کتاب عمله جات طرب خاصه (انتشارات پارت)

کتاب عمله جات طرب خاصه اثر ایلناز رهبر

نقاشی‌ها، گاهی بیش از آنچه در نگاه اول به نظر می‌رسند، حرف دارند. یک اثر هنری می‌تواند روایتگر جزئیات فرهنگی، اجتماعی و تاریخی باشد که در متون مکتوب کمتر به آنها پرداخته شده است. کتاب «عمله‌جات طرب خاصه» دقیقاً با همین نگاه نوشته شده؛ پژوهشی که دو نقاشی شاخص از دوران قاجار را زیر ذره‌بین می‌برد و تلاش می‌کند صدای موسیقی آن روزگار را از دل رنگ و خط و ترکیب‌بندی آنها بیرون بکشد.

ایلناز رهبر، نویسنده‌ی این اثر، با بهره‌گیری از روش آیکونولوژی موسیقی، سفری جذاب را به دل دوره‌ی ناصری ترتیب داده و پرده از لایه‌های پنهان دو تابلو برمی‌دارد. نخستین اثر، نقاشی «علی‌اکبر فراهانی و شاگردانش» است که ابوالحسن غفاری، ملقب به صنیع‌الملک، آن را خلق کرده و دیگری، نقاشی «عمله‌ی طرب» به قلم محمد غفاری، معروف به کمال‌الملک. هر دو نقاش، از نام‌آوران تاریخ هنر ایران، در این آثار گروهی از نوازندگان سرشناس عصر خود را به تصویر کشیده‌اند و نویسنده کوشیده تا با بررسی تطبیقی این دو اثر، تفاوت نگاه و رویکرد هر یک از هنرمندان را به نمایش بگذارد.

صنیع‌الملک که تحت تأثیر سنت‌های درباری و تکنیک‌های اروپایی بود، تصویری رسمی‌تر و باوقارتر ارائه داده و در مقابل، کمال‌الملک با طبیعت‌گرایی و واقع‌گرایی مشخصش، فضایی زنده‌تر و صمیمی‌تر از جمع نوازندگان به تصویر کشیده است. نکته‌ی قابل توجه درباره‌ی این کتاب، رویکرد میان‌رشته‌ای آن است. نویسنده فقط به تحلیل تکنیک‌های نقاشی اکتفا نکرده و ابعاد دیگری را نیز بررسی کرده؛ از جمله سازهای موسیقی به تصویر کشیده شده، ویژگی‌های فرهنگی و اجتماعی موسیقی در دوره‌ی قاجار، و جایگاه نوازندگان در ساختار درباری آن دوران. حضور سازهایی مانند تار، سنتور و کمانچه در این نقاشی‌ها، اطلاعات ارزشمندی درباره‌ی چگونگی اجرای موسیقی و نقش هر ساز در گروه‌های نوازندگی در اختیار می‌گذارد.

همچنین، تأثیر عکاسی بر سبک نقاشی‌های این دوره، از دیگر مباحث جذابی است که در کتاب به آن پرداخته شده. برای علاقه‌مندان به تاریخ موسیقی ایران، هنر نقاشی قاجاری و مطالعات فرهنگی، این کتاب منبعی ارزشمند و خواندنی محسوب می‌شود. زبانی که نویسنده برای روایت این پژوهش به کار گرفته، پیچیدگی‌های یک تحقیق آکادمیک را تا حد زیادی کاهش داده و مطالعه‌اش را برای مخاطب غیرمتخصص نیز ممکن ساخته است.

در پایان، «عمله‌جات طرب خاصه» ما را به سفری در دل تاریخ می‌برد؛ جایی که موسیقی و نقاشی در کنار هم، روایتی شنیدنی از یک دوران را بازگو می‌کنند و نشان می‌دهند که هنر، همواره آینه‌ی تمام‌نمای فرهنگ و جامعه‌ی زمانه‌ی خود بوده است.