کتاب سقاخانه های تهران (نشر میراث فرهنگی)

کتاب سقاخانه های تهران اثر نادیا بنیادلو

کتابی که اکنون در دست دارید، با عنوان «سقاخانه‌های تهران»، نه یک بررسی سطحی از بناهای شهری، بلکه کاوشی انسان‌شناسانه در بطن یکی از نمادین‌ترین و در عین حال مغفول‌مانده‌ترین عناصر هویت شهری پایتخت است. سقاخانه‌ها، این یادگارهای غرق‌شده در شلوغی زندگی مدرن، روایتگر لایه‌هایی از باور، آیین، هنر و زیست‌جهان مردمانی‌اند که سال‌ها در کوچه‌پس‌کوچه‌های تهران قدیم، کنار این آب‌انبارهای کوچک و بزرگ، نه تنها تشنگی جسم که تشنگی روح خویش را تسکین می‌دادند.

نادیا بنیادلو، مؤلف خوش‌قلم این اثر، با نگاهی دقیق و موشکافانه، دست به کار شده است تا این سازه‌های به‌ظاهر ساده را از غبار فراموشی بیرون کشد و آنها را زیر ذره‌بین تاریخ اجتماعی، مردم‌شناسی شهری و هنرهای تزئینی قرار دهد. او با گشت‌وگذار در محله‌های قدیمی تهران و بررسی صدها سقاخانه، نشان می‌دهد که این بناها، بسیار فراتر از یک المان معماریِ صرف، آینه‌های تمام‌نمای فرهنگ عامه، تجلی‌گاه باورهای دینی و محمل هنر مردمی در بستر پایتخت بوده‌اند. از کاشی‌کاری‌های نفیس و کتیبه‌های خطاطی شده گرفته تا شمع‌افروزی‌ها، نذرها و دعاهایی که در کنار این آب‌گاه‌ها زمزمه شده، همگی لایه‌هایی از هویت جمعی و حافظهٔ شهری را بازتاب می‌دهند که در کمتر منبعی به این جامعیت و دقت به آنها پرداخته شده است.

آنچه این کتاب را از سایر پژوهش‌های مشابه متمایز می‌کند، رویکرد میان‌رشته‌ای مؤلف است؛ او با تلفیق داده‌های تاریخی، شواهد باستان‌شناختی، تحلیل‌های نشانه‌شناختی و حتی مشاهدات میدانی معاصر، تصویری زنده و پویا از کارکردهای چندلایهٔ سقاخانه‌ها ترسیم می‌کند. همچنین، توجه ویژه به زیبایی‌شناسی بصری این بناها و ارتباطشان با معماری سنتی و آب‌انبارهای قاجاری، دریچه‌ای تازه بر روی خواننده می‌گشاید تا سیر تحول این فضاها را از کارکردی صرفاً مذهبی-خدماتی به عنصری هویتی-تاریخی درک کند. علاوه بر این، مؤلف با آسیب‌شناسی وضعیت کنونی این بناها و ثبت خاطرات شفاهی افراد کهن‌سال محلات مختلف، نقش بی‌ بدیل این مکان‌ها را در پیوند اجتماعی و تداوم آیین‌های جمعی به تصویر کشیده است. زبان روان، ساختار منظم و بهره‌مندی از تصاویر و مستندات گویا، مطالعهٔ این کتاب را برای طیف وسیعی از مخاطبان لذت‌بخش و مفید ساخته است؛ از پژوهشگران رشته‌های مردم‌شناسی، شهرسازی و تاریخ هنر گرفته تا هر شهروند تهرانی که دل در گرو هویت و گذشتهٔ این کلان‌شهر دارد.

همچنین، علاقه‌مندان به آسیب‌شناسی فرهنگی و حفاظت از میراث ناملموس نیز مطالب ارزشمندی در این اثر خواهند یافت که شاید تا پیش از این، در هیچ مرجعی به این شیوهٔ جامع گردآوری نشده بود.