک کتاب خشک دانشگاهی نجات می‌دهد، رویکرد مقایسه‌ای مؤلفین است: هر نظریه با مثال‌های شنیداری از اجرای قدما (از درویش‌خان تا فرامرز پایور) و معاصران (از خود مؤلفین) پیوند خورده است. کتاب با ۸۰ صفحه در قطع وزیری و روی کاغذ تحریر منتشر شده است. جلد شومیز و حجم کم آن نشان می‌دهد که این اثر نه یک دایرةالمعارف حجیم، بلکه یک منبع فشرده و کلیدی برای دانشجویان، مدرسان و پژوهشگران موسیقی طراحی شده است.

نوبت چاپ چهارم توسط موسسهٔ فرهنگی-هنری ماهور گواه ماندگاری و نیاز مداوم جامعه به یک متن مرجع در مبانی نظری است. تمام مطالب به زبان فارسی روان و دقیق نوشته شده و برای اصطلاحات خارجی (عمدتاً عربی و فرانسوی) معادل‌های پیشنهادی در پانویس آمده است. ساختار کتاب به شش فصل تنظیم شده که هر فصل توسط یکی از مؤلفین نوشته و سپس در جلسات مشترک به تأیید سایرین رسیده است.

فصل اول (علی‌بیانی) به تاریخچهٔ تفکر نظری در موسیقی ایران از فارابی تا مرتضی حنانه می‌پردازد.

فصل دوم (مصطفی کمال پورتراب) سخت‌ترین بخش یعنی فواصل و نظام کوک را با نمودارهای ریاضی و شنیداری شرح می‌دهد.

فصل سوم (ساسان فاطمی) به مد و دستگاه با رویکرد اتنوموزیکولوژیک می‌پردازد و نمونه‌هایی از موسیقی نواحی (کردی، ترکمنی، مازندرانی) نیز ارائه می‌دهد.

فصل چهارم (هومان اسعدی) به گوشه و ردیف اختصاص دارد و یکی از ارزشمندترین بخش‌های کتاب است: شامل جدول تطبیقی نام گوشه‌ها در روایت‌های مختلف (میرزاعبدالله، کلنل وزیری، محمود کریمی، نورعلی برومند).

فصل پنجم (مینا افتاده) به ریتم و وزن می‌پردازد و شیوهٔ نت‌نگاری ریتم‌های آزاد (سنگین‌وزن) را پیشنهاد می‌دهد.

فصل ششم (حسین علیزاده) با عنوان «از نظریه تا عمل: چالش‌های آهنگسازی با مبانی ایرانی» جذاب‌ترین بخش است و علیزاده در آن شرح می‌دهد که چگونه در آثار مشهوری چون «نوای نوروزی» و «همنوا با بم» از این مبانی استفاده کرده است. ویژگی منحصربه‌فرد این کتاب در مقایسه با سایر آثار نظری (مانند «تئوری موسیقی» پورتراب یا «ردیف تحلیلی» مشکاتیان) اجماع‌نظر جمعی و وجه چندصدایی آن است.

خواننده احساس نمی‌کند با یک نظر شخصی مواجه است، بلکه با یک اجماع علمی (و البته مشفقانه) از شش تن از صاحب‌نظران موسیقی ایران روبه‌روست. در انتهای کتاب، واژه‌نامهٔ مصوّب (شامل ۱۲۰ اصطلاح با معادل پیشنهادی انگلیسی) و کتاب‌شناسی تحلیلی (با تفکیک منابع اصلی و فرعی) قرار دارد که برای پژوهشگران بسیار کاربردی است.

«مبانی نظری موسیقی ایرانی» پرسش‌هایی را که شاید سال‌ها در ذهن یک هنرجو یا مدرس موسیقی ایرانی انباشته شده، پاسخ می‌دهد. چرا گاهی نت «می بمل» در دستگاه شور کوک می‌شود و گاهی «می کرن»؟ تفاوت «فرود» و «ایست» در ردیف چیست؟ آیا می‌توانیم یک سمفونی بر اساس گوشه‌ها بنویسیم یا لاجرم باید از فرم‌های غربی استفاده کنیم؟ خواندن این ۸۰ صفحه، شما را تبدیل به یک نظریه‌پرداز نمی‌کند، اما سواد نظری لازم برای پرسیدن سؤال‌های درست و دنبال کردن پژوهش‌های پیشرفته‌تر را به شما هدیه می‌دهد.

باشد که این مبانی، سنگ بنای محکمی برای شکوفایی موسیقی پژوهی و آهنگسازی اصیل ایرانی در نسل‌های آینده بنا کند .