کتاب چگونگی موسیقی ایران: کندوکاوی در گونه های موسیقی ( انتشارات ماهور )

کتاب چگونگی موسیقی ایران: کندوکاوی در گونه های موسیقی ارشد تهماسبی

وقتی سخن از موسیقی ایران به میان می‌آید، ناخودآگاه بسیاری از ما به ردیف دستگاهی و سه‌تار و تار و سنتور می‌اندیشیم و شاید فراموش می‌کنیم که این تنها جزئی از پهنهٔ وسیع فرهنگ شنیداری این سرزمین است. از موسیقی نواحی کردستان و خراسان و بلوچستان و مازندران گرفته تا موسیقی آیینی (تعزیه، نقالی، ذکر، چاووشی، موسیقی قهوه‌خانه‌ای)، و از موسیقی شهریِ قدیم (تصنیف‌های عارف و شیدا، ترانه‌های کوچه‌بازاری دورهٔ قاجار) تا موسیقی پاپ و راک و الکترونیک ایرانی معاصر همه و همه زیر چتر «موسیقی ایران» جای می‌گیرند.

کتاب پیشِ رو، «چگونگی موسیقی ایران: کندوکاوی در گونه‌های موسیقی»، نخستین تلاش جدی برای دسته‌بندی، توصیف و تحلیل این تنوع شگفت‌انگیز در یک مجلد است. نگارنده و گزینش‌کننده، ارشد تهماسبی (پژوهشگر و منتقد موسیقی با سابقه‌ای طولانی در مطبوعات تخصصی)، این کتاب را حاصل بیش از دو دهه میدان‌پژوهی، مصاحبه و آرشیوکاوی می‌داند. آنچه این اثر را از سایر کتاب‌های مرتبط (مثل «موسیقی نواحی ایران» یا «سیمای موسیقی ایران») متمایز می‌کند، رویکرد گونه‌شناختی (ژانری) آن است.

تهماسبی موسیقی ایران را به ۱۱ گونهٔ اصلی تقسیم کرده و هر کدام را در فصلی مجزا بررسی می‌کند: ۱) موسیقی ردیف‌دستگاهی، ۲) موسیقی نواحی و عشایری، ۳) موسیقی مذهبی و آیینی، ۴) موسیقی شهریِ دورهٔ قاجار و پهلوی، ۵) موسیقی پاپ، ۶) موسیقی راک و متال ایرانی، ۷) الکترونیک و تجربی، ۸) موسیقی کلاسیک غربی در ایران (ارکستر سمفونیک، اپرا، باله)، ۹) موسیقی فیلم و تئاتر، ۱۰) موسیقی خیابانی و زیرزمینی، ۱۱) بداهه و آزاد (بدون مرزبندی ژانری). این تقسیم‌بندی به خودی خود جسورانه و بحث‌برانگیز است (آیا راک ایرانی واقعاً یک «گونه» مستقل است؟)، اما تهماسبی با پشتوانهٔ مستندات صوتی و مصاحبه با هنرمندان، از آن دفاع می‌کند.

کتاب با ۴۸۸ صفحه در قطع وزیری و روی کاغذ تحریر منتشر شده است. جلد سخت (گالینگور) آن، نشان از اعتبار و ماندگاری این اثر به عنوان یک منبع مرجع دارد. نوبت چاپ اول توسط موسسهٔ فرهنگی-هنری ماهور، نویدبخش آغازی تازه در پژوهش‌های جامع‌نگر دربارهٔ موسیقی ایران است. تمام متن به زبان فارسی روان و با پرهیز از افراط در اصطلاحات تخصصی (به جز بخش ردیف که ناگزیر از اصطلاحات مد و گوشه استفاده شده) نوشته شده تا برای خوانندهٔ عام و نیمه‌حرفه‌ای نیز قابل استفاده باشد.

ویژگی بی‌نظیر این کتاب، گزینش همراه با متن است. تهماسبی در هر فصل، حدود ۲۰ صفحه از یادداشت‌های روزانه، مصاحبه‌ها و مرور آلبوم را ضمیمه کرده که پیش از این در نشریات مختلف (نشریهٔ ماهور، گزارش موسیقی، شرق، اعتماد) منتشر شده بودند. برای مثال در فصل موسیقی پاپ، بازنشر گفت‌وگوی بلندی با فرهاد مهراد و نقد آلبوم «حافظ» از علیرضا قربانی آمده است. در فصل موسیقی الکترونیک، گزارش مفصلی از کنسرت‌های آرشاک در تهران و لس‌آنجلس دیده می‌شود.

این گزینش‌ها به کتاب روحی ژورنالیستی و زنده می‌بخشد و آن را از یک متن خشک دانشگاهی دور می‌کند. ساختار کتاب به سه بخش روش‌شناختی تقسیم می‌شود: بخش اول: مبانی (تعریف «موسیقی ایران»، چالش‌های تاریخ‌نگاری، نقد تقسیم‌بندی سنتی به «دستگاهی» و «محلی»). بخش دوم: گونه‌ها (۱۱ فصل، هر فصل شامل گفتاری تحلیلی + تصاویر نادر از نوازندگان و مجالس + فهرست شنیداری پیشنهادی با حدود ۳۰ اثر). بخش سوم: اسناد و پیوست‌ها (نمایهٔ اعلام، نمایهٔ آلبوم‌ها، کتاب‌شناسی ۴۰۰ منبع، و یک CD-ROM پیوست در چاپ اول که شامل قطعات نمونه از هر ۱۱ گونه با توضیحات شنیداری است).

ناشنیده ماندن بسیاری از این قطعات (به‌ویژه موسیقی خیابانی دههٔ ۱۳۳۰ و موسیقی زیرزمینی دههٔ ۱۳۸۰) تا پیش از این کتاب، خود دلیلی بر ضرورت انتشار آن است. تهماسبی در پیشگفتار خود می‌نویسد: «من «چگونگی» را به جای «چیستی» برگزیدم، زیرا موسیقی ایران پدیده‌ای ایستا نیست که بشود یک بار برای همیشه تعریفش کرد. موسیقی ایران مدام در حال شدن، آمیختن و دگردیسی است. یک آهنگ پاپ با شعری عرفانی و ضربی از دف، همزمان به چند گونه تعلق دارد.»

این نگاه سیال و غیرانحصاری، کتاب را از دعواهای فرسایشی بر سر «اصالت» و «بدعت» رها می‌کند. «چگونگی موسیقی ایران» را می‌توان در یک جمله توصیف کرد: یک دوربین پانوراما به روی تمام صداهایی که در این سرزمین شنیده می‌شوند یا شنیده شده‌اند. نه یک دایرةالمعارف خشک، نه یک مجموعه مقالهٔ بی‌ربط، بلکه یک سفر پرپیچ و خم در فرهنگ شفاهی و کتبی موسیقی ایران.

امید که این کتاب، آغازی باشد برای پژوهش‌های گسترده‌تری در حوزهٔ گونه‌شناسی موسیقی ایران و نیز پلی میان نسل‌های مختلف نوازندگان و شنوندگانی که شاید تا کنون هرگز به موسیقی یکدیگر گوش نسپرده بودند.