کتاب سرگذشت هنر در تمدن اسلامی: موسیقی و معماری (نشر سوره مهر)

کتاب سرگذشت هنر در تمدن اسلامی اثر دکتر حسن بلخاری قهی

این کتاب یکی از ارزشمندترین و ژرف‌ترین آثار نظری در حوزه هنر و تمدن اسلامی است که با نگاهی فلسفی، عرفانی و تاریخی به بررسی دو عرصه‌ی کلیدی هنر اسلامی یعنی موسیقی و معماری می‌پردازد. این کتاب که در قطع وزیری و با کاغذ تحریر منتشر شده، حاصل سال‌ها تحقیق و تدریس مؤلف در عرصه هنر و فلسفه اسلامی است و می‌کوشد تا با رویکردی میان‌رشته‌ای، پیوندهای عمیق و ناگسستنی میان هنر، عرفان، فلسفه و دین را در تمدن اسلامی به تصویر بکشد.

آنچه این اثر را از دیگر کتاب‌های مشابه متمایز می‌سازد، رویکرد فلسفی و عرفانی مؤلف به هنر اسلامی است؛ دکتر بلخاری قهی به عنوان یکی از برجسته‌ترین پژوهشگران هنر اسلامی در ایران، هنر را نه صرفاً پدیده‌ای زیبایی‌شناختی، بلکه به‌مثابه زبانی رمزآلود و نمادین می‌نگرد که در پس هر نغمه و هر طرح و نقش آن، جهانی از معنا و حقیقت نهفته است.

کتاب با مروری بر مبانی نظری هنر در تمدن اسلامی و تأثیرپذیری آن از قرآن، سنت نبوی، عرفان ابن‌عربی، فلسفه سهروردی و مکاتب مختلف کلامی و فلسفی آغاز می‌شود و سپس به بررسی نظام‌مند موسیقی اسلامی از منظر نظری، تاریخی و عرفانی می‌پردازد و نشان می‌دهد که چگونه موسیقی در تمدن اسلامی از مرزهای سرگرمی و تفنن فراتر رفته و به ابزاری برای تهذیب نفس، سلوک معنوی و قرب الهی تبدیل شده است. در ادامه، مؤلف به معماری اسلامی به‌عنوان تجلی‌گاه اسما و صفات الهی و جلوه‌گاه عشق و معرفت می‌پردازد و با تحلیل نمونه‌هایی از معماری شاخص ایرانی اسلامی همچون مسجد شیخ‌لطف‌الله، مسجد امام اصفهان، گنبد سلطانیه و بناهای فاخر دوره‌های مختلف، نشان می‌دهد که چگونه هر عنصر معماری از ایوان و گنبد تا کاشیکاری و مقرنس، در حکم نشانه‌ای از عالم معنا و حقیقتی ازلی و ابدی است.

از دیگر ویژگی‌های برجسته این کتاب، توجه به پیوند هنر با عرفان و فلسفه اسلامی است؛ بلخاری قهی با تکیه بر آرای ابن‌عربی، مولوی، سهروردی و دیگر عرفا و فلاسفه بزرگ اسلامی، نشان می‌دهد که هنر در تمدن اسلامی، همواره در خدمت شناخت خداوند و تجلی جمال الهی بوده و هنرمند مسلمان، با خلق آثار هنری خود، به نوعی عبادت و مراقبه پرداخته و در جستجوی وصال و قرب الهی بوده است.

همچنین، مؤلف به بررسی تأثیر متقابل موسیقی و معماری در تمدن اسلامی پرداخته و نشان می‌دهد که چگونه هر دو این هنرها، با بهره‌گیری از مفاهیمی چون تناسب، توازن، نور، سلسله‌مراتب و تقدس، به خلق فضاهایی معنوی و تأمل‌برانگیز پرداخته‌اند که مخاطب را به عالم معنا و حقیقت رهنمون می‌سازند. زبان علمی و در عین حال شیوای کتاب، به‌همراه تصاویر متعدد از آثار شاخص معماری اسلامی، درک مفاهیم عمیق را برای مخاطبان با هر سطح از دانش امکان‌پذیر می‌سازد و از دانشجویان و پژوهشگران تا هنرمندان و تمامی علاقه‌مندان به عرفان و هنر اسلامی می‌توانند از این اثر ارزشمند بهره‌مند شوند.

سرگذشت هنر در تمدن اسلامی: موسیقی و معماری، افزون بر جنبه‌های پژوهشی و آموزشی، اثری است که به عمق هنر اسلامی راه می‌برد و مخاطب را با رازها و ظرایف آن آشنا می‌سازد و نشان می‌دهد که چگونه هنر در تمدن اسلامی، آیینه‌ای تمام‌نما از باورها، ارزش‌ها و آرمان‌های مسلمانان و جلوه‌گاهی از عشق و معرفت الهی بوده است.

این کتاب با برخورداری از رویکردی فلسفی، ساختاری منظم و نگاهی جامع‌نگر به هنر اسلامی، می‌تواند نقشی تعیین‌کننده در ارتقای دانش نظری و شناخت عمیق‌ تر از هنر ایرانی اسلامی ایفا کند و دریچه‌های تازه‌ای به روی علاقه‌مندان به این عرصه بگشاید.