کتاب نظریه ها در باستان شناسی امروز (نشر سمت)

کتاب نظریه ها در باستان شناسی امروز اثر ایان هادر

باستان‌شناسی، در نگاه نخست، دانشی است که با تیشه و بیل و کاوش در لایه‌های زمین، به جستجوی آثار مادی تمدن‌های کهن می‌پردازد. اما در ژرفای خود، این علم پرسش‌هایی بنیادین درباره‌ی چیستی انسان، فرهنگ و دگرگونی‌های اجتماعی در طول تاریخ را نیز در بر دارد. برای پاسخ به این پرسش‌ها، باستان‌شناسی به نظریه‌هایی نیازمند است که تفسیر داده‌ها را ممکن ساخته و آن را از صرفِ گردآوری اشیای کهن، به فهمی عمیق‌تر از روابط انسانی، ساختارهای قدرت، باورها و زیست‌جهان‌های گذشته بدل کند.

کتاب «نظریه‌ها در باستان‌شناسی امروز» تألیف ایان هادر، یکی از تأثیرگذارترین نظریه‌پردازان معاصر باستان‌شناسی، با ترجمه‌ی روان و دقیق افسانه محمدی‌شاهرخ و نورالله مرادی‌نوروزی، مجموعه‌ای جامع و به‌روز از مهم‌ترین رویکردهای نظری این رشته را در اختیار مخاطبان فارسی‌زبان قرار می‌دهد. آنچه این اثر ۳۴۷ صفحه‌ای با قطع وزیری را به مرجعی بی‌نظیر و ماندگار در ادبیات باستان‌شناسی ایران تبدیل کرده، رویکردی تحلیلی، نقادانه و چندلایه به مکاتب و جریان‌های نظری معاصر است.

هادر با تسلطی کم‌نظیر بر تاریخ اندیشه‌ی باستان‌شناسی، خواننده را با طیف گسترده‌ای از نظریه‌های کلاسیک تا پست‌مدرن آشنا می‌سازد. از کارکردگرایی و فرگشت‌گرایی و باستان‌شناسی فرآیندی (نیوآرکئولوژی) با تأکید بر رویکردهای علمی و اثبات‌گرایانه، تا باستان‌شناسی پسافرآیندی و پساساختارگرایی که به نقش زبان، قدرت، ایدئولوژی، نمادها و عاملیت انسانی در شکل‌گیری فرهنگ مادی تأکید دارند. همچنین، هادر به‌خوبی نشان می‌دهد که چگونه هر یک از این نظریه‌ها، درکی متفاوت از داده‌های باستان‌شناختی ارائه می‌دهند و هریک، افق‌های تازه‌ای در برابر پژوهشگر می‌گشایند.

از دیگر مباحث ارزشمند این کتاب، بررسی رویکردهای نوین در باستان‌شناسی امروز است. مؤلف با نگاهی موشکافانه به جریان‌هایی چون باستان‌شناسی جنسیت، باستان‌شناسی پدیدارشناسانه، نظریه‌ی شبکه‌ها و باستان‌شناسی شناختی پرداخته و نشان می‌دهد که چگونه این رویکردها، باستان‌شناسی را از نگاه صرفاً اقتصادی-زیست‌محیطی خارج کرده و به حوزه‌هایی چون هویت، حافظه، تجربه‌ی حسی و روایت‌های چندصدایی وارد می‌کنند. این کتاب، نشان می‌دهد که باستان‌شناسی امروز، علمی میان‌رشته‌ای و پویاست که با فلسفه، جامعه‌شناسی، انسان‌شناسی و مطالعات فرهنگی پیوندی ناگسستنی دارد.

این اثر، با ترجمه‌ای دقیق و وفادار به متن اصلی، برای دانشجویان، پژوهشگران و مدرسان باستان‌شناسی، علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، منبعی ارزشمند و الهام‌بخش محسوب می‌شود. کاغذ تحریر و جلد شومیز، مطالعه‌ای دلپذیر و عمیق را برای مخاطبان فراهم آورده است. امید است که این کتاب، چراغی روشن در مسیر پژوهشگران مشتاقی باشد که به دنبال درکی عمیق‌تر و نقادانه‌تر از گذشته‌ی بشر و نقش نظریه در کشف لایه‌های پنهان تاریخ هستند.