کتاب موسیقی ایرانی در چین ( انتشارات پارت )

کتاب موسیقی ایرانی در چین اثر نادره بدیعی

آیا موسیقی ایرانی و موسیقی چینی تا به حال با یکدیگر برخورد داشته‌اند؟ آیا شباهت‌های گاه شگفت‌انگیز میان برخی دستگاه‌های ایرانی و مقام‌های چینی حاصل تصادف است یا ریشه در تماس‌های تاریخی در امتداد جادهٔ ابریشم دارد؟ کتاب پیشِ رو، «موسیقی ایرانی در چین» حاصل سال‌ها پژوهش میدانی و کتابخانه‌ای نادره بدیعی (پژوهشگر و نوازندهٔ موسیقی ایرانی با سابقهٔ تدریس در دانشگاه‌های پکن و شانگهای)، نخستین تلاش جدی به زبان فارسی برای پاسخ به این پرسش‌هاست.

بدیعی با اقامت طولانی در چین (بیش از یک دهه) و تسلط به زبان‌های چینی ماندارین و اویغوری، به منابعی دست یافته که نه تنها برای خوانندهٔ ایرانی، که برای بسیاری از موسیقی‌شناسان غربی نیز ناشناخته است. آنچه این کتاب را از دیگر آثار دربارهٔ موسیقی ملل متمایز می‌کند، رویکرد تطبیقی و نفی مرزهای جغرافیایی است. بدیعی معتقد است که موسیقی «ملی» پدیده‌ای کاملاً درون‌زا نیست. به ویژه در منطقهٔ آسیای مرکزی و شرقی، قرن‌ها تبادل فرهنگی از طریق جادهٔ ابریشم، مهاجرت اقوام (مغول‌ها، تاتارها، ترکان اویغور) و روابط دیپلماتیک (سفر سفرای ایرانی به چین در دورهٔ ساسانی و ایلخانی) باعث شده تا ردپای مدها، گوشه‌ها و حتی نام سازها از کرانه‌های خلیج فارس تا دیوار بزرگ چین دنبال شود.

این کتاب، با ذکر ۳۰ مورد تطابق ساختاری، شنیداری و نام‌شناختی، فرضیهٔ «خانوادهٔ بزرگ موسیقی شرقی» را به پیش می‌کشد. کتاب با ۱۱۶ صفحه در قطع رقعی (کوچک و قابل حمل) و روی کاغذ تحریر منتشر شده است. جلد شومیز و ابعاد جیبی آن نشان می‌دهد که کتاب برای سفر و پژوهش میدانی طراحی شده – احتمالاً خودِ نویسنده هنگام سفر به مناطق دورافتاده در ترکستان چینی و مغولستان، چنین قطعی را ترجیح می‌داده است. نوبت چاپ اول توسط انتشارات پارت نوید انتشار اثری تخصصی و نادر در حوزهٔ اتنوموزیکولوژی تطبیقی را می‌دهد.

تمام متن به زبان فارسی روان و با پرهیز از اصطلاحات افراطی آکادمیک نوشته شده تا برای خوانندهٔ غیرمتخصص نیز جذاب باشد. ساختار کتاب به ۵ فصل تقسیم می‌شود: فصل اول – پیشینهٔ تاریخی روابط ایران و چین (از دورهٔ اشکانیان و ساسانیان تا عصر ایلخانی و صفوی؛ مستندات سفر نوازندگان ایرانی به دربار چین و برعکس). فصل دوم – تطبیق دستگاه‌ها و مقام‌ها (مقایسهٔ نظام دستگاهی ایران با نظام «قو» و «دیااو» در چین؛ شباهت دستگاه شور با مقام «شور» در موسیقی اویغوری؛ شباهت همایون با مقام «همایون» در موسیقی کلاسیک چینی). فصل سوم – سازها (ردیابی سازهای زهی مانند «بربط» و «چنگ» در نقاشی‌های دیواری غارهای موگائو؛ مقایسهٔ «کمانچه» و «ایهو»). فصل چهارم – گوشه‌ها و ملودی‌های مشترک (نت‌نویسی ۱۰ ملودی که هم در ردیف ایرانی و هم در رپرتوار چینی یافت می‌شود، با تحلیل فاصله‌ها و الگوهای ریتمیک). فصل پنجم وضعیت کنونی و افق‌های پیش رو (گزارش از کنسرت‌های موسیقی ایرانی در پکن، شانگهای و اورومچی؛ استقبال چینی‌ها از تار و سنتور؛ و پیشنهادهایی برای همکاری‌های آینده). در انتهای کتاب، واژه‌نامهٔ فارسی-چینی (۵۰۰ واژهٔ موسیقایی)، نمایهٔ اعلام و یک گزیدهٔ مصور ۱۶ صفحه (شامل عکس‌هایی از ابزارها، دست‌نوشته‌ها و نوازندگان) قرار دارد. نکتهٔ منحصربه‌فرد این پژوهش، تکیه بر منابع چینی است.

بدیعی نه تنها به متون کلاسیک چینی مانند «تاریخ موسیقی سوئی» و «کتاب تانگ» دسترسی داشته، بلکه از مصاحبه با نوازندگان پیر اویغور (که زبان‌های ترکی و چینی را با گویش محلی آمیخته‌اند) و دست‌نوشته‌های خطی موجود در مسجدهای قدیمی کاشغر و تورفان نیز بهره برده است. در یکی از جذاب‌ترین بخش‌های کتاب، نویسنده روایت می‌کند که چگونه در یک کتابفروشی دست دوم در پکن، نسخه‌ای از «ردیف موسیقی ایرانی» به خط چینی (احتمالاً نوشته شده توسط یک دانشجوی چینی در دههٔ ۱۹۵۰) پیدا کرده که ۴۰ گوشه را با حروف چینی نت‌نگاری کرده است.

«موسیقی ایرانی در چین» صرفاً یک پژوهش تاریخی نیست؛ پلی است بر فراز هزاره‌ها و هزاران کیلومتر. نادره بدیعی با قلمی شیوا و دلی مشتاق، خواننده را به سفری دعوت می‌کند که از تالارهای بارگاه کریم‌خان زند در شیراز آغاز می‌شود و به معابد بودایی در دامنه‌های هیمالیا و کافه‌های مدرن شانگهای ختم می‌گردد.

امید که این کتاب، آغازی باشد برای پژوهش‌های گسترده‌تر دربارهٔ پیوندهای موسیقایی در قارهٔ کهن و نیز یادآور این حقیقت که هنر، از مرزها عبور می‌کند، حتی زمانی که سیاستمداران نمی‌خواهند.