کتاب مبانی عرفانی هنر و معماری اسلامی: دفتر اول و دوم، وحدت وجود و وحدت شهود کیمیای خیال (نشر سوره مهر)

کتاب مبانی عرفانی هنر و معماری اسلامی دفتر اول و دوم، وحدت وجود و وحدت شهود کیمیای خیال اثر دکتر حسن بلخاری قهی

کتاب مبانی هنر و معماری اسلامی یکی از ژرف‌ترین و بنیادین‌ترین آثار نظری در حوزه هنر و معماری اسلامی است که با نگاهی فلسفی، عرفانی و تأویلی به بررسی نسبت هنر و معماری با عرفان اسلامی می‌پردازد.

این کتاب که در قطع وزیری و با کاغذ تحریر منتشر شده، حاصل سال‌ها تحقیق و تدریس مؤلف در عرصه هنر، فلسفه و عرفان اسلامی است و می‌کوشد تا با رویکردی میان‌رشته‌ای و با تکیه بر آرای عرفا و فلاسفه بزرگ اسلامی به ویژه ابن‌عربی، مولوی، سهروردی و ملاصدرا، پیوندهای عمیق و ناگسستنی میان هنر، معماری و عرفان را در تمدن اسلامی به تصویر بکشد.

آنچه این اثر را از دیگر کتاب‌های مشابه متمایز می‌سازد، رویکرد فلسفی و عرفانی مؤلف به هنر و معماری اسلامی است؛ بلخاری قهی به عنوان یکی از برجسته‌ترین پژوهشگران هنر اسلامی در ایران، هنر و معماری را نه صرفاً پدیده‌هایی زیبایی‌شناختی و کارکردی، بلکه به‌مثابه زبان رمزآلود و نمادین عرفان می‌نگرد که در پس هر نقش، طرح و فضای معماری آن، جهانی از معنا و حقیقت عرفانی نهفته است. کتاب با مروری بر مبانی نظری عرفان اسلامی و مفاهیم کلیدی آن از جمله وحدت وجود، وحدت شهود، تجلی، عشق، معرفت، خیال و تأویل آغاز می‌شود و سپس به بررسی نظام‌مند نسبت این مفاهیم با هنر و معماری اسلامی می‌ پردازد و نشان می‌دهد که چگونه هر یک از این مفاهیم عرفانی، در قالب عناصر هنری و معماری چون نور، هندسه، رنگ، نقش، فضا، تقدس، سلسله‌مراتب، توازن، تناسب، تقارن، ایوان، گنبد، محراب، مناره و تزئینات تجلی یافته و به خلق فضاهایی معنوی و تأمل‌برانگیز انجامیده است.

از دیگر ویژگی‌های برجسته این کتاب، توجه به مفهوم «کیمیای خیال» در عرفان اسلامی و نسبت آن با هنر است؛ مؤلف با تکیه بر آرای ابن‌عربی و سهروردی، نشان می‌دهد که «خیال» در عرفان اسلامی، نه‌تنها به‌عنوان قوه‌ای ذهنی، بلکه به‌عنوان عالمی مستقل و واسط میان عالم محسوس و عالم معنا شناخته می‌شود و هنرمند مسلمان با بهره‌گیری از این عالم خیال، به خلق آثاری دست می‌زند که نه صرفاً تقلیدی از طبیعت، بلکه مکاشفه‌ای از عالم غیب و حقیقت است.

همچنین، مؤلف با تکیه بر آرای فلاسفه و عرفای بزرگ اسلامی به ویژه ابن‌عربی و ملاصدرا، به بررسی نقش «وحدت وجود» و «وحدت شهود» در هنر و معماری اسلامی پرداخته و نشان می‌دهد که چگونه باور به وحدت هستی و شهود عرفانی، در شکل‌گیری فضاها و عناصر معماری اسلامی نقشی بنیادین داشته و به خلق فضاهایی انجامیده که آدمی را به تأمل در وحدت عالم هستی و جمال الهی فرامی‌خواند.

از مباحث فلسفی و عرفانی تا تحلیل‌های زیبایی‌شناختی و تأویلی، این کتاب با نگاهی جامع و موشکافانه، تصویری کامل از نسبت هنر و معماری با عرفان اسلامی ارائه می‌دهد و نشان می‌دهد که چگونه هنر و معماری در تمدن اسلامی، نه فقط پدیده‌هایی فرهنگی و اجتماعی، بلکه آیینه‌هایی تمام‌نما از باورهای عرفانی و ارزش‌های معنوی مسلمانان در طول تاریخ بوده‌اند. زبان علمی و شیوای کتاب، به‌همراه تصاویر متعدد از آثار شاخص هنر و معماری اسلامی، درک مفاهیم عمیق عرفانی را برای مخاطبان با هر سطح از دانش امکان‌پذیر می‌سازد و از دانشجویان و پژوهشگران فلسفه، عرفان، هنر و معماری تا هنرمندان، معماران و تمامی علاقه‌مندان به شناخت عمیق‌تر هنر اسلامی می‌توانند از این اثر سترگ و ارزشمند بهره‌مند شوند.

مبانی عرفانی هنر و معماری اسلامی افزون بر جنبه‌های پژوهشی و نظری، اثری است که به عمق هنر و معماری اسلامی راه می‌برد و مخاطب را با رازها و ظرایف آن آشنا می‌سازد و نشان می‌دهد که چگونه هنر و معماری در تمدن اسلامی، همواره در خدمت شناخت خداوند، تجلی جمال الهی و سلوک معنوی بوده‌اند و به‌مثابه پل‌هایی میان زمین و آسمان، انسان و عالم غیب، هنرمند و خالق یکتا عمل کرده‌اند.