کتاب نقش مایه های معماری گوتیک (نمادها و تزئینات) (انتشارات یساولی)

کتاب نقش مایه های معماری گوتیک اثر سزار دالی، جوزف هافپنی

نقش مایه‌های معماری گوتیک راز آن سنگ‌های خاموش و پنجره‌های رنگیِ رازآمیز کلیساهای بلند و نوک‌تیز گوتیک، با پنجره‌های بزرگِ رنگی و مجسمه‌های فراوان، از شگفت‌انگیزترین بناهایی هستند که بشر تاکنون ساخته است.

اما کمتر کسی می‌داند که هر قوس، هر برگ کنگره‌دار، هر گلدسته و هر حاشیهٔ تزئینی روی این بناها، «نقش مایه»هایی هستند با معانی نمادین و ریشه در الهیات، طبیعت‌گرایی و حماسه‌های قرون وسطایی. کتاب پیش رو، با عنوان «نقش مایه‌های معماری گوتیک (نمادها و تزئینات)»، مرجعی است برای شناخت و ترسیم این نقش مایه‌های شگفت‌انگیز. این اثر ارزشمند، حاصل کار دو تن از پژوهشگران و نقش‌پردازان برجسته هنر گوتیک است: سزار دالی و جوزف هافپنی، با ترجمهٔ حامد فولادوند و فرهاد میرمحمد حسینی، در ۱۲۸ صفحه منتشر شده است.

کتاب با قطع رحلی، جلد شومیز و کاغذ تحریر، فضایی ایده‌آل برای نمایش جزئیات این نقوش فراهم کرده است. دوره گوتیک (سده ۱۲ تا ۱۶ میلادی) در معماری و هنر اروپا، عصر شکوفایی کلیساهای جامع و ده‌ها بنای باشکوه دیگر بود. اما آنچه این بناها را از معماری رمانسک (پیش از خود) متمایز می‌کند، علاوه بر فناوری قوس‌های تیز و طاق‌های جناغی، «پوشش تزئینی» فراوان و معنادار آنهاست. مؤلفان این کتاب، برای نخستین بار، این نقش مایه‌ها را به صورت نظام‌مند دسته‌بندی کرده و ریشه و معنای هر یک را توضیح داده‌اند.

بخش‌های اصلی کتاب عبارتند از: ۱. نقوش گیاهی گوتیک : برگ کنگر (آکانتوس) گوتیک‌شده (با لبه‌های تیز و کنگره‌دار)، برگ انگور، برگ بلوط و خار که هر کدام نمادهای مسیحی خاصی دارند.

۲. نقوش حیوانی و موجودات اساطیری : گارگویل‌ها مجسمه‌های جانوری که آب‌ریز هستند و نماد دفع شر، گریفین (شیردال)، اژدها، ققنوس، طاووس (نماد جاودانگی)، و شیر (نماد مسیح).

۳. نقوش انسانی و فرشته‌ها : فرشته‌های بال‌دار، قدیسان، شخصیت‌های کتاب مقدس، و چهره‌های گروتسک (کاریکاتورگونه) که در گوشه و کنار کلیساها پنهان شده‌اند.

۴. نقوش هندسی و انتزاعی : گره‌چینی‌های گوتیک، گل‌های شش‌پر و هشت‌پر، حاشیه‌های جناغی ، و نقوش دایره‌ای (رز پنجره‌ها

۵. نقوش حاشیه و قاب‌سازی : انواع حاشیه‌های عمودی، افقی، جناغی، و قاب‌های طاق‌های تزئینی که برای کتابت و تذهیب نسخ خطی گوتیک نیز استفاده می‌شد.

۶. نمادها و نشانه‌های مسیحی : صلیب‌های گوناگون (لاتین، یونانی، صلیب گل‌دار)، ماهی (Ichthys)، بره (Agnus Dei)، و دیگر نشانه‌های قدیسان. نقطه قوت کلیدی این کتاب، تلفیق «شرح نمادین» با «آموزش ترسیم» است. هر نقش مایه، ابتدا از نظر معنایی و نمادین توضیح داده می‌شود (چرا برگ کنگر این قدر تکرار شده است؟ چرا گارگویل‌ها اینقدر ترسناکند؟ چرا رز پنجره همیشه تعداد پرهای فرد دارد؟) و سپس، نحوه ترسیم مرحله‌به‌مرحله آن نقش مایه (از ساده‌ترین خطوط تا پیچیده‌ترین فرم) آموزش داده می‌شود.

این رویکرد دوگانه، کتاب را برای دو گروه متفاوت بسیار ارزشمند می‌کند: برای پژوهشگران تاریخ هنر و نمادشناسی مسیحی (که به دنبال «معنا» هستند) و برای هنرمندان، طراحان و گرافیست‌ها (که به دنبال «فرم» و «تکنیک» هستند). این کتاب برای چه کسانی نوشته شده است؟ برای دانشجویان و پژوهشگران تاریخ هنر اروپا و معماری مذهبی، برای طراحان فرش، پارچه، کاشی و سرامیک که به دنبال الهام از نقوش قوی و رازآمیز گوتیک هستند، برای مُذهِّبان و نگارگرانی که می‌خواهند با سنت تذهیب و کتابت گوتیک آشنا شوند و از آن در آثار تلفیقی خود بهره ببرند، برای معماران و مرمت‌گران بناهای تاریخی، برای تصویرگران کتاب‌های فانتزی و تاریخی، و برای هر کسی که به تماشای کلیساهای گوتیک رفته و از خود پرسیده است: «این نقش‌های عجیب چه معنی دارند؟» «نقش مایه‌های معماری گوتیک» را باز کن. وارد کلیسای جامع نوتردام شو، بدون اینکه از خانه بیرون بروی.

ببین چگونه یک برگ ساده، می‌تواند قرن‌ها نماد ایمان، رستگاری و ترس از جهنم باشد. و دفعه بعد که به یک فیلم یا بازی ویدیویی با فضای گوتیک برخورد کردی، با چشمی آموزش‌دیده، نقش مایه‌هایش را تشخیص بده. این کتاب، کلید ورود به دنیایی است که در آن سنگ‌ها حرف می‌زنند .