کتاب اتاق زجر (نشر چشمه)

کتاب اتاق زجر اثر امیر نصری

چهره، اگرچه در نگاه نخست پنجرهٔ روح به نظر می‌رسد، اما در «اتاق زجر» به میدانی برای نبرد میان هویت و تصویر بدل می‌شود. «اتاق زجر: تصویر و چهرهٔ قربانی»، نوشتهٔ امیر نصری و منتشرشده از سوی نشر چشمه، کتابی است که به جای تمرکز بر خودِ جنایت، به سراغ تصویرِ پس از آن می‌رود و از دل عکس‌های چهار زن قربانی اسیدپاشی، پرسش‌هایی بنیادین دربارهٔ چهره، ماسک و هویت پیش می‌نهد . آنچه این اثر را از دیگر کتاب‌های حوزهٔ نظریهٔ تصویر متمایز می‌سازد، پیوند آن با سنن علم تصویر در حوزهٔ آلمانی‌زبان است.

نصری، دانشیار فلسفهٔ دانشگاه علامه طباطبایی، در این جستار کوتاه اما پرمایه، بیش از هر چیز مرهون آرای هانس بلتینگ است و عنوان کتاب را نیز از جیمز الکینز وام گرفته که عکاسی را «اتاق زجر» می‌نامید . او با محور قرار دادن عکس‌هایی از زنان قربانی که تصویر پیشین خود را در دست دارند، نه تنها به تحلیل امکان‌های تصویری این عکس‌ها می‌پردازد، بلکه نشان می‌دهد که چگونه یک عکس خبری می‌تواند با تصاویری از گذشتهٔ دور، از نقاشی سدهٔ شانزدهم تا آیین‌های باستانی تدفین، گفت‌وگو کند . از سویی، کتاب بر کارکردهای چهره و نسبت آن با پدیدارهایی چون پرتره و ماسک تمرکز دارد.

نصری با ارجاع به ویتگنشتاین («چهره، روح بدن است») و لویناس («آنچه در دیگری مرا دلواپس می‌سازد، چهره می‌نامم»)، نشان می‌دهد که تخریب چهره، تنها از میان رفتن مرزهای ظاهری نیست، بلکه هویت اجتماعی فرد را نیز با چالش مواجه می‌کند . اما او در ادامه، تفسیری تازه پیش می‌نهد: چهرهٔ قربانی، شبیه ماسک‌های کارناوالی است که هویت اجتماعی را پنهان می‌سازد و هویتی دیگر می‌بخشد؛ و همین، کتاب را از یک تحلیل صرفاً دردناک، به تأملی فلسفی در ماهیت چهره بدل می‌کند .

قطع رقعی این کتاب، مطالعهٔ آن را در کلاس درس و خلوت اندیشه آسان ساخته و جلد شومیز آن، کتاب را برای استفادهٔ مکرر مناسب کرده است. کاغذ بالکی با کیفیتی سبک و مرغوب، بستری مناسب برای چاپ متون نظری فراهم آورده و این کتاب با ۱۵۵ صفحه، گنجینه‌ای فشرده از تأمل‌ها، مثال‌ها و بینش‌هایی است که هر خواننده را در مسیر شناخت تصویر و چهره یاری می‌رساند . «اتاق زجر»، فراتر از یک کتاب نظری، دعوتی است به تأمل در تصویرهایی که هر روز می‌بینیم و بی‌آنکه بدانیم، آن‌ها را «واقعیت» می‌پنداریم.

این کتاب برای پژوهشگران فلسفهٔ هنر، مطالعات تصویری، عکاسی و تمامی کسانی که دغدغه‌های اجتماعی دارند، اثری ارزشمند و تکان‌دهنده است. امید که این اثر، راهنمایی روشن‌گر برای نسل‌های امروز و فردای مطالعات تصویری در ایران باشد و هر بار که گشوده می‌شود، مخاطب را به سفری در دنیای چهره‌ها، ماسک‌ها و معناهای تازه فرا خواند.