کتاب آرایی در تمدن اسلامی ایران (نشر سمت)

کتاب آرایی در تمدن اسلامی ایران اثر محمدرضا کارگر، دکتر مجید ساریخانی

واژه‌ی آرایی در فرهنگ و تمدن اسلامی ایران، تنها به زیباسازی سطحی و تزئینات ظاهری محدود نمی‌شود؛ بلکه مفهومی ژرف و چندلایه دارد که ریشه در جهان‌بینی توحیدی، حکمت اسلامی و ذوق هنری ایرانیان دارد. آرایی، در حقیقت، آیینه‌ای است که در آن معنا و صورت، ایمان و هنر، تقدس و زیبایی در هم می‌آمیزند تا آثاری خلق شوند که نه فقط چشم را می‌نوازند، بلکه جان را به ساحت معرفت رهنمون می‌سازند.

کتاب آرایی در تمدن اسلامی ایران تألیف محمدرضا کارگر و دکتر مجید ساریخانی، کوششی ارزشمند برای تبیین و تحلیل این مفهوم بنیادین در گستره‌ی تمدن ایرانی–اسلامی است. این اثر که در قطع وزیری و با ۲۹۸ صفحه به نگارش درآمده، حاصل پژوهشِ مشترک دو تن از صاحبنظران حوزه‌ی تاریخ هنر و تمدن‌شناسی اسلامی است. مؤلفان با نگاهی همه‌جانبه و با تکیه بر شواهد تاریخی، هنری و معماری، به بررسی ابعاد گوناگون آرایی در فرهنگ ایرانی پرداخته‌اند.

از تذهیب و تشعیر در نسخ خطی قرآنی گرفته تا کتیبه‌نگاری، گچ‌بری، آجرکاری، کاشیکاری و نقوش هندسی و اسلیمی در بناهای شاخص اسلامی، همگی در این کتاب مورد واکاوی قرار گرفته‌اند. آنچه این اثر را از آثار مشابه متمایز می‌سازد، رویکردِ تحلیلیِ مؤلفان به کارکردهای آرایی است؛ آن‌ها نشان می‌دهند که این هنرها صرفاً جنبه‌ی تزئینی نداشته‌اند، بلکه هر نقش و هر ترکیب‌بندی، حامل پیام‌های عرفانی، اخلاقی و آموزشی بوده و بستری برای انتقال مفاهیم دینی و اسطوره‌ای به نسل‌های مختلف فراهم می‌آورده است. همچنین، تأکید بر پیوند آرایی با معماری و شهرسازی اسلامی، ابعاد تازه‌ای از هویت بصری تمدن ایران را به نمایش می‌گذارد. از دیگر نقاط قوت این کتاب، توجه به تحولات تاریخی و تنوع منطقه‌ای آرایی در ایران است.

مؤلفان، با مرور آثار برجای‌مانده از دوران مختلف اسلامی – از سلجوقیان و ایلخانان تا صفویان و قاجار – نشان می‌دهند که چگونه این هنرها، ضمن پایبندی به اصول و مفاهیم ثابت، در هر دوره‌ای با ذوق و سلیقه‌ی زمانه‌ی خود انطباق یافته‌اند و به‌تدریج به غنای بیشتری دست یافته‌اند. انتشار این کتاب توسط سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، بیانگر جایگاه علمی و آموزشی آن برای دانشجویان رشته‌های هنرهای اسلامی، معماری، باستان‌شناسی و تاریخ تمدن است. کاغذ تحریر و جلد شومیز، مطالعه‌ی مکرر و بهره‌گیری از تصاویر و نمودارهای کتاب را برای پژوهشگران آسان ساخته است.

در دنیای امروز که هویت‌های بصری و فرهنگی در معرض خطر فراموشی قرار گرفته‌اند، بازشناسی هنر آرایی، نه یک کنجکاوی تاریخی، بلکه ضرورتی برای بازتعریف هویت ایرانی–اسلامی و انتقال آن به نسل‌های آینده است. کتاب حاضر، راهنمایی روشن و جامع در این مسیر پراهمیت به‌شمار می‌رود.