بوستان سعدی؛ وزیری، گلاسه، طرح چرم، با جعبه (نشر گویا)

بوستان سعدی نگارگر استاد محمود فرشچیان

بی‌گمان یکی از ستون‌های استوار ادبِ تعلیمیِ فارسی است؛ اثری که در آن، اندرزگوییِ اخلاقی با نثری مسجع و شورانگیز درآمیخته و باغی از حکمت و زیبایی پدید آورده است. این کتابِ گرانسنگ، که در سال ۶۵۵ هجری قمری به نظم درآمده، بیش از هفت قرن است که چونان چشمه‌ای جوشان، تشنگانِ معنا را سیراب می‌کند.

نسخهٔ پیشِ رو، نه فقط بازخوانیِ این متن کهین، که پاسداشتی است از شکوهِ کلام سعدی در آیینهٔ هنرهای تجسمیِ ایران زمین؛ تلفیقی که در آن، سخنِ شیخِ اجل با نگاره‌های استاد فرشچیان و خوشنویسیِ کاوه اخوین هم‌نشین شده و جلوه‌ای تازه یافته است. مقدمهٔ این کتاب، به قلمِ محمدعلی فروغی (۱۲۵۶–۱۳۲۱)، از چهره‌های ماندگارِ دانش و سیاستِ معاصر ایران، خود گنجینه‌ای است از نکته‌سنجی‌های ادبی و تاریخی. فروغی که در تصحیحِ دیوانِ حافظ و کلیاتِ سعدی نقشی بی‌ بدیل داشت، در این مقدمه با نگاهی موشکافانه و زبانی شیوا، به شرحِ احوالِ سعدی، بسترِ تاریخیِ شکل‌گیریِ بوستان و جایگاهِ آن در سنتِ اندرزنامه‌نویسی پرداخته است.

خوانشِ این مقدمه، همچون کلیدی است که درهایِ فهمِ عمیق‌ترِ ابیات را به روی مخاطب می‌گشاید و او را با جهان‌بینیِ اخلاقیِ سعدی—که بر محورِ عدل، عقل، قناعت و مدارا می‌چرخد—آشنا می‌سازد. اما آنچه این چاپ را از هزاران نسخهٔ دیگر بوستان متمایز می‌سازد، پیوندِ ناگسستنیِ آن با هنرِ نگارگری است. استاد محمود فرشچیان، با نگاهی شاعرانه و قلمی جادویی، ابیاتِ بوستان را به تصویر کشیده است. نقاشی‌های او، که برگرفته از عمیق‌ترین لایه‌هایِ رواییِ این اثر است، نه صرفاً تصویرگرِ صحنه‌ها، که مفسّرِ مفاهیمِ اخلاقیِ نهفته در بیت‌هاست.

در این نگاره‌ها، رنگ و نور چنان با کلامِ سعدی درآمیخته که گویی هر تصویر، بیتِ ناگفته‌ای از بوستان را بازمی‌گوید. این همنشینیِ هنرها، مخاطب را به تأملی دوچندان فرا می‌خواند؛ جایی که چشم از نقاشی لذت می‌برد و جان از معنا. خوشنویسیِ این اثر نیز به قلمِ استاد کاوه اخوین، در خطِّ نستعلیق، جلوه‌ای دیگر از زیبایی را به نمایش گذاشته است. نستعلیق که خود زادهٔ ذوقِ ایرانی است، با حرکت‌های موج‌وار و کرسی‌های نرم خود، موسیقیِ درونیِ ابیاتِ سعدی را به عرصهٔ دیدار می‌کشاند.

انتخابِ این خط برای بوستان، که خود سرشار از آهنگ و وزن است، انتخابی هوشمندانه و هماهنگ با روحِ اثر است. قطع وزیری، جلدِ طرح چرم (ترمو) با بافتی نرم و لطیف و کاغذِ گلاسهٔ براق، همگی در خدمتِ ارتقایِ تجربهٔ حسیِ مخاطب قرار گرفته‌اند. کاغذِ گلاسه، با بازتابِ مناسبِ نور، رنگ‌های غنیِ نقاشی‌های فرشچیان را به بهترین شکل ممکن نمایان می‌سازد و جلدِ چرمی، حسِ تعلق به یک شیءِ نفیس و ماندگار را به خواننده منتقل می‌کند. در یک کلام، این چاپ از بوستان، نه یک کتابِ صرف، که یک اثرِ هنریِ تمام‌عیار است که سعدیِ شاعر، فرشچیانِ نقاش، اخوینِ خوشنویس و فروغیِ محقق، هر یک سهمی در آفرینشِ آن داشته‌اند.