کتاب خشت و خیال: شرح معماری اسلامی ایران (نشر سروش)

کتاب خشت و خیال اثر کامبیز نوایی، کامبیز حاجی قاسمی

معماری، بی‌گمان، بلندترین و ماندگارترین جلوهٔ هویت هر تمدنی به شمار می‌آید. در میان تمدن‌های بزرگ جهان، تمدن اسلامی ایرانی، به واسطهٔ پیوند ژرف خود با باورهای معنوی و جهان‌بینی توحیدی، معماری‌ای پدید آورده است که نه تنها پاسخگوی نیازهای کارکردی و اقلیمی، که بازتاب‌دهندهٔ عمیق‌ترین لایه‌های اندیشهٔ دینی، عرفانی و فلسفی است.

این معماری، در واپسین و والاترین تجلی خود در سرزمین ایران، به ترکیبی شگفت‌انگیز از «خشت» و «خیال» دست یازیده است؛ خشتی که از خاک این مرزوبوم برآمده و خیالی که از ایمان و ذوق هنرمندان مسلمان ایرانی نشأت گرفته است. درک این هویت فضایی، که در مساجد، مدارس، آرامگاه‌ها، بازارها و کاخ‌های این سرزمین به چشم می‌خورد، نیازمند سفری پژوهشی و دقیق به قلمرو تاریخ، هنر، دین و جامعه‌شناسی معماری است.

کتاب پیش رو، «خشت و خیال: شرح معماری اسلامی ایران»، تألیف دو تن از برجسته‌ترین پژوهشگران این حوزه، کامبیز نوایی و کامبیز حاجی‌قاسمی، مرجعی جامع، مستند و بصری در شناخت سیر تحول و ویژگی‌های بنیادین معماری اسلامی ایران است. این اثر، با نگاهی فراتر از توصیف صرفِ بناها، به دنبال پاسخ‌گویی به پرسش‌های اساسی‌ای است که برای هر معمار، پژوهشگر و علاقه‌مندی به هنر و تمدن ایرانی مطرح است: معماری اسلامی ایران بر چه مبانی نظری و اصولی استوار است؟ چگونه مفاهیمی چون توحید، وحدت‌گرایی، سیر و سلوک عرفانی و تأمل در طبیعت، در قالب عناصر هندسی و فضایی، به معماری این سرزمین جان بخشیده‌اند؟ و از سوی دیگر، چگونه این معماری در طول قرن‌ها، ضمن حفظ پیوستگی با سنت‌های کهن ایرانی (از معماری هخامنشی و ساسانی)، همواره در مسیری پویا و نوآورانه گام برداشته و به الگویی ممتاز برای جهان اسلام تبدیل شده است؟ نویسندگان محترم، با بهره‌گیری از رویکردی میان‌رشته‌ای و به‌کارگیری دانش روز تاریخ هنر، باستان‌شناسی و مطالعات شهری، کوشیده‌اند تا مخاطب را با زوایای پنهان و آشکار این میراث عظیم آشنا سازند.

آن‌ها، با تکیه بر نمونه‌های شاخصی از شاهکارهای معماری ایران از مسجد جامع اصفهان و گنبد سلطانیه گرفته تا تخت‌جمشیدِ پسااسلامی و باغ‌های ایرانی، به واکاوی مفاهیمی چون فضاسازی، نورپردازی، هندسهٔ پنهان، تزیینات و کتیبه‌نگاری پرداخته‌اند. نوایی و حاجی‌قاسمی، با حساسیتی تحسین‌برانگیز، نشان می‌دهند که چگونه هر بنای تاریخی، روایتی است از تداوم فرهنگی، یعنی پیوندی ناگسستنی میان معماری، عرفان، سیاست و زیست‌جهان ایرانیان در طول قرن‌ها. از ویژگی‌های ممتاز این اثر، توجه ویژه‌ی آن به گفتمان معماری موجود در پس‌پشتِ هر بناست. کتاب، صرفاً به توصیف فرم و عملکرد بسنده نمی‌کند، بلکه به لایه‌های معنایی و نمادین نهفته در ساختار بناها نیز می‌پردازد و نشان می‌دهد که چگونه «خیال» معمار ایرانی، با «خشت» مادی، پیوندی آسمانی برقرار کرده است.

همچنین تصاویر نفیس و چاپ گلاسهٔ کتاب، با کیفیتی ممتاز، امکان درک عینی و ملموس‌تری از زیبایی‌های این معماری را برای مخاطب فراهم آورده و او را در سفری دیداری به ژرفای تاریخ معماری ایران همراهی می‌سازد. جلد سخت اثر نیز بر ماندگاری و ارزش این کتاب به عنوان یک منبع مرجع می‌افزاید.