کتاب طرح ها و نقش های ایرانی: از دوران پیش از تاریخ تا پایان دوره ی ساسانی ( نشر گیلگمش)

کتاب طرح ها و نقش های ایرانی اثر محمدرضا ریاضی

در آغازین لحظات آشنایی با کتاب گرانسنگ «طرحها و نقش های ایرانی: از دوران پیش از تاریخ تا پایان دوره ساسانی» قلم به دست توانای استاد محمدرضا ریاضی، خود را در برابر دریایی بیکران از نشانه ها و رمزگان تصویری مییابیم که نه بر روی کاغذ، که بر تار و پود زمانه نقش بسته است.

این اثر، صرفاً یک مجموعه از تصاویر کهن نیست؛ بلکه روایتی بصری از هویت جمعی مردمانی است که از دل اسطورهها و باورهای نخستین، راهی بسوی خودآگاهی و آفرینش گشوده اند. ریاضی در این راه، همچون راویای دیرینه شناس، پرده از گفتمان پنهان نقوش برمی دارد و به مخاطب نشان میدهد که هر خط و خال بر سفالهای منقوش، هر نقش برجسته بر سنگهای شوش و تخت جمشید، و هر مهر و نگینی، روایتی از مواجهه انسان ایرانی با واقعیت های پیرامون، طبیعت بکر، و جهان فراتر از حس خویش است.

کتاب، با ساختاری پژوهش محور، سفری هوشمندانه را از بسترهای اولیه تخیل جمعی در عصر نوسنگی تا نظاممندترین بازنمایی های هنری در دربار شاهنشاهان ساسانی رقم می زند. در این میان، سنت و مدرنیته نه در تقابل، که در گفتوگویی همیشگی دیده می شوند؛ چنانکه مخاطب امروز، در مواجهه با نقوش حیوانات افسانه ای، گیاهان رمزی، و صحنه های درباری، می تواند ریشه های بینامتنی هنر ایران را در تمدن های همجوار و همچنین تأثیر شگرف آن بر فرهنگ های پس از خود مشاهده کند.

مؤلف، با تسلط بر هرمنوتیک تصویر، از دل خاکسترهای تاریخی، معناهایی تازه بیرون می کشد و سوژه های هنری را نه به عنوان اشیای موزهای، که به مثابه کنشگرانی زنده در دیالوگی بی پایان با بیننده معرفی میکند. این اثر، از سویی به بازخوانی حافظه دیداری ایرانیان می پردازد، و از دیگر سو، چارچوب های نظری تحلیل هنر را نیز با رویکردی نو به چالش می کشد. از کاوش در نقش های شکار بر جامه ای طلای مارلیک تا تورفتن در رمز و راز نقش برجسته های طاقبستان، ریاضی مخاطب را از سطح زیبایی شناسی صرف فراتر می برد و به ژرفای زمان و آگاهی تاریخی رهنمون میشود.

او با زبانی شیوا و البته دقیق، نشان میدهد که طرح های ایرانی، هر یک چون متنی گشوده، به دیگری و آینده سلام می کنند و همواره ظرفیت تفسیرهای تازه را دارند. کتاب حاضر، نه فقط برای پژوهشگران و هنرمندان، که برای هر سوژه جستجوگری که در پی شناخت ریشههای هویت بصری خویش است، افقی جدید می گشاید و خواننده را به تأملی عمیق در چیستی هنر ایرانی و نسبت آن با معنا و زندگی فرا میخواند. بدین سان، این اثر مرجع، پلی استوار میان گذشته و حال میسازد و چراغی فرا راه آینده هنر این مرزوبوم قرار میدهد.